აზერბაიჯანი. ქალთა უფლებების დაცვის პრაქტიკა. მარტი, 2019

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი აზერბაიჯანში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2017 წელი) წერს, რომ აზერბაიჯანის კანონმდებლობა არ კრძალავს პოლიტიკურ პროცესებში ქალთა მონაწილეობას. მეტიც, მინისტრთა კაბინეტში ერთი ქალი წევრია, ხოლო პარლამენტის წევრთა საერთო რაოდენობის 16.8 პროცენტს სწორედ მდედრობითი სქესის წარმომადგენლები იკავებენ.

ანგარიშის მიხედვით, ქალთა უფლებების კუთხით არსებული პრობლემები იკვეთებოდა შემდეგ ასპექტებში:

  • გაუპატიურება და ოჯახში ძალადობა – აზერბაიჯანის კანონმდებლობით, გაუპატიურება სისხლის სამართლის დანაშაულია და 15 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით ისჯება. ამას გარდა, დასჯადია ქმრის მიერ ქალის გაუპატიურებაც, თუმცა, დამკვირვებლების განცხადებით, პოლიცია აღნიშნულ საკითხზე საჩივრებს სათანადოდ არ იძიებდა.

კანონითაა  განსაზღვრული ოჯახში ძალადობის შესახებ საჩივრების გამოძიების ჩარჩო, ასევე, შემაკავებელი ორდერის  გამოცემისთვის დადგენილ პროცესი და მსხვერპლთა თავშესაფრებისა და სარეაბილიტაციო ცენტრების განთავსების საკითხები. თუმცა, ზოგიერთი აღნიშნულ კანონს აკრიტიკებდა იმის გამო, რომ მკაფიოდ განსაზღვრული საიმპლემენტაციო სახელმძღვანელო პრინციპების არ არსებობა ზღუდავდა მის ეფექტურობას. ეროვნული ასანბლეის ქალი წევრები და „ოჯახის, ქალთა და ბავშვთა საკითხების სახელმწიფო კომიტეტის“ (SCFWCA) ხელმძღვანელი აგრძელებდნენ აღნიშნული მიმართულებით აქტივობების გამართვას. კომიტეტი ასევე მართავდა  კამპანიებს ცნობიერების ამაღლების კუთხით.

თუმცა, სახელმწიფო ოჯახური ძალადობის მსხვერპლებისთვის მხოლოდ შეზღუდულ დაცვას უზრუნველყოფდა.

  • სექსუალური შევიწროება – კანონით სექსუალური შევიწროება დასჯადია, თუმცა პრაქტიკაში აღნიშნული ნორმა აღსრულებას იშვიათად ექვემდებარებოდა. SCFWCA აქტიურად მართავდა ღონისძიებებსა და კონფერენციებს, რათა აემაღლებინა საზოგადეობის ცნობიერება აღნიშნული საკითხის გარშემო.
  • ზოგადი დისკრიმინაცია – მართალია, ქალები ფორმალურად იმავე უფლებებით სარგებლობენ, როგორითაც მამაკაცები, მაგრამ საზოგადოების მხრიდან მომავალი დისკრიმინაცია პრობლემას წარმოადგენდა. ამას გარდა, ქალების დისკრიმინაციას განიცდიდნენ დასაქმების კუთხითაც. კანონი კრძალავს ქალთა დასაქმებას ისეთ სამუშაო ადგილებზე, რომელიც აშკარად სახიფათო პირობებს ითვალისწინებს (მაგალითად, მაღარო). ქალების არასათანადოდ არიან წარმოდგენილი მაღალ თანამდებობებზე, მათ შორის, ბიზნეს სექტორში. ამას გარდა, ქალების ანაზღაურება ჩამოუვარდებოდა მამაკაცებისას. მაგალითად, 2016 წლის მონაცემებით, აზერბაიჯანელი ქალის საშუალო ხელფასი შეადგენდა 317 მანათს (185 $), ხოლო მამაკაცების შემთხვევაში – 630 მანათს (368 $) SCFWCA მართავდა ღონისძიებებს, რათა აემაღლებინა საზოგადეობის ცნობიერება ქალთა უფლებების საკითხის გარშემო.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House აზერბაიჯანის შესახებ 2018 წლის ყოველწლიურ ანგარიშში წერს, რომ ტრადიციული საზოგადოებრივი წეს-ჩვეულებები და მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობა ზღუდავს ქალთა როლს პროფესიულ დონეზე. ამას გარდა, პრობლემას წარმოადგენს როგორც ქალთა, ასევე – ბავშვთა მიმართ ჩადენილი ოჯახური ძალადობა.[2]

ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაცია (OECD) აზერბაიჯანში გოგონათა და ქალთა დისკრიმინაციის საკითხის შესახებ 2018 წლის  დეკემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ საოჯახო კოდექსის მიხედვით, დაქორწინებული ქალი აბსოლუტურად იგივე უფლებებს ატარებს, როგორსაც დაქორწინებული ქალი და ქმართან ერთად, მიიჩნევა ოჯახის უფროსად. ამას გარდა, კონსტიტუციის მიხედვით, ქალი და მამაკაცი თანაბარი უფლებებით სარგებლობენ ბავშვზე მეურვეობის დროს. მიუხედავად იმისა, რომ კანონი საცხოვრებლის თავისუფალი არჩევის საშუალებას აძლევს ყველას, გავრცელებული ცნობებით, ქალები ვალდებულნი არიან მიაწოდონ ინფორმაცია ქმრებს იმის შესახებ, რომ სახლიდან წასვლას აპირებენ. ამას გარდა, ქალის მიერ ქმრისადმი დაუმორჩილებლობა ან ქმრისთვის შეუტყობინებლობა იმაზე, რომ ქალი სახლიდან გასვლას აპირებს, საზოგადოების მიერ აღქმული იყო, როგორც ფიზიკური ძალადობის გამამართლებელი მიზეზი.

ქალთა როლის დისკრიმინაციული წარმოჩინება, ისევე როგორც გენდერული სტერეორიპები (სახლის დალაგება, ბავშვების მიხედვა, ა.შ.)  აზერბაიჯანში ფართოდაა გავრცელებული. ისეთი მიდგომები, როგორიცაა  პატრიარქალური დამოკიდებულება და ოჯახური ღირსების შენარჩუნება, განსაზღვრავს ქალებსა და გოგონებზე დაკისრებულ ვალდებულებებს.

რაც შეეხება უშუალოდ სამოქალაქო უფლებების და სასამართლოზე წვდომის კუთხით მდგომარეობას, ანგარიშის მიხედვით, კანონი თანაბარ საშუალებას როგორც ქალებს, ასევე – მამაკაცებს, შეიტანონ სარჩელი სასამართლოში. ქალთა მიერ მიცემული ჩვენებები ისეთი სამართლებრივი ძალისა, როგორიც კაცთა. ამას გარდა, კანონი საშუალებას აძლევს ქალებს, სრულფასოვნად ისარგებლონ სასამართლოზე წვდომის უფლებით, რაც განპირობებულია იმით, რომ კონსტიტუციის მიხედვით, ყველა ადამიანს უნდა ჰქონდეს წვდომა ადვოკატზე, რომლის ხარჯებსაც სახელმწიფო ფარავს. ასევე, ქალთა და გოგონათა კონკრეტული ინტერესები  გათვალისწინებულია მათ შორის ისეთი ნორმებით, როგორიცაა მაგალითად, დახურული სასამართლო პროცესი, როდესაც საკითხი ეხება პირად ან ოჯახურ ცხოვრებას.

ქალთა წინააღმდეგ ძალადობის ორგანიზაციის სპეციალური წარმომადგენელი განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ზოგჯერ ქალები აწყდებიან გარკვეულ ბარიერებს სასამართლოზე წვდომის კუთხით, რისი მიზეზიც ყველაზე ხშირად არის ქალთა წინააღმდეგ ძალადობის საქმეების სათანადო ორგანოებისთვის შეუტყობინებლობა (Underreporting), მაღალი საზოგადოებრივი თმენა გენდერული ძალადობის მიმართ, შესაბამისი ორგანოების არასათანადო რეაგირება და მოსამართლეების და პროკურორების მხრიდან შეუსაბამო ენისა და მიმართვების გამოყენება. წარმომადგენლის თქმით, ქალთა წინააღმდეგ მიმართული ძალადობა აღქმულია, როგორც პირადი, საოჯახო საკითხი, რომელიც ოჯახის შიგნით უნდა მოგვარდეს.

ამას გარდა, 2014 წლის ანგარიშში გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭო წერდა, რომ „ყველაზე მეტად ქალთა წინააღმდეგ დანაშაულის შეუტყობინებლობის შემთხვევებს ხელს უწყობდა ღრმად გამჯდარი პატრიარქალური დამოკიდებულება პოლიციის, სასამართლოს, სხვა რელევანტური საჯარო მოხელეების თუ ადგილობრივი თემის ლიდერების მხრიდან. შედეგად, ქალთა ძალადობის წინააღმდეგ საქმეებში სისხსლისამართლებრივი დევნა ხშირად არ იწყება, ქალებს სისტემატურად არ ანიჭებენ დამცავ ორდერებს და ზოგიერთი ქალი აწყდება სირთულეებს განქორწინების დროს, ზოგჯერ ოჯახური ძალადობის შემთხვევების დროსაც კი.[3]

[1] United States Department of State – AZERBAIJAN 2017 HUMAN RIGHTS REPORT available at

[accessed 6 March 2019]

[2] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Azerbaijan, 28 March 2018, available at: https://www.refworld.org/docid/5ac48b0ea.html [accessed 6 March 2019]

[3] OECD – Organisation for Economic Co-operation and Development – Country profile on discrimination of women and girls (laws, social norms and practices) Azerbaijan – available at

[accessed 7 March 2019]