ტაჯიკეთი. ინფორმაცია გენერალი აბდულჰალიმ ნაზარზოდას შესახებ. ოქტომბერი, 2021

გენერალ-მაიორი აბდუხალიმ ნაზარზოდა, რომელიც ცნობილია როგორც ხოჯი ხალიმი, ერთერთია იმ მცირე ჯგუფიდან, ვინც ყოფილი გაერთიანებული ტაჯიკური ოპოზიციის წევრი იყო და შემდეგ დიდი ხნის განმავლობაში მოახერხა ტაჯიკეთის რესპუბლიკის ხელისუფლებაში მუშაობა. ნაზარზოდას არ დაუმთავრებია სამხედრო სასწავლებელი, ის ტაჯიკეთის სამოქალაქო ომის წლებში ბოევიკი იყო.

ნაზარზოდა დაიბადა მუშათა ოჯახში, 1964 წელს რუდაკის რაიონში და გაიზარდა დუშანბეში, კარატეგინის ქუჩაზე. 1981 წელს დაამთავრა დუშანბეს #63 სკოლა და 1983 წლამდე მუშაობდა წინდების ფაბრიკაში. 1983-1985 წლებში მსახურობდა საბჭოთა კავშირის შეიარაღებულ ძალებში. 1985-1986 წლებში სარემონტო-სამშენებლო განყოფილებაში, ხოლო 1986-1992 წლებში ერთერთი საწყობის გამგედ მუშაობდა.

1997 წლის 7 სექტემბერს დაინიშნა სამხედრო ნაწილის #31001 მეთაურად და ამის შემდეგ იკავებდა სხვადასხვა თანამდებობას თავდაცვის სამინისტროს სტრუქტურებში. 2005-2007 წლებში ტაჯიკეთის შეიარაღებული ძალების ქვეითი ჯარის მეთაურის მოადგილის პოსტს იკავებდა. 2006-2009 წლებში სწავლობდა ტაჯიკეთის ეროვნულ უნივერსიტეტში. 2007-2014 წლებში სამხედრო და სამხედრო ძალების უსაფრთხოების განყოფილების უფროსი იყო. 2014 წლის იანვარში დაინიშნა ტაჯიკეთის თავდაცვის მინისტრის მოადგილედ.

ნაზარზოდას სახელმა პირველად 1992 წელს გაიჟღერა. შახიდონისა და ოზოდის მოედნებზე მიმდინარე მიტინგების პარალელურად, მან ორგანიზება გაუწია დუშანბელი ახალგაზრდების მიტინგს სადბარგას რაიონში, სადრიდინუ აინის ძეგლთან. შახიდონის მოედანზე მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ, ნაზარზოდამ ისლამის წმინდა ადგილები მოილოცა და ამის შემდეგ ცნობილი გახდა ხოჯი ხალიმის სახელით.

მისი ყოფილი თანამებრძოლები ამტკიცებენ, რომ ხოჯი ხალიმი მეთაურობდა დაჯგუფებას, რომლის შემადგენლობაში დუშანბეში, კარატეგინის ქაუჩს მცხოვრებლები შედიოდნენ. ის მონაწილეობდა საბრძოლო მოქმედებებში ვახშის ხეობაში და მეთაურობდა დუშანბეს დაცვას ეროვნული ფრონტის ბოევიკების წინააღმდეგ. ხოჯი ხალიმი მონადირე იყო და 1992 წელს სანადირო თოფით იბრძოდა და ძალიან სწრაფად იხვეჭდა ავტორიტეტს. ხელისუფლებაში ემომალი რახმონის მოსვლის შემდეგ, ნაზარზოდა ყაზახეთში გაიქცა და ბიზნეს საქმიანობით დაკავდა. 1997 წელს, სამშვიდობო შეთანხმების ხელმოწერის შემდეგ, დაბრუნდა დუშანბეში და ეროვნული შერიგების კომისიას, რომელსაც საიდ აბდულო ნური ხელმძღვანელობდა, საჩუქრად გადასცა ჯიპის ტიპის 10 ავტომობილი.

ხოჯი ხალიმმა გაერთიანებული ტაჯიკური ოპოზიციის ყოფილი ბოევიკებისგან ჩამოყალიბებული 25-ე ბატალიონის მეთაურად დაინიშნა. მას მაშინვე მიანიჭეს პოლკოვნიკის წოდება. მის დანიშვნას განსხვავებული გამოხმაურება მოჰყვა ყოფილი გაერთიანებული ტაჯიკური ოპოზიციის ბოევიკებს შორის. ბევრი მიიჩნევდა ნაზარზოდას მეთაურად დანიშვნას არასწორად, რადგან ნაზარზოდა 5 წლის განმავლობაში იყო ქვეყნიდან გაქცეული. ხოჯი ხალიმს, როგორც მისი თანამებრძოლები ამბობენ, არ ჰქონდა სამხედრო განათლება და დიდი საბრძოლო გამოცდილებითაც არ გამოირჩეოდა, მაგრამ მას მოლაპარაკებების ძალიან კარგი ნიჭი აღმოაჩნდა და ამის დამსახურებით, ბევრთან დამეგობრდა და ბევრი ოპოზიციონერი თავის მხარეს გადაიყვანა. ბევრი სხვა ოპოზიციონერისგან განსხვავებით, ვინც ან დააპატიმრეს ან მოკლეს, ნაზარზოდა დიდი ხნის განმავლობაში იყო ხელისუფლებაში და მაღალ თანამდებობებსაც იკავებდა. 25-ე ბატალიონი, მოგვიანებით დაიშალა და შეუერთდა თავდაცვის სამინისტროს, როგორც სამხედრო ნაწილი 31001, რის შემდეგაც ნაზარზოდა თავდაცვის სამინისტროში დარჩა.

2007 წელს ნაზარზოდამ დაამთავრა რუსეთის ფედერაციის საერთო სამხედრო აკადემია. მოგვიანებით მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება და 2014 წლის იანვარში ტაჯიკეთის თავდაცვის მინისტრის მოადგილედ დაინიშნა.[1]

2015 წლის 4 სექტემბერს შეიარაღებული ჯგუფი თავს დაესხა შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობებს და ხელში ჩაიგდო დიდი ოდენობით იარაღი, რის შემდეგაც მათ მოაწყვეს თავდასხმები რიგ სახელმწიფო შენობებზე ვახდატში (20 კმ დუშანბედან). ოფიციალური მონაცემებით, მაშინ 8 პოლიციელი და 9 თავდამსხმელი დაიღუპა. უსაფრთხოების ძალებმა თავდასხმებში მაშინ თავდაცვის მინისტრის მოადგილე აბდულხალიმ ნაზარზოდა დაადანაშაულა და პრეიზდენტმა ემომალი რაჰმონამ ის თანამდებობიდან გადააყენა. ტაჯიკეთის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ გამოაცხადა, რომ სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობაში პარტია ისლამის აღორძინების პარტიაც მონაწილეობდა. შედეგად, პარტიის 13 ხელმძღვანელი პირი დააპატიმრეს; თავად გენერალი ნაზარზოდა 2015 წლის 16 სექტემბერს მოკლეს.[2]

[1] მედია საშუალება „რადიო თავისუფლება“; მეამბოხე გენერალი. ვინ იყო აბდუხალიმ ნაზარზოდა? გამოქვეყნებულია 2015 წლის 7 სექტემბერს; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://rus.azattyk.org/a/27231216.html [ნანახია 2021 წლის 19 ოქტომბერს]

[2] მედია საშუალება „ანადოლუ“; ტაჯიკეთის ისლამის აღორძნების პარტია კანონგარეშედაა გამოცხადებული; გამოქვეყნებულია 2015 წლის 29 სექტემბერს; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0/364721 [ნანახია 2021 წლის 13 ოქტომბერს]

ტაჯიკეთი. მუსლიმთა მიმართ არსებული დამოკიდებულება. ოქტომბერი, 2021

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 8.9 მილიონია. ადგილობრივი წყაროების ინფორმაციით, მოსახლეობის 90 პროცენტი მუსლიმია, რომელთა უმეტესობა სუნიტური ისლამის მიმდევარია (ჰანაფის სკოლა). მუსლიმთა დაახლოებით 4 პროცენტი შიიტია, რომელთა უმრავლესობა გორნო-ბადახშანის ავტონომიურ რეგიონში ცხოვრობს, ქვეყნის აღმოსავლეთ ნაწილში. უმსხვილესი ქრისტიანული ჯგუფი რუსი მართლმადიდებლები არიან. ტაჯიკეთში ცხოვრობენ, ასევე, ევანგელისტ ქრისტიანთა, ბაპტისტთა, კათოლიკთა, იეჰოვას მოწმეთა და სხვა მიმდინარეობების მცირე ჯგუფები.

ტაჯიკეთის კონსტიტუცია აწესებს უფლებას, ინდივიდუალურად ან ჯგუფის მიერ, ხალხმა აღასრულოს ნებისმიერი რელიგია ან იყო არელიგიური, ასევე, მონაწილეობა მიიღოს რელიგიურ ცერემონიებსა და დღესასწაულებში. კონსტიტუცია ამბობს, რომ რელიგიური ასოციაციები და სახელმწიფო განცალკევებული უნდა იყოს და არ უნდა ერეოდნენ ერთმანეთის საქმეში. კანონმდებლობა ზღუდავს ისლამურ ლოცვას კონკრეტულ ადგილებში, არეგულირებს მეჩეთების ადგილმდებარეობის რეგისტრაციას და უკრძალავს 18 წლამდე პირებს საჯარო რელიგიურ რიტუალებში მონაწილეობას. რელიგიის, ტრადიციების, დღესასწაულებისა და ცერემონიების სამთავრობო კომიტეტი ფართო მანდატით სარგებლობს და მისი მანდატის ქვეშაა რელიგიური ასოციაციების რეგისტრაცია, სალოცავების მშენებლობის, რელიგიურ სწავლებებში ბავშთა ჩართულობის და რელიგიური ლიტერატურის გავრცელების საკითხები.

მთავრობა კვლავ განაგრძობს ისეთი ქმედებების გატარებას, რაც დააბრკოლებს ისეთ რელიგიურ ორგანიზაციებში პირთა გაწევრიანებას, რომელთაც თავად მიიჩნევს ექსტრემისტულად, მაგალითად „მუსლიმთა საძმო“. აკრძალული ექსტრემისტული ორგანიზაციის წევრობის გამო, პატიმრობაში რჩება დაახლოებით 20 იმამი სუგჰდის რეგიონიდან.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ 2020 წლის 2 იანვარს ტაჯიკეთში ძალაში შევიდა კანონი ექსტრემიზმთან ბრძოლის შესახებ, რამაც ხელისუფლებას დამატებითი საშუალება მისცა, გამოხატვის თავისუფლება შეზღუდოს. კანონის ამოქმედებიდან მოყოლებული, წლის ბოლომდე, 113 პირი დააპატიმრეს ქვეყნის მასშტაბით; მათ შორის იყვნენ უნივერსიტეტის თანამშრომლები, სტუდენტები, მეწარმეები და საჯარო სექტორში დასაქმებულები; ყველა მათგანს ბრალად ედებოდა ტაჯიკეთში აკრძალული მოძრაობის „მუსლიმთა საძმო“ წევრობა.[2]

მედია საშუალება „რადიო თავისუფლება“ 2021 წლის 21 აპრილს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერდა, რომ დუშანბეს შოჰმანსურის რაიონის მეჩეთის იმამი აბდულჰაქ ობიდოვი ექსტრემიზმის ბრალდებით დააკავეს მას შემდეგ, რაც სასულიერო პირმა ერთერთი მუსლიმი სასულიერო პირი „ქვეყნის ერთერთ დიდებულ ლიდერად“ მოიხსენია. იმამს ბრალი დასდეს სალაფიტური ისლამის მიმდევრობაში, რაც ტაჯიკეთში ექსტრემისტულ მიმდინარეობად მიიჩნევა და აკრძალულია.[3] იმამი ორ თვეში გაათავისუფლეს. ქალაქ ვაჰდათის პოლიციის ოფიცერმა „რადიო თავისუფლებას“ აცნობა, რომ აბდულჰაქ ობიდოვმა საპატიმრო დატოვა. საპატიმრო დატოვეს ასევე მასთან ერთად დაკავებულმა ორმა პირმაც, აზიზ ტურკოვმა და აჰმადხოჯა ტაბაროვმა. მედია საშუალების ანონიმური წყაროს ინფორმაციით, ობიდოვს იმამის მოვალეობები ჩამოართვეს. უცნობია, მას ბრალდებები მოუხსნეს თუ სისხლის სამართლის საქმისწარმოება კვლავ გაგრძელდა.[4]

მედია საშუალება „რადიო თავისუფლება“ 2021 წლის 16 ივნისს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ ტაჯიკეთის 18 მოქალაქის მიმართ დახურული სასამართლო პროცესი დაიწყო. 18-ვე პირი ეჭვმიტანილია აკრძალული „სალაფია მოძრაობის“ წევრობაში. სტატიაში ნათქვამია, რომ სხვა რაიმე ინფორმაცია ან დაკავებულების ან წაყენებული ბრალის შესახებ საჯაროდ არ ვრცელდება. სასამართლო პროცესი დაიწყო ორი თვის შემდეგ, რაც ქვეყნის უზენაესმა სასამართლომ დაახლოებით 120 პირს გამოუტანა სასჯელი კიდევ ერთი აკრძალული მოძრაობის „მუსლიმთა საძმო“ წევრობის გამო.[5]

ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „ფორუმი 18“ 2021 წლის 30 ივლისს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ ტაჯიკეთში უკვე დიდი ხნის განმავლობაში მიმდინარე კამპანია ჰიჯაბის წინააღმდეგ, კიდევ უფრო გაძლიერდა. წყაროების ცნობით, როდესაც პოლიციელები ან სხვა ოფიციალური პირები ქუჩში ხედავენ მუსლიმ ქალს, რომელიც ჰიჯაბს ატარებს, აჩერებენ მას და აიძულებენ ჰიჯაბი მოიხსნას. მათ, ვინც ჰიჯაბის მოხსნაზე უარს იტყვის, უხეშად ელაპარაკებიან და ავიწროვებენ. დუშანბეს შოჰმანსურის პოლიციის განყოფილების უფროსის მოადგილემ, ვისმა დაქვემდებარებულებმაც დააკავეს ქალი, რომელიც ჰიჯაბს ატარებდა, უარი თქვა, რაიმე განმარტება გაეკეთება მომხდართან დაკავშირებით. წყაროს ცნობით, ქალი, რომელიც ჰიჯაბს ატარებდა, ასევე არ შეუშვეს სკოლაში, სადაც მშობელთა შეკრება იმართებოდა.[6]

ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „ფორუმი 18“ 2021 წლის 10 აგვისტოს გავრცელებულ ინფორმაციაში წერს, რომ ტაჯიკეთის საიდუმლო პოლიციამ დააპატიმრა იმამი მაჰმადსოდუკ საიდოვი, რომელმაც პარასკევის ლოცვისას უარი თქვა, სახელმწიფოს მიერ მიწოდებული ქადაგების წაკითხვაზე და საკუთარი სიტყვებით იქადაგა. სასამართლომ მას 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. ორგანიზაციის ცნობით, ასევე დააპატიმრეს ორი პირი, რომლებიც იმავე მეჩეთში დადიოდნენ. აბდუგაფორ რაჯაბოვსა და ასლამხორ კარიმოვს 5-5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯათ რელიგიურ ექსტრემისტულ ორგანიზაციის საქმიანობაში ჩართულობის ბრალდებით. ადგილობრივ მოსახლეობაზე დარყდნობით, ორგანიზაცია წერს, რომ რაჯაბოვისა და კარიმოვის დაპატიმრება ისლამის აღორძინების პარტიასთანაა დაკავშირებული.[7]

[1] USDOS – US Department of State: 2020 Report on International Religious Freedom: Tajikistan, 12 May 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2021 – Tajikistan, 13 January 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[3] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Tajik Imam Detained On Extremism Charges After Speech At Funeral, 22 April 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[4] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Tajik Authorities Release Imam Detained On Extremism Charges, 22 June 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[5] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: After Clampdown On ‘Muslim Brotherhood,’ Tajikistan Goes After Alleged Salafiya Members, 16 June 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[6] Forum 18: Male police continue targeting women wearing hijabs, 30 July 2021

 (accessed on 15 October 2021)

[7] Forum 18: Imam jailed for preaching his own sermon, 10 August 2021

 (accessed on 13 October 2021)

იორდანია. მევალეობის საკითხი და საპატიმრო პირობები – ოქტომბერი, 2021

  1. ვალის გაუსტუმრებლობის საკითხი

წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების განყოფილების მიერ შესწავლილი წყაროების მიხედვით, იორდანიაში ვალის გაუსტუმრებლობა ისჯება სისხლისსამართლებრივი წესით და სასჯელის სახით, ითვალისწინებს პატიმრობასაც.  კერძოდ, არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში იორდანიის შესახებ წერდა, რომ იორდანია ერთ-ერთია იმ ქვეყნებს შორის, სადაც ჯერ კიდევ არსებობს ვალის გადაუხდელობის გამო პირთა დაპატიმრების პრაქტიკა. სულ მცირე რაოდენობის ვალის გადაუხდელობაც კი შესაძლოა 90 დღემდე პატიმრობით დასრულდეს, ხოლო – ყალბი ჩეკის გამოწერის შემთხვევაში – 1 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით.  სასამართლოები რუტინულად, ყოველგვარი პროცესის გამართვის გარეშე უსჯიდნენ პირებს სასჯელებს. კანონი არ ითვალისწინებს არანაირ გამონაკლისს, რის გამოც მოვალე შესაძლოა ვერ ახერხებდეს ვალის დაბრუნებას და საპატიმრო ვადის მოხდის შემდეგ, ვალი კვლავაც რჩება. 2019 წლის მონაცემებით, იორდანიის საპატიმროებში მყოფ პირთა 16 % (2 630 პირი) სასჯელს სწორედ ვალის გადაუხდების გამო იხდიდა.

რაც შეეხება კონკრეტულად კანონმდებლობას, ანგარიშის მიხედვით, პირი ვალის გადაუხდელობის გამო პატიმრობას შესაძლოა დაექვემდებაროს 2 რეგულაციის საფუძველზე. პირველი არის იორდანიის აღსრულების შესახებ კანონის 22-ე მუხლი, რომელიც არეგულირებს სასამართლოების მიერ ვალებთან დაკავშირებული საქმეების აღსრულების საკითხს. აღნიშნული კანონი საშუალებას აძლევს კრედიტორებს, სასამართლოს მოსთხოვონ ვალის გადახდის უუნარო პირის დაკავება. კანონის მიხედვით, გადახდის უუნარო პირი, წლის განმავლობაში შესაძლოა დაკავებულ იქნას 90 დღემდე ვადით, თითოეული ვალის შემთხვევაში. შესაბამისად, თუ პირს გააჩნია 4 გადაუხდელი ვალი, ის შესაძლოა მთლიანი წლის განმავლობაში იქნეს დაპატიმრებული. ამას გარდა, აღსანიშნავია, რომ პატიმრობა არ ითვალისწინებს ვალის გადახდის ვალდებულების მოშლას და კრედიტორს შეუძლია, მომდევნო წელს კვლავ მოითხოვოს პირის დაპატიმრება, მიუხედავად იმისა, რომ მას შესაძლოა უკვე მოხდილი ჰქონდეს ამის გამო სასჯელი.

რაც შეეხება მეორე კანონს, რომლის საფუძველზეც პირი შესაძლოა პატიმრობას დაექვემდებაროს, ესეა იორდანიის სისხლის სამართლის კოდექსის 421-ე მუხლი, რომელიც აწესებს სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას საბანკო ჩეკის გამოწერისთვის მაშინ, როდესაც ბანკის ანგარიშზე პირს არასაკმარისი თანხა გააჩნია. ამ შემთხვევაში, სანქციის სახით გათვალისწინებულია 1 წლამდე ვადით თავისუფლების აღკვეთა. სასჯელის მოხდის შემდგომ, თუ პირი ვერ გადაიხდის ჩეკით გათვალისწინებულ თანხას, ის შესაძლოა დაექვემდებაროს 90 დღით პატიმრობას ზემოხსენებული  „იორდანიის აღსრულების შესახებ“ კანონის 22-ე მუხლის საფუძველზე. რამდენიმე გადაუხდელი ვალის არსებობის შემთხვევაში, კრედიტორს შეუძლია შუამდგომლობით მიმართოს მოსამართლეს და მოითხოვოს სასჯელთა შეკრება. Human Rights Watch გაესაუბრა ერთ-ერთ პირს, რომელსაც 6 „ყალბი“ ჩეკის გამოწერის გამო, სასჯელის სახით 42 თვით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს.

იუსტიციის სამინისტრომ და ადვოკატებმა ორგანიზაციას განუცხადეს, რომ მოსამართლე საკუთარი დისკრეციის ფარგლებში უფლებამოსილია, გადაავადოს სასჯელი ან მიმართოს უფრო ნაკლებად მკაცრ სასჯელს (მაგ. მოგზაურობის შეზღუდვა ან ქონების დაყადაღება). მიუხედავად იუსტიციის სამინისტროს წარმომადგენელთა მტკიცებისა, რომ მოსამართლეები იძიებდნენ მოვალის პირად გარემოებებს, ვიდრე სასჯელის სახით პატიმრობას შეუფარდებდნენ, Human Rights Watch-ის მიერ გამოკითხული 11 პირიდან 10 აცხადებდა, რომ მოსამართლემ მათ პატიმრობა პირველივე ცდაზე, ყოველგვარი სხვა, უფრო მსუბუქი ზომის განხილვის გარეშე მიუსაჯა. [1]

2. საპატიმრო პირობები

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი იორდანიაში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ ქვეყანაში მოქმედ 18 საპატიმროში არსებული პირობები განსხვავებული იყო. ძველ ციხეებში პირობები გაუარესებული იყო, მაშინ როდესაც ახალი საპატიმროები თავსებადი იყო საერთაშორისო სტანდარტებთან. არასამთავრობო ორგანიზაციები აცხადებდნენ, რომ ზოგიერთ ციხეში სახეზე იყო ისეთი პრობლემები, როგორიცაა: გადავსებულობა, შეზღუდული წვდომა ჯანდაცვაზე, პატიმართა არაადექვატური წვდომა სამართლებრივ დახმარებაზე და პატიმართა და მათი ოჯახის წევრთა შეზღუდული სოციალური დაცვა. საჯარო უსაფრთხოების დირექტორატმა (ადგილობრივი შინაგან საქმეთა სამინისტრო) გახსნა 1050 პირის ტევადობის ახალი ქაფქაფას საპატიმრო, რათა მიეღო პატიმრები გადავსებული ციხეებიდან.

დირექტორატი ასევე დგამდა ნაბიჯებს, რათა მონიტორინგი ეწარმოებინა დაკავების ცენტრებზე და უზრუნველეყო მათი თავსებადობა დაკავების კუთხით შემუშავებულ პოლიტიკასთან. ამასთანავე, 2019 წლის ბოლოდან მოყოლებული, იყენებდა ელექტრონულ ბაზებს, სადაც ინახებოდა ინფორმაცია ყველა დაკავებულისა და საქმის შესახებ. დირექტორატის მიხედვით, 2019 წლის ოქტომბრიდან 2020 წლის სექტემბრის ჩათვლით პერიოდში, მათთან შევიდა 39 საჩივარი ციხეებში და სარეაბილიტაციო ცენტრებში პირთა წამებისა თუ არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების შესახებ. საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობოები აცხადებდნენ, რომ ისლამისტი პატიმრები ციხეებში ექვემდებარებოდნენ შედარებით მკაცრ პირობებს.  ქალთა საპატიმროებში, ზოგადად, გაცილებით უკეთესი პირობები იყო, ვიდრე მამაკაცთა დაწესებულებათა უმრავლესობაში.

მიუხედავად იმისა, რომ ელემენტარული ჯანდაცვითი სერვისები ხელმისაწვდომი იყო ყველა გამოსასწორებელ დაწესებულებაში, სამედიცინო მუშაკები ჩიოდნენ, რომ ქვეყნის მასშტაბით საპატიმროებში არ იყო ადექვატური სამედიცინო მოწყობილობები, მარაგები და საკმარისი რაოდენობის სტაფი. სამედიცინო განყოფილებათა უმრავლესობას არ გააჩნდა სათანადო შესაძლებლობა, ჩაეტარებინა სისხლის ანალიზები და  რენტგენული კვლევა. როდესაც პატიმრის კონდიცია იყო ზედმეტად მძიმე, ექიმები იძლეოდნენ რეკომენდაციას მისი ადგილობრივ საავადმყოფოში გადაყვანის შესახებ.

პროკურორები ახორციელებდნენ დაკავებულთა მდგომარეობაზე მონიტორინგს. 2019 წლის ოქტომბრიდან 2020 წლის სექტემბრის ჩათვლით პერიოდში, სახელმწიფო უსაფრთხოების დირექტორატის შესაბამისმა სამსახურმა ციხეებში როგორც ადგილობრივ, ისე – საერთაშორისო დამკვირვებლებთან ერთად  519 ვიზიტი განახორციელა. ზოგიერთ შემთხვევაში, როგორც COVID-19 პანდემიამდე, ასევე  – უშუალოდ პანდემიისას, ხელისუფლება მკაცრად ზღუდავდა პატიმრებთან ვიზიტორის დაშვებას.

მარტში, ორ გამოსასწორებელ დაწესებულებაში ბუნტს ჰქონდა ადგილი მას შემდეგ, რაც ხელისუფლებამ გამოაცხადა, რომ გადადებდა სასამართლოში გამოცხადების პროცედურებს (რის გამოც გახანგრძლივდებოდა ზოგიერთი პირის დაკავება) და გააუქმებდა ოჯახის ვიზიტებს ციხეებში, რის საფუძვლადაც COVID-19 პანდემიის გავრცელების საწინააღმდეგო ზომებს ასახელებდა. განვითარებული მოვლენების შედეგად, Bab al-Hawa-ს ციხეში 2 პირი დაიღუპა.

