ყაზახეთი. ეთნიკურად უიღურების მიმართ დამოკიდებულება – იანვარი, 2021

არასამთავრობო ორგანიზაცაია „კონრად ადენაუერის ფონდი“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ყაზახეთის შესახებ წერდა, რომ ქვეყნის მოსახლოება 18.2 მილიონ პირს შეადგენს. მათი 63.1 % ეთნიკურად ყაზახია; 23.7 % – რუსი; 2.9 % – უზბეკი; 2.1 % – უკრაინელი; 1.4 % – უიღური; 1.3 % – თათარი; 1.1 % – გერმანელი; ხოლო სხვა ეთნიკური ჯგუფები – მოსახლეობის 4.4 %-ს შეადგენენ.[1]

ინფორმაცია ეთნიკურად უიღურების გარეგნული თუ სხვა განმასხვავებელი ნიშნების შესახებ, წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, არ იძებნება.

რაც შეეხება მათ მიმართ დამოკიდებულებას, განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, აღნიშნული საკითხის შესახებ ინფორმაცია შედარებით მწირი იყო. ისეთი წამყვანი, ავტორიტეტული სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციები, როგორიცაა: ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი; Human Rights Watch; Freedom House; Amnesty International და ა.შ. საკუთარ უახლეს ანგარიშებში ყაზახეთის შესახებ არაფერს წერდნენ ეთნიკურად უიღურების მიმართ არსებული მასობრივი თუ სერიოზული უფლებადარღვევების, ან მათი დევნის შესახებ. [2] [3] [4] [5]

გაეროს „რასობრივი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის“ ეგიდით დაარსებული რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტი 2019 წლის 9 სექტემბერს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ყაზახეთის შესახებ წერდა, რომ ქვეყანაში მოსახლეობის 1.5 % (დაახლოებით 261.000 პირი) ეთნიკურად უიღურია. ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში ფუნქციონირებს გაზეთები იუღურულ ენაზე (Avazi); ეთნიკური სკოლები უიღური ბავშვებისთვის; „უიღურთა ეროვნული თეატრი“ და ა.შ.

ანგარიშში საუბარი არ არის ეთნიკურად უიღურ პირთა მიმართ არსებული პრობლემების ან დისკრიმინაციის შესახებ.[6]

Freedom House ყაზახეთის შესახებ 2019 წლის შემაჯამებელ ანგარიშში წერდა, რომ ცნობილი სამოქალაქო აქტივისტი – სერიკჟან ბილაში, რომელიც საჯაროდ აკრიტიკებდა ჩინეთის მთავრობას ეთნიკური ყაზახებისა და უიღურების მიმართ არასათანადო მოპყრობაში, 2019 წლის მარტში დააკავეს და ბრალად ექსტრემისტული მოსაზრებების გავრცელება დასდეს. ბილაში აგვისტოში ალმაატის სასამართლომ გაათავისუფლა მას შემდეგ, რაც დანაშაული აღიარა და პირობა დადო, რომ მსგავს აქტივობებს შეწყვეტდა. მას ასევე 3 თვით აუკრძალეს ქალაქიდან გასვლა.[7]

არასამთაბრობო ორგანიზაცია Institute of War and Peace Reporting 2020 წლის 25 თებერვალს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ ჩინეთიდან გამოქცეული ეთნიკურად ყაზახი და უიღური პირები, ყაზახეთში დაბრუნებისას თავს უსაფრთხოდ ვერ გრძნობენ. ანგარიშის მიხედვით, ჩინეთში დაახლოებით 1.25 მილიონი ეთნიკურად ყაზახი ცხოვრობს. უკანასკნელ პერიოდში ოფიციალური პეკინის მიერ სადამსჯელო ღონისძიებათა კამპანიის ფარგლებში ათობით ათასი პირის დაკავების შემდგომ, ბევრმა მათგანმა ყაზახეთში გადასვლა გადაწყვიტა. თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ ყახაზეთი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ჩინეთზე როგორც პოლიტიკურად, ასევე – ეკონომიკურად, ოფიციალური ნურ-სულთანი ჯერჯერობით ჩუმად არის და არ გმობს ჩინეთის „სინძიანის უიღურთა ავტონომიურ რესპუბლიკაში“ მუსლიმთა დევნას.

მსოფლიოს უიღურთა კონგრესის ერთ-ერთმა მრჩეველმა – კახარმან კოჟამბერდიმ ინტერვიუსას განაცხადა: „ყაზახეთში ამბობენ, რომ სინძიანში მცხოვრებ უიღურებს პრობლემები არ აქვთ. მიუხედავად იმისა, რომ მათ ამაზე ინფორმაცია აქვთ, ამ პრობლემაზე არავინ არ საუბრობს ღიად. მათ არ სურთ დამატებითი პრობლემები, რადგან ყაზახეთს არ შეუძლია კონკურენცია გაუწიოს ჩინეთს. არ არსებობს ზუსტი ინფორმაცია ქვეყანაში მცხოვრებ იმ უიღურთა რაოდენობაზე, რომელთაც ჩინეთში მობინადრე ნათესავებთან კონტაქტი დაკარგეს“.