შესაბამისი სამსახურები ზოგჯერ არ ატყობინებდნენ დაკავებულის ადგილსამყოფელის შესახებ ინფორმაციას მათ ოჯახებს ან უგვიანებდნენ აღნიშნულ ინფორმაციაზე წვდომას 24 საათიდან 10 დღემდე პერიოდით. საჯარო უსაფრთხოების დირექტორატმა შეიმუშავა ელექტრონული არქივის ახალი სისტემა, რათა გადაეწყვიტა აღნიშნული პრობლემა.

ხელისუფლება ნებას რთავდა ზოგიერთ ადგილობრივ და საერთაშორისო უფლებადამცველ დამკვირვებლებსა და ადვოკატებს, განეხორციელებინათ ციხეებში ვიზიტები და ჩაეტარებინათ კერძო გასაუბრებები. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს გააჩნდა ფართო წვდომა ქვეყნის ყველა ციხეში დაკავებულ თუ დაპატიმრებულ პირებთან ვიზიტებზე.

ანგარიშში ასევე საუბარია იორდანიის ხელისუფლების მიერ განხორციელებულ გაუმჯობესებებზე პენიტენციურ სექტორში. კერძოდ, საჯარო უსაფრთხოების დირექტორატმა გაარემონტა 6 საპატიმრო, რის შედეგადაც გაუმჯობესდა სანიტარული პირობები, ვენტილაცია და ტემპერატურის კონტროლო. ამას გარდა, გაიზარდა წვდომა სასმელ წყალზე, მზის შუქზე და ჯანდაცვაზე. ბეირენის და აქაბას ციხეებში გაუმჯობესდა ზოგადი პირობები და გაიზარდა საწოლების რაოდენობა. ჯუვეიდაჰის დაკავების ცენტრს დაემატა ბაღი გარე სივრცეში, რაც გათვალისწინებულია ოჯახის ვიზიტებისთვის. დირექტორატი ასევე საშუალებას აძლევდა 7 ციხეში განთავსებულ დაკავებულებს, დასწრებოდნენ სასამართლო სხდომებს ვიდეო-კონფერენციის ფორმატის მეშვეობით. ხელისუფლება ასევე დგამ ნაბიჯებს, გამოეყენებინა პატიმრობის ალტერნატიული სანქციები არა-ძალადობრივი დანაშაულებისას. 2018 წლის აგვისტოდან მოყოლებული, იუსტიციის სამინისტრომ მსვლელობა მისცა 326 დამნაშავისთვის პატიმრობის ალტერნატიული სანქციის დაწესებას.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House იორდანიის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ საპატიმროებში არსებული პირობები, ზოგადად, ცუდი იყო. ამასთან, გავრცელებული ცნობებით, პატიმრები ბადრაგისგან ექვემდებარებოდნენ ისეთ მოპყრობას, როგორიცაა ცემა და ფიზიკური ძალადობა.[3]

[1] Human Rights Watch – publication “We Lost Everything” Debt Imprisonment in Jordan; published in March 2021; available at https://www.hrw.org/report/2021/03/16/we-lost-everything/debt-imprisonment-jordan [accessed 15 October 2021]

[2] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Jordan; published in March 2021; available at

[accessed 15 October 2021]

[3] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Jordan; published in  March 2021; available at

[accessed 15 October 2021]

თურქმენეთი. მუსლიმთა მიმართ დამოკიდებულება – ოქტომბერი, 2021

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი თურქმენეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მაისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ქვეყნის მოსახლეობა 5.5 მილიონ პირს შეადგეს. ა.შ.შ. მთავრობის გათვლებით, მოსახლეობის 89 % მუსლიმია, 9 % მართლმადიდებელი ქრისტიანი, ხოლო დანარჩენი 2 % სხვა რელიგიებს მიეკუთვნება.

ანგარიშის მიხედვით, 21 თებერვალს, პრეზიდენტმა ბერდიმუხამედოვი დაესწრო 3 000 ადამიანის ტევადობის ახალი მეჩეთის გახსნას თურქმენაბათში. ხელისუფლება აგრძელებდა მაღალი მუსლიმი ღვთისმსახურების თანამდებობებზე დანიშვნის პრაქტიკას. რელიგიური უმცირესობების ზოგიერთი წარმომადგენელი ამბობდა, რომ ფიქსირდებოდა საზოგადოების მხრიდან დისკრიმინაციის ფაქტები იმ რელიგიური უმცირესობების წევრების მიმართ, რომლებიც არ წარმოადგენდნენ მუსლიმურ უმრავლესობას.

ანგარიშში საუბარი არ არის მუსლიმთა მიმართ რაიმე პრობლემაზე.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House თურქმენეთის შესახებ 2021 წლის ანგარიშში წერდა, რომ მაღალ მუსლიმ ღვთისმსახურებს თანამდებობაზე ხელისუფლება ნიშნავდა. ამას გარდა, ის მუსლიმები, რომლებიც არ მისდევენ ისლამის ხელისუფლებისეულ ინტერპრეტაციას, ექვემდებარებიან სამართლებრივ დევნას, მათ შორის – ხანგრძლივი პერიოდით პატიმრობას.[2]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Forum 18 თურქმენეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით 2017 წლის ანგარიშში წერდა, რომ სუნიტური მუფთი ხელისუფლების კონტროლის ქვეშაა. მუფთი ფორმალურად ნიშნავს იმამებს რეგიონებში, თუმცა, საბოლოო გადაწყვეტილებას ამაზე სახელმწიფო უსაფრთხოების სამინისტროს საიდუმლო პოლიცია იღებს. ისინი იკვლევენ კანდიდატის წარმოშობას, ახლობლებს, პოლიტიკურ შეხედულებებსა და აქტივობებს. იმამი აუცილებლად ეთნიკურად თურქმენი უნდა იყოს. არა-თურქმენ ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლებს, როგორც წესი, არ უჭირავთ ადგილობრივ რიგით მოლაზე მაღალი რელიგიური თანამდებობა. თავის მხრივ, მოლებს ნიშნავს იმამი, მხოლოდ მას შემდეგ, რაც აღნიშნულ კანდიდატებსაც ს.უ.ს. საიდუმლო პოლიცია შეამოწმებს.

პარასკევის ლოცვების დროს, იმამები ხელისუფლების მიერ „რეკომენდირებულ“ თემებს აჟღერებენ. ყველა ლოცვა მთავრდება პრეზიდენტის მოხსენიებით. ახალგაზრდა მუსლიმ მამაკაცებს, ზოგიერთ რეგიონებში, ხელისუფლება წვერის ტარებას უკრძალავს, ხოლო ქალებს – ჰიჯაბის ტარებას. დაშგუზის მკვიდრმა მუსლიმმა ორგანიზაციას განუცხადა, რომ ადგილობრივმა პოლიციამ „პრევენციული დიალოგის“ მიზნით გამოიძახა წვეროსანი ახალგაზრდები და, მათ შორის, მოუწოდა წვერის გაპარსვისკენ.[3]

იგივე ორგანიზაცია 2021 წლის 4 აგვისტოს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ამა წლის 21 ივლისს, ყურბან-ბაირამის დღესასწაულის პირველ დღეს, სახელმწიფო უსაფრთხოების სამინისტროს საიდუმლო პოლიციის წევრებმა ლებაპის რეგიონის 4 ქალაქის სახლებში რეიდები მოაწყვეს. მათ კონფისკაციას დაუქვემდებარეს ის რელიგიური ლიტერატურა, რაც მათი თქმით, პირებს სახლებში არ უნდა ჰქონდეთ. ოფიცრებმა ასევე მოსთხოვეს მეჩეთებში რეგულარულად მოსიარულე მუსლიმებს, შეეწყვიტათ ყურანის გარდა სხვა ლიტერატურის კითხვა.

ერთ-ერთმა ადგილობრივმა ორგანიზაციას განუცხადა, რომ როდესაც პოლიცია რელიგიური ხასიათის წიგნს პოულობს, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ ის თავსებადია თურქმენეთის რელიგიური ლიტერატურის სტანდარტებთან, ოფიცრები პირების დაკითხვას იწყებენ. ზოგჯერ, ისინი უფრო მკაცრ მეთოდებსაც მიმართავენ და მორწმუნეებს აიძულებენ, არაყი დალიონ, რაც მძიმედ ლახავს მათ უფლებებს.[4]

Forum 18-ის 2021 წლის 16 მარტის, ანგარიშის მიხედვით, იანვარში, ლებაპის პოლიციის რეგიონალურმა პოლიციამ ქუჩაში წვერიანი მამაკაცები დააკავა. ოფიცრებმა ისინი განყოფილებაში გადაიყვანეს, რადგან ეჭვი ჰქონდათ, რომ ისინი ზედმეტად რელიგიურები იყვნენ (მაგ. ლოცულობდნენ ყოველ დღე). ერთ-ერთმა მათგანმა განაცხადა, რომ მათ ეპყრობოდნენ უხეშად და მიაყენეს სიტყვიერი შეურაცყოფა. მისი თქმით,  პოლიციას სურდა გაეგო, რამდენად რელიგიურები იყვნენ ისინი და სვამდნენ თუ არა ალკოჰოლურ სასმელს. ოფიცრებმა ერთ-ერთ დაკავებულს წვერი იძულებით გაპარსეს და ასევე იძულებით მიაღებინეს არაყი.

ამას გარდა, ფარაპში, 15 იანვარს პოლიციამ რეიდი მოაწყო სახლში, სადაც დაახლოებით 10 პირი იყო შეკრებილი ყოველდღიური „ნამაზისთვის“. პოლიციამ ყველა მათგანი დააკავა წინასწარი დაკავების ციხეში, „ლოქდაუნის“ რეგულაციების სავარაუდო დარღვევისთვის. უცნობია, რა ბედია ეწიათ დაკავებულებს შემდგომ. [5]

[1] United States Department of State – 2020 Report on International Religious Freedom: Turkmenistan; published in May 2021; available at

[accessed 13 October 2021]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Turkmenistan; published in March 2021; available at

[accessed 13 March 2021]

[3] Forum 18 – TURKMENISTAN: Religious freedom survey, January 2017; published in January 2017; available at https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2244 [accessed 13 October 2017]

[4] Forum 18 – publication “”The right to acquire and use religious literature .. of their choice”?”; published in August 2021; available at

[accessed 13 October 2021]

[5] Forum 18 – Police detain, threaten, swear at Muslims; published in March 2021; available at

[accessed 13 October 2021]

ტაჯიკეთი. ისლამის აღორძინების პარტია და მისი მხარდამჭერები. ოქტომბერი, 2021

ტაჯიკეთის ისლამის აღორძინების პარტია სათავეებს 1970-იანი წლებიდან იღებს. ოფიციალურად პარტია 1991 წლის 26 ოქტომბრის ყრილობაზე დაფუძნდა. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, 2015 წლის 29 სექტემბრამდე, ტაჯიკეთის ისლამის აღორძინების პარტია იყო ერთადერთი ისლამური პარტია, რომელიც ოფიციალურად და კანონიერად არსებობდა ყოფილი პოსტ საბჭოთა ქვეყნების ტერიტორიებზე. პარტია საიდ აბდულო ნურიმ დააფუძნა. პარტიის იდეოლოგია არის ისლამიზმი, სოციალური კონსერვატიზმი და ისლამური დემოკრატია. საუკეთესო წლებში პარტიის წევრთა რაოდენობა 40 ათასს აღწევდა. 2006 წლიდან პარტიის ლიდერი მუხიდდინ კაბირია. მისი წინამორბედები იყვნენ: საიდ აბდულო ნური 1993 – 2006 წლებში და მუჰამადშარიფ ჰიზმატზოდა 1991 – 1993 წლებში. სათავო ოფისი ტაჯიკეთის დედაქალაქში, დუშანბეში მდებარეობდა. პარტიის დევიზი „შახადისა“ (რწმენა ალაჰისა და მისი მოციქულის მიმართ) და „ტაკბირის“ (ღმერთის დიდება ისლამში სიტყვებით – „ალლაჰ აქბარ“) წარმოთქმა იყო. ისლამის აღორძნების პარტია ტაჯიკეთის მეორე, მესამე და მეოთხე მოწვევის პარლამენტებში ორ-ორი დეპუტატით იყო წარმოდგენილი. პარტიის ოფიციალური ინტერნეტ გვერდის მისამართია: www.nahzat.org.

2000 წელს ისლამის აღორძინების პარტიამ ხელისუფლება საერთო შეთანხმების დარღვევაში დაადანაშაულა, 2003 წელს კი საკონსტიტუციო ცვლილებების წინააღმდეგ გამოვიდა. აღნიშნული ცვლილებები პრეზიდენტ ემომალი რაჰმონს კიდევ ერთხელ პრეზიდენტად არჩევის უფლებას აძლევდა. ხელისუფლებასა და ოპოზიციას შორის ურთიერთობის დაძაბვამ, პარტიის აქტივისტების მიმართ დევნის ხასიათი მიიღო. 2003 წლის ოქტომბერში დააპატიმრეს და ხანგრძლივი ვადით პატიმრობა მიუსაჯეს საიდ აბდულო ნურის მოადგილე შამსუდინ შამსუდინოვი.

მოგვიანებით, ისლამის აღორძინების პარტია, ყოფილი თავდაცვის მინისტრის ნაზარზოდას მხრიდან სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობაში, ერთერთ მონაწილედ გამოაცხადეს და 2015 წლის სექტემბერში ტაჯიკეთის უზენაესმა სასამართლომ ისლამის აღორძინების პარტია ტერორისტულ ორგანიზაციად გამოაცხადა და მისი საქმიანობა ტაჯიკეთის ტერიტორიაზე აიკრძალა. პარტია, ასევე, შეიყვანეს შანხაის თანამშრომლობის ორგანიზაციის რეგიონული ანტიტერორისტული სტრუქტურების ტერორისტული, ექსტრემისტული და სეპარატისტული ორგანიზაციების სიაში.[1]

სასამართლომ, ასევე, აკრძალა პარტიასთან დაკავშირებული ნებისმიერი ინფორმაციის პუბლიკაცია და აკრძალა თავად პარტიის ბეჭდვითი საქმიანობა (პარტია ბეჭდავდა გაზეთს „ნაჩოტი“). პარტიის წევრებს ბრალად დასდეს დანაშაულებრივი საზოგადოების წევრობა, რომელთა მიზანი მძიმე და განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულების ჩადენაა.

2015 წლის 4 სექტემბერს შეიარაღებული ჯგუფი თავს დაესხა შინაგან საქმეთა სამინისტროს შენობებს და ხელში ჩაიგდო დიდი ოდენობით იარაღი, რის შემდეგაც მათ მოაწყვეს თავდასხმები რიგ სახელმწიფო შენობებზე ვახდატში (20 კმ დუშანბედან). ოფიციალური მონაცემებით, მაშინ 8 პოლიციელი და 9 თავდამსხმელი დაიღუპა. უსაფრთხოების ძალებმა თავდასხმებში მაშინ თავდაცვის მინისტრის მოადგილე აბდულხალიმ ნაზარზოდა დაადანაშაულა და პრეიზდენტმა ემომალი რაჰმონამ ის თანამდებობიდან გადააყენა. ტაჯიკეთის შინაგან საქმეთა სამინისტრომ გამოაცხადა, რომ სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობაში პარტია ისლამის აღორძინების პარტიაც მონაწილეობდა. შედეგად, პარტიის 13 ხელმძღვანელი პირი დააპატიმრეს; თავად გენერალი ნაზარზოდა 2015 წლის 16 სექტემბერს მოკლეს.[2]

გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისარი 2021 წლის 24 აგვისტოს ანგარიშში წერს, რომ ტაჯიკეთში გავრცელებულია არასამართლიანი სასამართლოები, მათ შორის მიკერძოებული დამოკიდებულება პროკურატურის სასარგებლოდ. უხეშად ირღვევა უდანაშაულობის პრეზუმფცია და გამამართლებელი განაჩენების რაოდენობა უკიდურესად დაბალია. გამოხატვის თავისუფლების საკითხებში სპეციალური მომხსენებლის ინფორმაციით კი ისლამის აღორძინების პარტიის წევრებისა და მათი ადვოკატების სასამართლო პროცესები ვერ აკმაყოფილებს სამართლიანი სასამართლოს სტანდარტებს და აღნიშნული პროცესები უნდა ანულირდეს.[3]

ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „ფორუმი 18“ 2021 წლის 10 აგვისტოს გავრცელებულ ინფორმაციაში წერს, რომ ტაჯიკეთის საიდუმლო პოლიციამ დააპატიმრა იმამი მაჰმადსოდუკ საიდოვი, რომელმაც პარასკევის ლოცვისას უარი თქვა, სახელმწიფოს მიერ მიწოდებული ქადაგების წაკითხვაზე და საკუთარი სიტყვებით იქადაგა. სასამართლომ მას 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. ორგანიზაციის ცნობით, ასევე დააპატიმრეს ორი პირი, რომლებიც იმავე მეჩეთში დადიოდნენ. აბდუგაფორ რაჯაბოვსა და ასლამხორ კარიმოვს 5-5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯათ რელიგიურ ექსტრემისტულ ორგანიზაციის საქმიანობაში ჩართულობის ბრალდებით. ადგილობრივ მოსახლეობაზე დარყდნობით, ორგანიზაცია წერს, რომ რაჯაბოვისა და კარიმოვის დაპატიმრება ისლამის აღორძინების პარტიასთანაა დაკავშირებული.[4]

მედია საშუალება „რადიო თავისუფლება“ 2021 წლის 9 ივნისს წერდა, რომ ტაჯიკეთის მთავრობის კრიტიკოსები განიცდიან ზეწოლას რუსეთში და ისინი იძლებითი გაუჩინარებების მსხვერპლები არიან. გაუჩნარების შემდეგ კი ისინი პირდაპირ ტაჯიკეთის ციხეებში ჩნდებიან. ამავე სტატიის მიხედვით, მოსკოვში მყოფი ტაჯიკი სტუდენტი სუჰრობ იაჰონი ამტკიცებდა, რომ ტაჯიკეთში მისი ოჯახის წევრები დაიბარეს, რათა განეხილათ ის საქმიანობა, რასაც ის რუსეთში ეწეოდა. იაჰონის თქმით, მას მოსთხოვეს სოციალური მედიიდან წაეშალა ფოტოები, რომლებზეც ის აღბეჭდილი იყო ტაჯიკი ემიგრანტების ჯგუფის ერთერთ ლიდერთან იზატ ამონთან (2021 წელს რუსეთმა ის ტაჯიკეთში გააძევა) და აკრძალული ისლამის აღორძნების პარტიის ყოფილ წევრთან ერთად.[5]

მედია საშუალება „რადიო თავისუფლება“ 2021 წლის 2 ივნისს წერდა, რომ აკრძალული ისლამის აღორძინების პარტიის ყოფილი წევრი ექსტრემისტული ორგანიზაციის წევრობისთვის გაასამართლეს და 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს. მირზო ჰოიმუჰამადი, ასევე ცნობილი როგორც მირზოქულ ჰოიმატოვი პარტიის ხუჯანდის ფილიალის უფროსის მოადგილე იყო. როგორც დაპატიმრებულის ნათესავები ამტკიცებენ, ჰოიმუჰამადმა ყველანაირი პოლიტიკური აქტივობა შეწყვიტა 2015 წელს და ის რუსეთში, ტიუმენში ექიმად მუშაობდა. ასევე, მისი ნათესავების თქმით, ჰოიმუჰამადი ტაჯიკეთში თებერვალში ჩავიდა და მას მაშნვე აუკრძალეს ქვეყნის დატოვება და 22 მაისს დააპატიმრეს. სტატიაში აღნიშნულია, რომ ისლამის აღორძნების პარტიის ათობით წევრი და მხარდამჭერი გაასამართლეს და ბევრ მათგანს პატიმრობა მიუსაჯეს.[6]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ ისლამის აღორძინების პარტიის პატიმრობაშ მყოფი წევრის, რაჰმატულო რაჯაბის ჯანმრთელობის მდგომარეობა კრიტიკული იყო. რაჰმატულოს შვილის, შუხრატის ინფორმაციით, მამამისს მაღალი სიცხე ჰქონდა და ის საპატიმროში სამედიცინო დახმარებას ვერ იღებდა.[7]

მედია საშუალება „ინტერფაქსი“ 2021 წლის 9 თებერვალს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ტაჯიკეთის ხელისუფლებამ ისლამის აღორძნების პარტიის ლიდერის მუჰამედ კაბირის საქმეს გრიფით საიდუმლო დაადო. კაბირი ტაჯიკეთიდან 2015 წელს გაიქცა. 2018 წელს კი მის წინააღმდეგ დახურული სასამართლო პროცესი დაიწყო. მედიის ცნობით, კაბირის დაუსწრებლად მიესაჯა პატიმრობა, თუმცა მოსამართლემ ჟურნალისტებს არ უთხრა, რამდენი წლით პატიმრობა მიესაჯა კაბირის, რადგან საქმე გასაიდუმლოებულია.[8]

[1] პოლიტიკური პარტიის „ისლამის აღორძნების პარტია“ ოფიციალური ინტერნეტ გვერდი; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://ru.nahzat.org/ [ნანახია 2021 წლის 13 ოქტომბერს]

[2] მედია საშუალება „ანადოლუ“; ტაჯიკეთის ისლამის აღორძნების პარტია კანონგარეშედაა გამოცხადებული; გამოქვეყნებულია 2015 წლის 29 სექტემბერს; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://www.aa.com.tr/ru/%D0%BC%D0%B8%D1%80/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%B2%D0%BD%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0/364721 [ნანახია 2021 წლის 13 ოქტომბერს]

[3] HRC – UN Human Rights Council (formerly UN Commission on Human Rights): Compilation on Tajikistan; Report of the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights [A/HRC/WG.6/39/TJK/2], 24 August 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[4] Forum 18: Imam jailed for preaching his own sermon, 10 August 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[5] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Whereabouts Unknown: Tajik Government Critics Face Pressure, Forced Disappearances In Russia, 9 June 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[6] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Former Member Of Banned Tajik Opposition Party Jailed On Extremism Charge, 2 June 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[7] USDOS – US Department of State: 2020 Country Report on Human Rights Practices: Tajikistan, 30 March 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[8] მედია საშუალება „ინტერფაქსი“; ტაჯიკეთმა ოპოზიციური პარტიის ლიდერის განაჩენი გაასაიდუმლოვა; გამოქვეყნებულია 2021 წლის 9 თებერვალს; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://www.interfax.ru/world/750039 [ნანახია 2021 წლის 13 ოქტომბერს]

ტაჯიკეთი. ადამიანის უფლებების დაცვა და უსაფრთხოება. ოქტომბერი, 2021

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ ტაჯიკეთი ავტორიტარული ქვეყანაა, სადაც პოლიტიკური დომინაცია პრეზიდენტ ემომალი რაჰმანისა და მისი მხარდამჭერების ხელშია 1992 წლიდან. ქვეყნის კონსტიტუცია ადგენს მრავალპარტიულ პოლიტიკურ სისტემას, მაგრამ მთავრობა ისტორიულად უშლის ხელს პოლიტიკურ პლურალიზმს და ასეთი პრაქტიკა წლიდან წლამდე უცვლელად გრძელდება. 2016 წლის რეფერენდუმით მიღებული საკონსტიტუციო ცვლილებებით, ტაჯიკეთში აიკრძალა რელიგიური ნიშნით პოლიტიკური პარტიების დაფუძნება და გაუქმდა შეზღუდვები საპრეზიდენტო ვადებზე, რამაც პრეზიდენტ რაჰმონს საშუალება მისცა, მართოს განუსაზღვრელი ვადით. რუსტამ ემომალი, დედაქალაქ დუშანბეს 33 წლის მერი და პრეზიდენტის უფროსი ვაჟი, 2020 წლის 17 აპრილს პარლამენტის ზედა პალატის სპიკერად დაინიშნა, რამაც განსაზღვრა მისი, როგორც მემკვიდრის როლი. 2020 წელს ჩატარდა როგორც საპარლამენტო, ასევე საპრეზიდენტო არჩევნები. ემომალი რაჰმონი ხელახლა იქნა არჩეული ტაჯიკეთის პრეზიდენტად მომდევნო 7 წლით. ორივე არჩევნები შეფასდა, როგორც დაბალი ჩართულობის და რეალური არჩევანის ნაკლებობის მქონე პროცესი. არა ძალოვანი სახელმწიფო ინსტიტუტები მხოლოდ ნაწილობრივ ახორციელებენ ეფექტიან კონტროლს უსაფრთხოების ძალებზე. უსაფრთხოების ძალების წევრები სჩადიან სხვადასხვა სახის დარღვევებს.

ადამიანის უფლებების დარღვევების მნიშვნელოვან ფაქტებს წარმოადგენს გატაცებები და მოქალაქეების იძულებითი რეპატრიაცია უცხო ქვეყნებში, რასაც მათი მხოლოდ ციხეებში გამოჩენა ახლავს თან; იძულებითი გაუჩინარებები და დაკავებულთა მიმართ ძალადობა უსაფრთხოების ძალების მხრიდან; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები; თვითნებური დაკავებები; პოლიტიკური პატიმრების არსებობა; თვითნებური და უკანონო ჩარევა პირად ცხოვრებაში; სერიოზული პრობლემები სასამართლოს დამოუკიდებლობის კუთხით; ცენზურა და ინტერნეტ გვერდების აკრძალვა; შეკრების თავისუფლების შეზღუდვა; არასამთავრობო სექტორის საქმიანობის შემზღუდველი კანონმდებლობა; მკაცრი შეზღუდვები რელიგიის თავისუფლების კუთხით; გადაადგილების თავისუფლების მნიშვნელოვანი შეზღუდვები; ბარიერები პოლიტიკური ჩართულობის წინააღმდეგ, მათ შორის თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნების არ არსებობა; კორუფცია და ნეპოტიზმი; ძალადობა სექსუალური უმცირესობების მიმართ და იძულებითი შრომა.