ბახარგულ ტოხტახუნოვამ – ყაზახეთში მობინადრე ეთნიკურად უიღურმა პირმა ორგანიზაციას განუცხადა, რომ ხალხს მის თემში ეშინია ჩინეთში მცხოვრებ საკუთარ ნათესავებათან დაკონტაქტება, სინძიანის რეგიონში განვითარებული პროცესების გამო.[8]

არასამთავრობო ორგანიზაცია The Central Asia-Caucasus Analyst (Cacianalyst) 2019 წლის 31 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ 21 სექტემბერს, ყაზახეთის ორ მტავარი ქალაქში – ნურ-სულთანსა და ალმაატიში მასშტაბური ანტი-ჩინური ხასიათის საპროტესტო დემონსტრაციები გაიმართა. დემონსტრაციების დროს, უიღური მოქალაქეები შეურთდნენ ყაზახ აქტივისტებს და ერთხმად მოითხოვეს  ყაზახეთის მთავრობის მხრიდან ჩინეთთან დამოკიდებულების გადახედვა. თუმცაღა, ჩინეთის სინძიანის პროვინციაში ეთნიკურად ყაზახი და უიღური პირების მასობრივი დაკავებების საკითხი გადაფარულ იქნა ემოციური ანტი-ჩინური სენტიმენტებით. სტატიის მიხედვით, ოფიციალური ნურ-სულთანის პასუხი სინძიანის ბანაკებზე ჯერჯერობით დუმილია და მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული საპროტესტო დემონსტრაციები ცენტრალური აზიის ქვეყნებში ყველაზე მასშტაბური იყო, დიდი ალბათობით, ამას პოლიტიკაზე მცირე გავლენა ექნება.[9]

მედია საშუალება Eurasia.net 2020 წლის 31 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთის მთავრობამ 4 ეთნიკურად ყაზახს, რომელთაც ჩინეთი-ყაზახეთის საზღვრის უკანონოდ კვეთა ედებოდათ ბრალად, ლტოვლილის სტატუსი მიანიჭა. გამოცემის მიერ აღნიშნული ნაბიჯი შეფასებულია, როგორც პოლიტიკის სერიოზული ცვლილება ჩინეთის სინძიანის პროვინციაში ანტი-ისლამური რეპრესიების მიმართ.

სტატიაში აღნიშნულია, რომ აქამდე ყაზახეთის მთავრობა თავს იკავებდა ოფიციალურ პეკინთან დაპირისპირებისგან, თუმცა, აღნიშნული ფაქტით ეს შეიცვალა. მაგალითად, 2018 წლის აპრილში სინძიანიდან ყაზახეთში გაიქცა ეთნიკურად ყაზახი ქალი საირაგულ საიუთბეი. სამართლებრივი და ბიუროკრატიული არაერთი პროცედურის შემდგომ, მას ყაზახეთში თავშესაფარი არ მიანიჭეს, თუმცა, ნება დართეს, გამგზავრებულიყო შვედეთში. ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ყოფილი წევრი საიუთბეი იყო პირველი ადამიანი, რომელმაც  2018 წელს სასამართლოში ჩვენება მისცა სინძიანის პროვინციაში, ასობით ათასი მუსლიმი და თურქი პირების საკონცენტრაციო ბანაკების არსებობის შესახებ.[10]

წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, მათ შორის – ავტორიტეტულ სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების ყაზახეთის შესახებ უახლეს ანგარიშებში, სხვა დამატებითი ინფორმაცია ეთნიკურად უიღურების მიმართ არსებული მასობრივი თუ სერიოზული უფლებადარღვევების, ან/და მათი დევნის შესახებ, არ იძებნება.

[1] Konrad Adenauer Stiftung – “LÄNDERBERICHTE 47 RELIGIONSFREIHEIT: KASACHSTAN”; published in 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[2] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[3] Human Rights Watch – World Report 2021 – Kazakhstan; published in January 2021; available at

[accessed 28 January 2021]

[4] Amnesty International – Human Rights in Eastern Europe and Central Asia – Review of 2019 – Kazakhstan; published in April 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[5] Freedom House – Annual report on political rights and civil liberties in 2019; published on 4 March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

 

[6] United Nations CERD  International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination – Combined eighth to tenth periodic reports submitted by Kazakhstan under article 9 of the Convention, due in 2017; published on 9 September 2019; available at

[accessed 28 January 2021]

[7] Freedom House – Annual report on political rights and civil liberties in 2019; published on 4 March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[8] Institute of War and Peace Reporting – Ethnic Kazaks Fleeing China Feel Unsafe; published on 25 February 2020; available at

[accessed 28 January 2020]

[9] The Central Asia-Caucasus Analyst (Cacianalyst ) – Article “Kazakh Anti-Chinese Protests and the Issue of Xinjiang Detention Camps”; published on 31 October 2019; available at http://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13593-kazakh-anti-chinese-protests-and-the-issue-of-xinjiang-detention-camps.html [accessed 28 January 2021]

[10] Eurasia.net – article “Kazakhstan: Xinjiang fugitives secure asylum status”; published on 31 October 2020; available at

[accessed 28 January 2021]