ძალიან ცოტაა იმ შემთვევების რაოდენობა, როდესაც მთავრობის წარმომადგენლები ჩადენილი ადამიანის უფლებების დარღვევებისთვის დაისაჯნენ. როგორც წესი, უსაფრთხოების ძალების და სხვა ინსტიტუტები დაუსჯელად არღვევენ ადამიანის უფლებებს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებების დაცვის ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ ხელისუფლება აკონტროლებს მედიას და ინფორმაციის ნაკადს და ზღუდავს გამოხატვის თავისუფლებას. სასამართლოები იყენებენ კონტრ-ტერორისტულ კანონმდებლობას და ზღუდავენ წვდომას საერთაშორისო მედიაზე. საერთაშორისო მონეტარული ფონდის შეფასებით, ქვეყანა მძიმე მდგომარეობაშია კოვიდ პანდემიის გამო. ფულადი გზავნილები, რაც ქვეყნის მშპ-ის მესამედს შეადგენს, თითქმის განახევრდა, რამაც საკვების დეფიციტი გამოიწვია. პრეზიდენტი ემომალი რაჰმონი კი უკონკურენტოდ იქნა არჩეული ხელახალი 7 წლის ვადით.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებების დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ 2020 წელს ხელისუფლება განაგრძობდა მთავრობის კრიტიკოსების, მათ შორის ოპოზიციური აქტივისტებისა და ჟურნალისტების დაპატიმრებებს ხანგრძლივი ვადით და პოლიტიკურად მოტივირებული საფუძლებით. ხელისუფლებამ, ასევე, გააძლიერა საზღვარგარეთ მყოფი მშვიდობიანი დისიდენტების ოჯახის წევრების შევიწროვება. მთავრობა მკაცრად ზღუდავს გამოხატვის, შეკრების და რელიგიის თავისუფლებას; მათ შორის, აწესებს მკაცრ ცენზურას ინტერნეტ რესურსზე.[3]

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებების ჟენევის აკადემიის პროექტის „კანონის უზენაესობა შეიარაღებულ კონფლიქტებში“ (RULAC) მიხედვით, ტაჯიკეთის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ადგილი არ აქვს საერთაშორისო ხასიათის ან შიგა შეიარაღებულ კონფლიქტს. ასევე, ტაჯიკეთი არ არის ჩართული საერთაშორისო ან სხვა სახის შეირაღებულ კონფლიქტში რომელიმე სხვა ქვეყნის ტერიტორიაზე.[4]

[1] USDOS – US Department of State: 2020 Country Report on Human Rights Practices: Tajikistan, 30 March 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[2] AI – Amnesty International: Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Tajikistan 2020, 7 April 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[3] HRW – Human Rights Watch: World Report 2021 – Tajikistan, 13 January 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[4] The Rule of Law in Armed Conflicts project RULAC; Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights; Tajikistan; available at: https://www.rulac.org/browse/map [accessed on 13 October 2021]

ისრაელი. სამართალდამცავი სისტემების ეფექტიანი მუშაობა. ოქტომბერი, 2021

2014 წელს გლობალურმა პოლიტიკის ანალიზის კორპორაციამ „RAND“ გამოქვეყნა კვლევა, რომელიც ისრაელის საჯარო უსაფრთხოების სამინისტროს, ფინანსთა სამინისტროსა და ისრაელის პოლიციის დაკვეთით განხორციელდა. ისრაელის სახელმწიფო უწყებებს სურდათ, შეესწავლათ ისრაელის პოლიციის ეფექტიანობა და ის თუ რამდენად კმაყოფილია ისრაელის მოსახლეობა პოლიციის საქმიანობით. კორპორაცია კვლევას 2 წლის განმავლობაში ახოცრიელებდა.

ისრაელის სახელმწიფოს პოლიცია პასუხისმგებელია შიგა პატრულირებასა და დანაშაულის პრევენციაზე; ასევე, საზღვრის, საგზაო მოძღაობის, ნარკოტიკული საშუალებების, ალკოფოლის და აალებადი საშუალებების პატრულირებაზე. ისრაელის პოლიცია პასუხისმგებელია დანაშაულის გამოძიებაზე, ანტი-კორუფციული დანაშაულის გამოძიებაზე; ასევე, ახორციელებს ეროვნული გადაუდებელი დახმარების ცხელი ხაზის ადმინისტრირებას. ისრაელის პოლიცია პასუხისმგებელია საშინაო კონრტ-ტერორისტულ ოპერაციებზე და მართავს ეროვნული გადაუდებელი დახმარების კრიზის ცენტრს. ისრაელის პოლიცია მართავს მოხალისეთა სამოქალაქო გვარდიას და მთლიანი სისხლის სამართლის სისტემაში, საქმეების 80%-ის შემთხვევაში, სისხლისსამართლებრივი დევნის განმახორციელებელია. ისრაელის პოლიციის საქმიანობის პოლიტიკას განსაზღვრავს საჯარო უსაფრთხოების სამინისტრო, რომელიც ასევე მეთვალყურეობს სახანძრო და საპატიმრო სერვისს, ისევე როგორც სხვადასხვა სათემო პროგრამას.

ისრაელის პოლიციის ავტორიზებული შემადგენლობა 29,300-ია, თუმცა რეალური ძალა შედარებით მცირეა. საერთო რაოდენობის დაახლოებით მეოთხედი მოკლევადიანი რეკრუტები არიან, ვინც ეროვნულ სამსახურს გადის; ასევე, მთლიანი ძალის ერთ მეოთხედს შეადგენს სასაზღვრო პოლიცია. ისრაელის პოლიცია აქტიურად იყენებს სამოქალაქო მოხალისეებს, რომლებიც პროფესიონალი პოლიციის მითითებების შესაბამისად ასრულებენ როგორც რუტინულ, ასევე სპეციალიზებულ ფუნქციებს. საერთო ჯამში საუბარია 36 ათასამდე მოხალისეზე. პოლიციაშ არის სამეთაური სისტემა, რომელიც ისრაელის თავდაცვის ძალების ანალოგიურია და პოლიციის კომისრებს აქვთ იგივე რანგის წოდება, რაც ისრაელის თავდაცვის ძალების გენერალური შტაბის უფროსს.

კვლევამ აჩვენა, რომ საზოგადოება ხედავს და აღიქვამს ბევრ დადებით და პოზიტიურ ელემენტს პოლიციის ქმედებებსა და ჩვევებში. ბევრი წყარო აღნიშნავს, რომ ისრაელის პოლიცია ეფექტურად ებრძვის ბევრი სახის დანაშაულს. ამავე დროს, საზოგადოებაში გამოიკვეთა უარყოფითი დამოკიდებულებებიც. ხალხში არის ისეთი აღქმაც, რომ პოლიცია ყოველთვის არ იქცევა პროფესიონალურად და ვერ უზრუნველყოფს შესაბამის დაცვას და უსაფრთხოებას. სხვადასხვა ფოკუს ჯგუფმა კვლევის დროს პოლიციის მიმართ შიშის ქონაზეც ისაუბრა. ნეგატიური დამოკიდებულების უმთავრესი გამომწვევი მიზეზი არის აღქმა, რომ პოლიცია განასხვავებს ეთნიკური ნიშნის მიხედვით.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Freedom House“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ისრაელის შესახებ წერს, რომ სასამართლო სისტემა ისრაელში დამოუკიდებელია და სასამართლო რეგულარულად იღებს მთავრობის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილებებს. უზენაესი სასამართლო ისტორიულად გადამწყვეტ როლს თამაშობს უმცირესობების უფლებების დაცვაში და მუდმივად აუქმებს მთავრობის და პარლამენტის ისეთ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც საფრთხეს უქმნის ადამიანის უფლებებს. სასამართლო პირდაპირი წესით განიხილავს პეტიციებს როგორც ისრაელის მოქალაქეებისგან, ასევე ღაზის სექტორისა და დასავლეთ სანაპიროს პალესტინელი რეზიდენტებისგან. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სახელმწიფო ძირითადად იცავს სასამართლოს გადაწყვეტილებებს.

ანგარიშის მიხედვით, საერთო ჯამში, სათანადო პროცედურული ნორმები გარანტირებულია ჩვეულებრივ საქმეებში; თუმცა უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ საქმეებში ეჭვმიტანილები სპეციალური სამართლებრივი რეგულაციების ობიექტები არიან. ასეთ დანაშაულებში ეჭვმიტანილების წინასწარი პატიმრობა შეიძლება გაგრძელდეს 6 თვემდე და ეს ვადა განახლდეს მრავალჯერ. 2020 წლის ბოლოსთვის ისრაელის საპატიმროებში 4279 პალესტინელი იმყოფებოდა, მათ შორის 357 ადმინისტრაციულ პატიმრობაში. ანგარიშის მიხედვით, ებრაელი მოქალაქეები, კერძოდ, აშკენაზები, ზოგადად პრაქტიკული პრივილეგიებით სარგებლობენ, ვიდრე დანარჩენი მოსახლეობა, მათ შორის საკანონმდებლო და სოციალურ-ეკონომიკურ საკითხებში. არაბი ან პალესტინელი მოქალაქეები აწყდებიან დე ფაქტო დისკრიმინაციულ მიდგომას განათლების, სოციალური მომსახურების და განსახლების საკითხებზე წვდომის მიმართულებებით.[2]

კანადის იმიგრაციისა და ლტოლვილთა საბჭო, ისრაელში პოლიციაში საჩივრის შეტანის წესისა და ეფექტიანობის შესახებ, 2015 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ ყველა მოქალაქეს შეუძლია შეიტანოს პოლიციაში საჩივარი, რომ ადგილი ჰქონდა დანაშაულებრივ ქმედებას. საჩივრის შეტანის წესი მთელი ქვეყნის მასშტაბით სტანდარტულია და მსხვერპლს, მოწმეს ან სხვა პირს შეუძლია საჩივარი შეიტანოს პოლიციის განყოფილებაში. მძმე დანაშაულის შემთხვევაში, მოქალაქეს შეუძლია ტელეფონით დაუკავშირდეს პოლიციას და განაცხადოს დანაშაულის შესახებ და პოლიცია საქმიდან გამომდინარე იღებს გადაწყვეტილებას, ოქმი განყოფილებაში შეავსოს თუ დანაშაულის ადგილზე. დანაშაულის შესახებ შეიძლება განაცხადოს ასევე მესამე პირმაც და პოლიციას მსხვერპლის სახელით აცნობოს კანონდარღვევის ფაქტის შესახებ. ანგარიშს მიხედვით, საჩვრის შეტანის ეფექტიანობის შესახებ ინფორმაცია მწირია. 2012 წელს ერთერთი ადგილობრივი მედია საშუალება წერდა, რომ ახალგაზრდა ამერიკელ ქალს, რომელიც ისრაელში ცხოვრობდა, რამატ განის პოლიციის განყოფილებაში უარი უთხრეს საჩივრის მიღებაზე, რომელიც სექსუალურ შევიწროვებას ეხებოდა. მიზეზად კი განყოფილებაშ გადატვირთულობა დაასახელეს. სტატიაშ ნათქვამი იყო, რომ როდესაც რედაქციამ მომხდარის შესახებ აცნობა რაიონის უფროს კომისარს, მან სთხოვა ქალბატონს კვლავ გამოცხადებულიყო პოლიციის განყოფილებაში, სადაც მას პრიორიტეტულად მოემსახურნენ და საჩვარი დააწერინეს.[3]

[1] RAND Corporation; Effective Policing for 21st Century Israel; Jessica Saunders, Steven W. Popper, Andrew R. Morral, Robert C. Davis, Claude Berrebi, Kristin J. Leuschner, Shira Efron, Boaz Segalovitz, K. Jack Riley; Published: 14 February, 2014; available at:

[accessed on 12 October 2021]

[2] Freedom House: Freedom in the World 2021 – Israel, 3 March 2021

 (accessed on 12 October 2021)

[3] IRB – Immigration and Refugee Board of Canada: Israel: Requirements and procedures for a victim of crime to file a complaint with the police, including obtaining a copy of the complaint and effectiveness; mechanisms available to file a complaint against the police, including effectiveness (2012-February 2015) [ISR105088.E], 19 March 2015

 (accessed on 12 October 2021)

სომხეთი. იეზიდების მიმართ დამოკიდებულება – ოქტომბერი, 2021

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი სომხეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მაისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ 2011 წლის სახელმწიფო აღწერის მონაცემების მიხედვით, ქვეყანაში 35 000-ზე მეტი იეზიდი ბინადრობს. უფრო თანამედროვე გათვლებით, აღნიშნული რიცხვი დღესდღეისობით 50 000-ს უტოლდება. იეზიდები სომხეთში ძირითადად ერევნის ჩრდილო-დასავლეთით, აგრიკულტურულ დასახლებებში ბინადრობენ.

წყაროთა მიხედვით, წლის განმავლობაში, მოძრაობა “Veto” დამფუძნებელი ნარეკ მალიანი და მისი მხარდამჭერები აგრძელებდნენ „ადამიანის უფლებათა იეზიდური ცენტრისა“და მისი დამაარსებლის  – საშლიკ სულთანიანის შევიწროებას. ისინი ასევე მიმართავდნენ ონლაინ-სივრცეში შევიწროების პრაქტიკას ზემოხსენებული ცენტრის დონორი ორგანიზაციის – „ღია საზოგადოება – სომხეთი“ მიმართ. 8 სექტემბერს, მალიანმა განაცხადა, რომ მიმართა „სომხეთის ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურს“ (NSS) სულთანიანის მიმართ სისხლისსამართლებრივი დევნის დაწყების მოთხოვნით. ის ბრალს დება სულთანიანს რელიგიური შუღლის გაღვივებაში, რის საფუძვლადაც უთითებდა ერაყულ ტელეარხისთვის მის მიერ მიცემულ ინტერვიუს, სადაც სულთანიანი სომხეთში იეზიდური თემის პრობლემებზე საუბრობდა. NSS-მა აღნიშნულთა დაკავშირებით დაიწყო გამოძიება, რაც სამოქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაციების შეფასებით, იყო ყალბი და უსაფუძვლო ბრალდება. მართალია, შესაბამის სამსახურებს არ აღუძრიათ ოფიციალური ბრალი სულთანიანის მიმართ, თუმცა, სამოქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაციების შეფასებით, წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, NSS აგრძელებდა მისი და „ადამიანის უფლებათა იეზიდური ცენტრის“ მიმართ გამოძიებას, რაც აფერხებდა ორგანიზაციის აქტივობას.

ანგარიშის მიხედვით, იეზიდური თემის წარმომადგენლები კვლავ ჩიოდნენ სკოლებში სავალდებულო საგნად „სომხური ეკლესიის ისტორიის“ არსებობის შესახებ, რაც მათი შეფასებით „რელიგიურ ინდოქტრინირებას“ წარმოადგენდა.  მიუხედავად იმისა, რომ მთლიანად იეზიდი მოსწავლეებით დაკომპლექტებულ სკოლებს შეეძლოთ აღნიშნული საგნის სასწავლო გეგმიდან ამოღება, შერეული სკოლების შემთხვევაში, მიუხედავად იეზიდი მშობლების საწინააღმდეგო პოზიციისა, ეს შეუძლებელი იყო. ადგილობრივად გავრცელებული ცნობებით, ერევანში სულ მცირე ერთ და იეზიდურ სოფლებში მდებარე ორ საჯარო სკოლებში არ ასწავლიდნენ აღნიშნულ საგანს.

ა.შ.შ. ელჩი სომხეთში და საელჩოს წარმომადგენლები რეგულარულად აწარმოებდნენ კონსულტაციებს რელიგიური უმცირესობების (მათ შორის – იეზიდების) წარმომადგენელთ მიმართ, რათა განეხილათ სომხეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული მდგომარეობა.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ  2015 წელს მიღებული საკონსტიტუციო ცვლილებების მიხედვით, სომხეთის პარლამენტში 4 წევრი ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელი უნდა იყოს (მათ შორის ერთი – იეზიდი). 2018 წელს, აღნიშნული 4-ვე მანდატი პოლიტიკურმა პარტია My Step მოიპოვა.

კონსტიტუციის 18-ე მუხლით სომხეთის სამოციქულო ეკლესია აღიარებულია „ეროვნულ ეკლესიად“ და პასუხისმგებელია სომხეთის ეროვნული იდენტობის შენარჩუნებაზე. მოსახლეობის 94 % სომეხი ქრისტიანია. რელიგიური უმცირესობები აცხადებდნენ, რომ წარსულში დისკრიმინაციას განიცდიდნენ. 2019 წელს, სოფელ აკნალიჩში გაიხსნა იეზიდთა, როგორც ქვეყნის ერთ-ერთი მთავარი რელიგიური უმცირესობის – ტაძარი.[2]

ორგანიზაცია Human Rights Watch 2021 წლის 16 ივნისს გამოქვეყნებულ სტატიაში მოუწოდებდა სომხეთის ხელისუფლებას, შეეწყვიტა ადამიანის უფლებათა დამცველი საშიკ სულთანიანის სამართლებრივი დევნა. აღნიშნული ქმედება გამოიწვია სულთანიანის ონლაინ-ინტერვიუმ, სადაც ის საუბრობდა იმ პრობლემებზე, რომლებიც მისი აზრით, სომხეთში მცხოვრებ იეზიდურ თემს აწუხებს.

გამოძიება მიმდინარეობს ინტერვიუში სულთანიანის მიერ გამოთქმულ მოსაზრებაზე, სადაც ის ამბობს, რომ იეზიდები სომხეთში დისკრიმინაციას ექვემდებარებიან; არ აქვთ საკუთარი ენის შესწავლისა და საკუთარი კულტურის განვითარების შესაძლებლობა და არ არიან სათანადოდ წარმოდგენილი ადგილობრივი თვითმართველობის ორგანოებში. გამომძიებელი ასევე უთითებდა სულთანიანის ვარაუდებზე, რომ სომხებმა იეზიდებს ქონება წაართვეს, არ იცავდნენ მათ უფლებებს და რომ იეზიდები „შიშში“ ცხოვრობენ.

ორგანიზაციის შეფასებით, სულთანიანის მიმართ საქმის აღძვრა რადიკალური მოძრაობა „Veto“-ს ლიდერის მიერ შეტანილ საჩივარს უკავშირდება, რომელიც ცნობილია საკუთარი მტრული დამოკიდებულებით სომხური უფლებადამცველების მიმართ.[3]

[1] United States Department of State – 2020 Report on International Religious Freedom: Armenia; published in May 2021; available at

[accessed 8 October 2021]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Armenia; published in March 2021; available at

[accessed 8 October 2021]

[3] Human Rights Watch – Armenia: Malicious Prosecution of Activist; published in June 2021; available at

[accessed 8 October 2021]

მსოფლიო. ინფორმაცია იეზიდიზმის შესახებ – ოქტომბერი, 2021

მსოფლიო ისტორიის ონლაინ-ენციკლოპედიის მიხედვით, იეზიდიზმი წარმოადგენს სინკრეტულ, მონოთეისტურ რელიგიას, რომელიც გავცელებულია იეზიდებსი (ეთნო-რელიგიური ჯგუფი, რომელიც ძირითადად ჩრდილოეთ ერაყში, სირიასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში ბინადრობს. იეზიდიზმი საუკუნეების განმავლობაში ვითარდებოდა და მოახდინა ისეთი რელიგირების ინკორპორირება, როგორიაა: ზოროასტრიზმი, მანიქეიზმი, გნოსტიციზმი, ქრისტიანობა და ისლამი.

იეზიდიზმის ფუძემდებლად ითვლება შეიხი ადი (XII ს.), რომელსაც იეზიდები თავიანთ წინასწარმეტყველად მიიჩნევენ. ის იყო ცნობილი სუფიტი მისტიკოსი, რომელიც ბაღდადში ისლამურ მისტიციზმს სწავლობდა. მე-12 საუკუნის დასაწყისში, შეხმა ალიმ ბარდადი დატოვა და ერაყში, ლალიშის ხეობაში დაარსა დერვიშთა (სუფიტი ასკეტები) ორდენი. ის 1162 წელს გარდაიცვალა და მისი საფლავი მიმდევრებისთვის თაყვანისცემისა და მოსალოცი ადგილი. საბოლოოდ, ადის მიმდევრებმა მუსლიმური „ქიბლას“ (ლოცვის დროს მექას მიმართულებით შეტრიალება) ტრადიცია შეცვალეს და ლოცულობდნენ ლალიშის მიმართულებით. ეს იყო პირველი მნიშვნელოვანი მომენტი იეზიდური რელიგიის ისლამისგან განყენებისა და სწორედ ამის შემდგომ უწოდეს ადის მიმდევრებმა საკუთარი თავს იეზიდები. მათ ასევე დაიწყეს ღვინის სმა.

იეზიდები ერთ ღმერთს აღიარებენ და თაყვანს სცემენ მთავარანგელოზ მალაქ-ტაუსს, რომელიც ფარშევანგის სახით ყავთ წარმოდგენილი; თაყვანს სცემდნენ აგრეთვე შამსს, რომელიც მზის ღვთაებაა იეზიდთა მითოლოგიაში. განსაკუთრებით პატივს სცემენ აღმოსავლეთ მხარეს, ანუ მზის ამომავალ მხარეს. საზოგადოება იყოფა საერო (მიურიდები) და სასულიერო (თარიყები, რუჰანი) კასტებად. სასულიერო კასტაში, თავის მხრივ, განასხვავებენ მაღალ (ემირი, შეიხი, ფირი) და დაბალ (ყავალი) წოდებებს. იეზიდების ერთადერთი საკულტო ნაგებობაა შეიხ ადის ტაძარი (ლალეში (ერაყი), სადაც მათი წინასწარმეტყველის საფლავია).

იეზიდებს სჯერათ ერთი ღმერთის არსებობის, რომელსაც Xwede სახელით იცნობენ. იეზიდური ზეპირი ტრადიციების მიხედვით, რომლითაც იეზიდიზმის შესახებ ინფორმაცია თაობიდან თაობას გადაეცემა, Xwede-მ სამყარო თეთრი მარგალიტის ფორმით შექმნა. შემდგომ მან შექმნა პირველი ჩიტი – ანფარი და მარგალიტი ზურგის მხარეს 40 000 წლით შეატრიალა. აღნიშნული პროცესის შემდგომ, გაჩნდა დედამიწა.

Xwede-ს შესახებ ინფორმაცია მოცემულია ორ ძირითად იეზიდურ წმინდა წიგნში „Kitab al-Jilwah“ და „Mishefa Resh“. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული წიგნები დასავლელი სწავლულების მიერ შექმნილი კომპილაციებია, მათი შინაარსი შესაბამება იეზიდურ ზეპირ ტრადიციებს და ბევრის აზრით, ავთენტურია. მიუხედავად იმისა, რომ იეზიდიზმსა და ისლამს ბევრი საერთო გააჩნიათ, ისინი განსხვავდებიან ღმერთის აღქმის კუთხით. მართალია, იეზიდიზმი მონოთეისტური რელიგიაა, მაგრამ აღიარებს წმინდა სამებას, რომელიც შედგება მალაქ-ტაუსის, შეიხი ადისა და სულთანი ეზისგან. მალაქ-ტაუსი ანუ ანგელოზი ფარშევანგი ითვლება წმინდა სამების მთავარ წევრად და ღმერთის განსახიერებად, რომელიც კაცობრიობისთვის წარგზავნილ მაცნეს წარმოადგენს და მისი მიზანია ყოველ 1 000 წელიწადში ერთხელ იეზიდი ხალხისთვის ღვთებრივი სიბრძნის გაზიარება. როგორც შვიდი ანგელოზის (Heft Sir) მეთაური, ფარშევანგი ანგელოზისა და მისი დაქვემდებარებულების მოვალეობაა მომავლის წინასწარ განსაზღვრა. იეზიდები მას რწმენის მთავარ სიმბოლოდ აღიქვამენ.

სტატიის მიხედვით, იეზიდები საკუთარი ტრადიციისა და რელიგიური რწმენის საიდუმლოს განსაკუთრებით უფრთხილედებიან, რომელიც ზეპირი წესით გადაეცემა თაობიდან თაობას, კონკრეტული სასულიერო კასტის „ყავალების“ მიერ. იეზიდები ასევე არ უშვებენ უცხოელების მიერ მათი წმინდა ტრადიციების შესწავლას ან მათში მონაწილეობის მიღებას. ამას გარდა, იეზიდები აუცილებლად ერთმანეთზე ქორწინებდებიან, რათა შეინარჩუნონ რწმენის, ტრადიციებისა და თემის უსაფრთხოება. თუ იეზიდი იქორწინებს არა-იეზიდზე, ის მიიჩნევა უცხოდ და გაძევებული იქნება იეზიდური რწმენიდან.[1]

საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ვებ-გვერდზე მოცემული ინფორმაციის მიხედვით, ეზიდიზმის წარმომავლობისა და ჩამოყალიბების შესახებ ჯერ კიდევ არ არსებობს ერთიანი აზრი მეცნიერებს შორის. ზოგიერთი მეცნიერი სიტყვა ეზიდს და ეზიდების წარმომავლობას ირანულ ქალაქ იეზდს უკავშირებს, ზოგი კი ძველ ირანულ სიტყვას – იაზატას, ზოგი ომაელ ხალიფა იაზიდ იბნ მუავის და ა.შ.

მრავალსაუკუნოვანი განვითარების შედეგად ეზიდიზმი საბოლოოდ მონოთეისტურ რელიგიად ჩამოყალიბდა. ეზიდები მიიჩნევენ, რომ მხოლოდ ერთი ღმერთი არსებობს, რომელმაც შექმნა სამყარო და მის გარეშე არაფერი ხდება ქვეყნად. ღმერთი – ხუდე ან იაზდანი (ეზიდი) არის ყველგან და ყველაფერში, ის არის სიყვარული და სინათლე, რომელიც სხადასხვანაირად ევლინება ადამიანებს. მაგალითად, მზის სითბოსა და სხივებში ეზიდები ღვთის სინათლეს ხედავენ და ამიტომ ლოცვისას მზის მიმართულებით იყურებიან. ეზიდები ღმერთს და მის ანგელოზებს ეთაყვანებიან და მიიჩნევენ, რომ ანგელოზები ღვთის ნებას აწვდიან მათ. ანგელოზებს სათავეში მალაქ ტაუსი უდგას, რომელიც ღმერთის ნებით მართავს სამყაროს (ანგელოზთა სიმბოლოდ ეზიდიზმში ფარშევანგი ითვლება, რომლის სპილენძის გამოსახულება ეზიდთა რელიგიური ნიშანია.

მკვლევართა უმრავლესობა ეზიდიზმსა და ზოროასტრიზმში ბევრ საერთოს ხედავს. თუმცა, უნდა ითქვას, რომ ამ ორ რელიგიას შორის ფუნდამენტური განსხვავება არსებობს. საქმე ის არის, რომ ეზიდიზმი ძველი არიული და მესოპოტამიური წარმოდგენების ბაზაზე შეიქმნა. ეზიდიზმის თანახმად, ღმერთი ერთია და ის ყოვლისშემძლეა. კეთილიც და ბოროტიც, ბნელიც და ნათელიც, დღე და ღამეც და ა.შ., მისი ნებით არსებობს. ეზიდები თვლიან, რომ ყველაფერი მისი ნებით ხდება და შეუძლებელია, რომ ბოროტების ღმერთი ან ღვთაება არსებობდეს, რომელიც ყოვლის შემოქმედ ღმერთს შეიძლება წინ აღუდგეს. მაგრამ ღმერთმა ეს სამყარო მრავალფეროვანი შექმნა, რათა ადამიანს შეეძლოს კარგისა და ცუდის ერთმანეთისგან გარჩევა. ეს უძველესი წარმოდგენები მითრაიზმში, ზურვანიზმსა და შემდეგ ეზიდიზმში გადაიზარდა. ამის საპირისპიროდ ზარატუშტრა (ზოროასტრი) ქადაგებდა, რომ არსებობს ნათელი ღვთაება აჰურა მაზდა და ბნელი ღვთაება ანხრა მანიუ, რომლებიც ერთმანეთს ებრძვიან. ცნობილია, რომ ზოროასტრი წინაპართა ძველ რელიგიას დაუპირისპირდა და ირანის სამხრეთით გადაიხვეწა. აქედან გამომდინარე, ეზიდიზმსა და ზოროასტრიზმს მრავალი საერთო, მაგრამ მრავალი ერთმანეთისგან განსხვავებული ელემენტიც აქვთ.

როცა ქურთისტანის ტერიტორია არაბთა სახალიფოს საზღვრებში მოექცა, ეზიდები იძულებულნი გახდნენ ახალ რეალობას მორგებოდნენ და ამ მისიის შესრულება შეიხმა ადი იმბნ მუსაფირმა შეძლო. XII საუკუნეში შეიხმა ადიმ მოახერხა ეზიდთა გაერთიანება, ხოლო მისმა მიმდევრებმა ეზიდური საზოგადოების რეფორმირება მოახდინეს და ისეთი სისტემა შექმნეს, რომელიც სხვადასხვა რაიონში დასახლებულ ეზიდებს ერთმანეთთან დააკავშირებდა (შეიხი ადი წმინდა ტრიადაში შედის და ის მთავარანგელოზის გამოვლენად ითვლება: მალაქ გაუსი, ეზიდი, შეიხი ადი).

ეზიდური რელიგია წმინდა რელიგიურ ტექსტებს – ყავლებს (სიტყვა), ანუ ღვთაებრივ მეცნიერებას ეფუძნება, რომელთა ავტორიტეტი ურყევია მორწმუნე ეზიდისათვის. ეზიდთა მსოფლმხედველობა, კოსმოგონია, მცნებები, ზნეობრივი კოდექსი, ისტორია და სხვა ამ ტექსტების მეშვეობით არის წარმოდგენილი. ეს ტექსტები, ძირითადად, ზეპირად გადაეცემოდა მცოდნე ოსტატებისაგან (ჰოსტა) მომდევნო თაობას. თუმცა ირკვევა, რომ ისინი წერილობითი ფორმითაც არსებობდნენ, მაგრამ ეზიდებზე ხანგრძლივი თავდასხმების შემდეგ ხელნაწერები განადგურდა და XIII საუკუნიდან ზეპირგადმოცემა ტრადიციად იქცა. ამ ტექსტებს არაერთი ავტორი ჰყავს, რომელებიც ეზიდთა წმინდანები არიან. მაგალითად, დარვეშ ყათანი, შეიხ ფახრი, ფირ რაშე ჰაირანი, პესე ჯამი, ჰასად თაური და ა.შ. ესენი, ძირითადად, შეიხ ადის მოსწავლეები არიან, რომლებმაც მდიდარი პოეტური ხასიათის რელიგიური ლიტერატურა შექმნეს, სადაც შეიხ ადის და სხვა წმინდანთა ცხოვრება არის აღწერილი. მათ მოახდინეს, აგრეთვე, უძველესი ტექსტების რედაქტირება და ისინი იმდროინდელი მკითხველისთვის ხელმისაწვდომი ფორმით გამართეს. ეზიდური ტექსტები, ძირითადად, ქურთულად (კურმანჯიზე) არის შექმნილი.

გარდა ყავლებისა, არსებობდა ორი ცნობილი წიგნი – „მასჰაფა რაშ“ და „ქეთება ჯელვა“ („შავი წიგნი“ და „გამოცხადების წიგნი“), რომელთა დედანი დაკარგულია და ჩვენამდე მხოლოდ მათმა ფრაგმენტებმა მოაღწია. ეზიდთა სასულიერო პირები მათ არ აღიარებენ, ვინაიდან თვლიან, რომ ეს ფრაგმენტები არ შეიძლება სანდო იყოს. ცნობილია, რომ ეს წიგნები, განსაკუთრებული ეზიდური ანბანით, ქურთულ ენაზე იყო დაწერილი. ამ ორი წიგნის გარდა, არსებობს არაბულ ენაზე ტყავზე დაწერილი წიგნები „მშურ“, რომლებშიც წმინდანთა ცხოვრება და მათი ხალხთან ურთიერთობა არის აღწერილი. ეს ხელნაწერები ეზიდთა სასულიერო გვარების წარმომადგენლებს – ფირებს ეკუთვნის და დღემდე მათ ოჯახებში ინახება. ის წიგნები XIII საუკუნით თარიღდება.

ერთ-ერთი მცნება ის არის, რომ ეზიდმა ყველა გაჭირვებულ ადამიანს, მისი რჯულისა და აღმსარებლობის მიუხედავად, დახმარების ხელი უნდა გაუწოდოს. ეზიდებს სწამთ, რომ ყველა სხვა რელიგია ღმერთის ნებით არსებობს, მაგრამ ისინი მხოლოდ ჭეშმარიტი ცოდნის ცალკეული ნაწილებია. ღვთის სრულყოფილი ცოდნა (ზანინა ხუდე, ან „ილმე ხუდე“) მხოლოდ ეზიდთა წმინდანებმა მიიღეს ღმერთისგან ყავლების სახით. ეზიდები პატივისცემით ეპყრობიან სხვა რელიგიის მოციქულებსა და დამაარსებლებს: აბრაამს, მოსეს, იესოსა და ა.შ., თუმცა მათი ცხოვრების შესახებ თავიანთი ვერსიები აქვთ. ისინი თვლიან, რომ ეზიდთა ღმერთმა (ხუდემ) ეს მოციქულები გაუგზავნა სხვადასხვა ხალხს, რომ ისინი ჭეშმარიტ გზაზე დააყენოს. ეს ეპიზოდები სულიერი შინაარსისაა და თითოეული მათგანი გარკვეულ თეოლოგიურ ცოდნას შეიცავს, რომლის ამოკითხვა და გააზრება რჯულის მეცნიერთა, განსწავლულ ღვთისმსახურთა ქადაგებებშია მოცემული. ეს ის ლიტერატურაა, რომელსაც ებრაულ და ქრისტიანულ ტრადიციაში ეგზეგეტიკა ჰქვია. მეცნიერებისათვის მნიშვნელოვანია ეზიდური ტექსტების შესწავლა და სხვა რელიგიების ტექსტებთან მათი შედარებითი ანალიზი. სამწუხაროდ, ეზიდთა საზოგადოების კარჩაკეტილობის გამო, მათი მრავალი წმიდა ტექსტი დღემდე არ იყო ცნობილი ფართო საზოგადოებისთვის.

ზიდიზმში, სხვა მრავალი რელიგიის მსგავსად, არსებობს ვალდებულებები, რომლებიც ორი სახისაა: ფარზე თარიყატე და ფარზე ჰაყიყატე. ფარზე თარიყატე მრავალ ვალდებულებას მოიცავს: ლოცვას (დუა), მარხვას (როჟი), სიცოცხლეში ერთხელ მაინც ლალიშში ჩასვლას (ზიარატ ან ჰაჯი), წინადაცვეთას (სუნატ), ორი სახის ნათლობას (ბისკ) და სალოცავში წმინდა წყაროს წყლის სხურებას (მორკერენ), შეწირულებას (ხერატ, ფეტუ, რესმ, ზაქათ), საკლავის შეწირვას (სარბერ, ყურბან, ხერ), აკრძალული საკვების მიუღებლობას (ღორის ხორცი, კომბოსტო, სალათი) და ა.შ.

ეზიდიზმში მხოლოდ მშრალი მარხვა არსებობს, რაც იმას გულისხმობს, რომ ადამიანმა დღისით არ უნდა ჭამოს. ყოველი ეზიდი ვალდებულია დეკემბრის პირველ პარასკევამდე (აღმოსავლური კალენდრით) მარხვა სამ დღეს დაიცვას. მეოთხე დღეს კი (პარასკევს) დღესასწაულს აღნიშნავენ, რომელსაც უწოდებენ აიდა ეზიდ. ეს დღესასწაული მზის კულტთანაა დაკავშირებული. ასევე არსებობს სამდღიანი მარხვა თებერვლის მეორე ნახევარში, რომელიც ორ წმინდანს – ხიდირ ნაბისა და ხიდირ აილასს – ეძღვნება. ამ მარხვის დაცვა აუცილებელია მათთვის, ვისაც ხიდირი ან აილასი ჰქვია. გარდა ამ ორი მარხვისა, უმაღლესი სასულიერო პირები და ის ეზიდები, რომლებიც ასკეტურ ცხოვრებას მისდევენ, წელიწადში ორჯერ (ზამთარსა და ზაფხულში) ორმოცდღიან მარხვას იცავენ (ჩელე ზევესტანე და ჩელე ჰავინე), რაც ისევ ასტრალურ კულტებს უკავშირდება.

ერთ-ერთი უმთავრესი დღესასწაულია ახალი წელი – ჩარშამა სორ (ოთხშაბათის დღესასწაული) ან სარსალ (ახალი წელი), რომელიც აპრილის პირველ ოთხშაბათს (აღმოსავლური კალენდრით) უნდა დაემთხვეს. ამ დღეს ეზიდები კვერცხებს ღებავენ ნაირფრად და მათ ნაჭუჭებს მოხნულ მინდორში ფანტავენ. სახლში შემოსასვლელ კარს თავს გარედან მინდვრის წითელი ყვავილებით მორთავენ და ქადებს აცხობენ. ამ დღეს ქალები საფლავზეც გადიან. ახალი წლის ღამეს მრავალი ეზიდი ლალიშის ტაძარში ხვდება, სადაც დაბნელებისთანავე სასულიერო პირები ღვთაებრივ ცეცხლს გამოიტანენ ტაძრიდან და მრავალი ეზიდი ზეთით გაჟღენთილ ფითილებს უკიდებს ცეცხლს. აღსანიშნავია ისიც, რომ აპრილის თვე წმინდა თვედ ითვლება, რის გამოც აპრილში დაქორწინება იკრძალება.

ოქტომბრის 6-13 რიცხვები პილიგრიმობის დღეებია (ჯამაია შიხადი). სხვადასხვა ქვეყნიდან ეზიდები ლალიშში ჩადიან, სადაც მრავალი რელიგიური რიტუალი იმართება.

რელიგიური სიმბოლოებიდან (მრწამსიდან) უპირველესია შაჰადა დინ (მოწმობა ეზიდობის შესახებ), რაც წმინდა ტექსტის წაკითხვაში გამოიხატება, რომელშიც გადმოცემულია ეზიდთა სარწმუნოების ძირითადი არსი. ამასთანავე, მამაკაც ეზიდს აუცილებლად უნდა ჰქონდეს ულვაში, უნდა ეცვას თეთრი პერანგი (კრას), რომლის საყელო მრგვლად უნდა იყოს ამოჭრილი. საყელოზე თეთრი კანტი (თოკ, გრივან) ეკერება, რომელიც მორჩილების სიმბოლოა. ეზიდებს ეკრძალებათ ლურჯი ფერის (რანგე შინ) ტანისამოსის ჩაცმა, ვინაიდან ეს ზეციური ფერია და, ამავე დროს, შუა საუკუნეებში ახლო აღმოსავლეთში სამგლოვიარო ფერად ითვლებოდა.

გარდა ამისა, ეზიდიზმში არსებობს სამი ბურჯი „სე ჰარფ“ (სამი მცნება) და ერთი მათგანის დარღვევის შემთხვევაში, ეზიდი ავტომატურად კარგავს ეზიდობას. მათ ეწოდებათ: შარიათ, თარიყათ, დარბა ხარყა.

  • შარიათ ან, როგორც სხვანაირად უწოდებენ, დიზკა დანე (ჭურჭელი ლურჯი საღებავით), გულისხმობს, რომ ეზიდმა არ უნდა იქორწინოს სხვა რჯულის ადამიანზე.
  • თარიყათ ან, როგორც უწოდებენ, შარბკე ზერინ (ოქროს თასი), კასტებს შორის ქორწინების აკრძალვას გულისხმობს.
  • დარბა ხარყა (ჯვალოსთვის დარტყმის მიყენება), გულისხმობს სასულიერო პირებისადმი პატივისცემას.

ეზიდები რელიგიურ საზოგადოებას წარმოადგენენ და ეზიდის ყოველდღიური ცხოვრება რელიგიასთან არის დაკავშირებული. უპირველეს ყოვლისა, ეზიდებს ეკრძალებათ სხვა სარწმუნოების ადამიანთან ერთად ოჯახის შექმნა. ეზიდური რელიგიის თანახმად, ეზიდი დედითაც და მამითაც ეზიდი უნდა იყოს. ეზიდები სამ შტოდ („კასტად“) იყოფიან: შეიხები, ფირები და მურიდები (მურიდი მიმდევარს ნიშნავს). ინდური კასტებისაგან განსხვავებით ეზიდური „კასტები“ რელიგიის წინაშე თანასწორნი არიან. აქ არ მოქმედებს სოციალურ-ეკონომიკური პრინციპი და ეზიდური საზოგადოება მხოლოდ სულიერ კავშირებზეა აგებული. შ

ეიხები და ფირები სასულიერო ფენას მიეკუთვნებიან, ხოლო მურიდების ძირითადი ნაწილი ერისკაცები არიან. ერთი კასტიდან მეორეში გადასვლა შეუძლებელია. მურიდებისათვის, რომლებიც ღრმა რელიგიურ ცხოვრებას ეწევიან, არსებობს სხვადასხვა რელიგიური წოდებები: ხლმატქარ, ყავლბეჟ, ქოჩაკ, ფაყირ, ყავალ და ა.შ. ეზიდური რელიგიის თანახმად, ყოველი ეზიდი თავისი შეიხისა და ფირის მურიდია, ანუ მიმდევარია. ეს შეიხებსა და ფირებზეც ვრცელდება, რაც გულისხმობს იმას, რომ ისინიც თავიანთი შეიხისა და ფირის მურიდები არიან.

უბრალო მურიდებისაგან განსხვავებით მათ კიდევ თავიანთი მურიდები ჰყავთ. რელიგიის თანახმად, ამ სამი შტოს წარმომადგენელთა შორის ქორწინება იკრძალება, ვინაიდან მათ მხოლოდ სულიერი კავშირი აქვთ ერთმანეთთან. მათ შორის ქორწინება დისა და ძმის ერთმანეთზე ქორწინების ტოლფასია.

ეზიდებს მართავს ეზიდთა სასულიერო კრება, სადაც სხვადასხვა თანამდებობა არსებობს. სასულიერო კრების შეკრების ადგილი შეიხანშია (ერაყის ქურთისტანი). შეიხანი და ბაადრი ეზიდთა სამთავროს ადმინისტრაციული ცენტრები იყო.  ეზიდებს სათავეში მირი (ამირა) უდგას. ვინაიდან ეზიდები რელიგიურ საზოგადოებას წარმოადგენენ, მირი როგორც რელიგიური, ასევე საერო მეთაურია. მას ეზიდთა და მათი წმინდა ადგილების დაცვა ევალება. ეზიდთა სულიერი მამა არის ახტიარე მარგაჰი (მარგაჰი – უხუცესი, მარგაჰ – ადგილი, სადაც იეზიდთა მთავარი ტაძარია). ისინი, ძირითადად, შეიხთა ფახრადინის (შამსანის) გვარიდან ირჩევიან და მათი მეორე წოდებაა ბავე შეხ, რაც შეიხთა მამას ნიშნავს.

სასულიერო კრებაში შედიან აგრეთვე: ბავე გავანი, პეშიმამი, ბავე ჩავიში, ყავალთა მეთაური, ფაყირები და სხვა მღვდელმსახურები. ეზიდთა სასულიერო კრება („დივანა დინ“ ან „ჯვატა რუჰანი“) თავის გადაწყვეტილებას ეზიდებს შორის ყავალების მეშვეობით ავრცელებს. სასულიერო კრების ნებას ფარშევანგის სპილენძის გამოსახულება ადასტურებს, რომელსაც ყავალები წელიწადში ერთხელ ეზიდთა სოფლებში ატარებენ წმინდა ტექსტების გალობის ფონზე.[2]

[1] World History Encyclopedia – Yazidism; available at https://www.worldhistory.org/Yazidism/ [accessed 8 October 2021]

[2] საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა – სტატია „იეზიდიზმი“; ხელმისაწვდომია შემდეგ ბმულზე http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/%E1%83%98%E1%83%94%E1%83%96%E1%83%98%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%96%E1%83%9B%E1%83%98 [accessed 8 October 2021]

პაკისტანი. სამართალდამცავი სისტემის ეფექტურობა – ოქტომბერი, 2021

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი პაკისტანის შესახებ 2020 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ 2018 წლის მონაცემებით, პაკისტანის პოლიციის მოცულობა 530 000-მდე პირს შეადგენს. პოლიცია ექვემდებარება რეგიონულ მთავრობებს, გარდა ისლამაბადის პოლიციისა, რომელიც ფედერალური ხელისუფლების იურისდიქციაში და მისი ძირითადი მოვალეობაა შიდა უსაფრთხოების უზრუნველყოფა და სამართალდაცვითი ფუნქციები. ამას გარდა, ქვეყანაში არის გასამხედროებული ძალები, რომლებიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებიან. კერძოდ, Frontier Corps, რომლებიც ბალოჩისტანისა და ხიბერ პახტუნტხვას რეგიონებში ოპერირებს და რეინჯერები, რომლებიც იმავე ფუნქციას სინდჰისა და პენჯაბის პროვინციებში ასრულებენ. ორივე ზემოხსენებული ერთეული გარდა შიდა უსაფრთხოების დაცვისა, ასევე აწარმოებენ სასაზღვრო უსაფრთხოებით ოპერაციებს.

ანგარიშის მიხედვით, პოლიციის ეფექტურობა და მათ მიმართ არსებული გამოწვევები პაკისტანში განსხვავებულია პროვინციის მიხედვით. სამხედრო და სამართალდამცავი ორგანოების მიერ შეიარაღებული ჯგუფების წინააღმდეგ განხორციელებული ოპერაციების შედეგად, შემცირდა ტერორისტულ ინციდენტთა რაოდენობა. ზოგიერთ პროვინციაში არსებობს საექსპერტო-კრიმინალისტური დანაყოფები, რომლებიც შეისწავლიან დანაშაულის ადგილს და ნივთმტკიცებებს. თუმცა, პაკისტანის დიდი მოსახლეობის გამო, ზოგიერთ რეგიონებში აღნიშნულ ფუნქციას ადგილობრივი პოლიცია ასრულებს, რომელსაც არ გააჩნია სათანადო გადამზადება ან/და აღჭურვილობა. ზოგადად, პოლიციის ეფექტიანობა შეზღუდულია, რაც განპირობებულია განპირობებულია რესურსების ნაკლებობით, გადამზადების დაბალი დონით, არასაკმარისი და მოძველებული აღჭურვილობით, რის გამოც გამოძიებების ხარისხიც იკლებს. პოლიციის მუშაობას ხელს ასევე უშლის გარეშე ფაქტორები: პოლიტიკური აქტორები, უსაფრთხოების ძალები, სასამართლო და ა.შ. პოლიციაში ასევე ფართოდ არის გავრცელებული კორუფცია და მცირე ქრთამები. საკმაოდ გავრცელებულია ქრთამის მიღება რეალური ან ყალბი საჩივრების წარმოებაში მიღების ანდა პასუხისმგებლობის თავიდან აცილების მიზნითაც. პოლიციის მიმართ საჯარო ნდობა, გავრცელებული ცნობებით, დაბალია.[1]

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი პაკისტანის შესახებ 2019 წლის ანგარიშში წერდა, რომ ქვეყანაში სამართალდაცვით ფუნქციებს ძირითადად ფედერალური და რეგიონალური პოლიცია ასრულებენ. აღნიშნული ორგანოები უშუალოდ პასუხისმგებელი არიან წესრიგის შენარჩუნებაზე მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით, ხოლო ფედერალურ მთავრობას გააჩნია უშუალოდ იურისდიქცია ისლამაბადის პოლიციასა და FATA-ს რეგიონში მოქმედ უსაფრთხოების ძალებზე. პაკისტანის პოლიციის თანამშრომელთა რაოდენობა 2005-დან 2015 წლამდე 220 000-დან 430 000-მდე გაიზარდა. 2018 წლისთვის არსებული მდგომარეობით, ქვეყანაში დაახლოებით 530 000 პოლიციელი მსახურობს.

ანგარიშის მიხედვით, პაკისტანის რეგიონალური პოლიციის ეფექტურობა და მათ მიმართ არსებული გამოწვევები განსხვავებულია ლოკაციის მიხედვით. თუმცა, ზოგადად, პაკისტანში პოლიციის უნარიანობა და ეფექტურობა შეზღუდულია, რაც განპირობებულია რესურსების ნაკლებობით, გადამზადების დაბალი დონით, არასაკმარისი და მოძველებული აღჭურვილობით და სხვადასხვა ფაქტორების (ზემდგომები, პოლიტიკური აქტორები, უსაფრთხოების ძალები) ზეწოლითა და გავლენით. სექტარული ხასიათის ძალადობის შემთხვევებისა და შიდა ტერორიზმის საფრთხეების გამო, პოლიციის რესურსები ძირითადად მიმართულია კონკრეტულ ინციდენტებზე რეაგირებასა და უსაფრთხოების/დაცვის როლზე, ვიდრე – საზოგადოებაში პოლიციის ტრადიციული როლის შესრულებაზე. მოქალაქეების  აღქმით, პოლიციელთა რიგებში ფართოდ გავრცელებულია კორუფცია და ზოგადად, პოლიციის მიმართ ნდობა დაბალია.

პოლიციელებს არ გააჩნიათ სათანადო ანაზღაურება და მუშაობენ მძიმე სამუშაო პირობებში, მაღალი პირადი უსაფრთხოებრივი რისკებისა და კლებადი რესურსების ფონზე. კონკრეტული პოლიციელები ხშირად ზრდიან საკუთარ შემოსავალს ქრთამის აღებით. ზოგიერთ პროვინციაში, პოლიციის განყოფილებების ოპერირებენ დღეში 24 საათი, სადაც მხოლოდ 8-დან 16-მდე ოფიცერი თუ მუშაობს. პოლიციის ოფიცრები ხშირად არიან შეიარაღებული დაჯგუფებების მხრიდან თავდასხმის სამიზნეები, რაც უარყოფითად აისახება მათ ფიზიკურ და მენტალურ ჯანმრთელობაზე.

ანგარიშის მიხედვით, რეგიონალური პოლიცია ოპერირებს დამოუკიდებლად და ქვეყანაში არ არსებობს ეროვნული მაკოორდინირებელი მექანიზმი ან გადასამზადებელი სტანდარტები. რეგიონალური ძალები ასევე ხშირად მოქმედებენ კონკურენტულად, როდესაც საქმე ეხება გამოძიებებს, რომელთა მასშტაბიც ერთ პროვინციას ცდება, რის გამოც ეფექტურობის დონე იკლებს.

გაერო, Human Rights Watch და Amnesty International ავრცელებდნენ ინფორმაციას, რომ ფიქსირდებოდა პოლიციის მხრიდან ისეთი უფლებადარღვევები, როგორიცაა: წამება და არასათანადო მოპყრობა; თვითნებური დაკავება; კანონს მიღმა პირტა სიკვდილით დასჯა; იძულებითი გაუჩინარებები და ა.შ.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი პაკისტანში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ქვეყნის მასშტაბით, შიდა უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი ძირითადი ორგანოა პოლიცია. პროვინციებში ადგილობრივი პოლიცია ექვემდებარება რეგიონალურ მთავრობებს. პაკისტანის საგარეო უსაფრთხოებაზე ზრუნავს სამხედრო ძალები, თუმცა, გარკვეულ როლს თამაშობს შიდა უსაფრთხოებაშიც. მიუხედავად იმისა, რომ სამხედრო და სადაზვერვო სამსახურები ფორმალურად ექვემდებარებიან სამოქალაქო ინსტიტუციებს, ისინი, როგორც წესი, მოქმედებდნენ დამოუკიდებლად და სამოქალაქო ორგანოების მონიტორინგის გარეშე.[3]

[1] UK Home Office – Country Policy and Information Note Pakistan: Actors of protection; published in June 2020; available at

[accessed 7 October 2021]

[2] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade – DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT PAKISTAN; available at

[accessed 7 October 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Pakistan; published in March 2021; available at

[accessed 7 October 2021]