აზერბაიჯანი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები. თებერვალი, 2019

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი აზერბაიჯანში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო         პერიოდი – 2017 წელი) წერს, რომ საპატიმროების სამონიტორინგო ერთ-ერთი ავტორიტეტული ორგანიზაციის მიხედვით, ციხეებში პირობები ზოგჯერ იყო მკაცრი და პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიში, რისი განმაპირობებელი ძირითადი ფაქტორებიც იყო გადავსებულობა, არაადეკვატური კვება, დეფექტური გათბობა და ვინტილაცია და დაბალი ხარისხის ჯანდაცვა. დაკავებული პირები ასევე აცხადებდნენ, რომ ადგილობრივი სასამართლოების წინასწარი დაკავების იზოლატორებშიც, რომლებიც მიწისქვეშ იყო მოწყობილი, აღინიშნებოდა არადამიანური პირობები და გადავსებულობა. ისინი ასევე საუბრობდნენ ვინტილაციისა და სათანადო სანატარიის კუთხით პრობლემებზე.

მამაკაცი და ქალი ბრალდებულები ერთად იყვნენ განმწესებულები წინასწარი დაკავების იზოლატორებში, თუმცა ერთმანეთისგან იზოლირებულად. მსაჯვრდების შემდეგ, ქალი პატიმრები გადაჰყავდათ სპეციალურად ქალებისთვის განკუთვნილ საპატიმროებში. ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები აღნიშნავდნენ, რომ როგორც წესი, ქალი პატიმრები ცხოვრობდნენ შედარებით უკეთეს პირობებში, მონიტორინგს ექვემდებარებოდნენ უფრო ხშირად და გააჩნდათ შედარებით უკეთესი წვდომა ვარჯიშსა თუ სხვა სახის აქტივობებზე, ვიდრე მამაკაცი პატიმრები. მიუხედავად ამისა, ქალთა ციხეებშიც ისეთივე პრობლემები ფიქსირდებოდა, როგორიც მამაკაცთა საპატიმროებში. უფლებადამცველი ორგანიზაციების ინფორმაციით, დაფიქსირდა 4 შემთხვევა, როდესაც 7 წლამდე ბავშვი მსჯავრდებულ დედასთან ერთად, ციხეში ცხოვრობდა.

მართალია, მთავრობა აგრძელებდა ახალი საპატიმროების შენებას, თუმცა, ზოგიერთი საბჭოური დროის საპყრობილე, რომელიც დღემდე ფუნქციონირებს, არ იყო თავსებადი საერთაშორისო სტანდარტებთან. ყველაზე ცუდი პირობები ფიქსირდებოდა გობუსტანის; N3; N14 და ტუბერკულოზის სამკურნალო პენიტენციაური ცენტრის საპატიმროებში.

ადამიანს უფლებათა დამცველები აცხადებდნენ, რომ ადგილი ჰქონდა ბადრაგის მიერ პატიმრების ცემის, ასევე, მათი იზოლირებულ საკანში, განმარტოებით განთავსების  ფაქტებს. ადგილობრივი და საერთაშორისო სამონიტორინგო ორგანიზაციები ხაზს უსვამდნენ განსაკუთრებით მძიმე პირობებს გობუსტანის მკაცრი რეჟიმის საპატიმროში.

ვრცელდებოდა ცნობები ციხეებში პატიმრების წამების შესახებ. მაგალითად, მედია და ადამიანის უფლებათა აქტივისტების ინფორმაციით, აგვისტოში, გობუსტანის საპატიმროში წამებას დაექვემდებარნენ „მუსლიმთა საძმოს მოძრაობის“ წევრები აბბას ჰუსეინოვი და ჯაბბარ ჯაბბაროვი. აღნიშნულ ბრალდებებთან დაკავშირებით გამოძიებები არ დაწყებულა.

პატიმრები ჩიოდნენ, რომ ზოგჯერ უწევდათ ხანგრძლივი პერიოდის საკანში გატარება და ამ პერიოდის განმავლობაში არ შეეძლოთ ფიზიკური აქტივობით დაკავება. ისინი ასევე საუბრობდნენ პრობლემებზე ძირითადად გადავსებულობის, ვინტილაციის, სანიტარიის და ჯანდაცვის კუთხით. მართალია, აზერბაიჯანის სახალხო დამცველმა განაცხადა, რომ საბოლოოდ, მას მედიკამენტები მიაწოდეს, მაგრამ ადვოკატები აცხადებდნენ, რომ მთავარი ოპოზიციური პარტიის თავმჯდომარის მოადგილეს –  გოზელ ბაირამლის, ბაქოს ციხის ადმინისტრაციამ არ მიაწოდა სათანადო წამალი, რამაც მისი ჯანმრთელობის საგრძნობი გაუარესება გამოიწვია.

ყოფილი პატიმრები და დაკავებული აქტივისტების ოჯახის წევრები ამბობდნენ, რომ პატიმრებს ხშირად უწევდათ სააბაზანოს ან საპირფარეშოს სარგებლობისთვის, ასევე, საკვების მისაღებად –  ქრთამის გადახდა. მართალია, კანონი იძლევა საშუალებას, პატიმარმა ოჯახისგან დამატებითი საკვები ყოველდღიურად მიიღოს, თუმცა, ვრცელდებოდა ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ ციხის ადმინისტრაცია კონკრეტულ პატიმრებს არ რთავდა ნებას, მიეღოთ ოჯახების მიერ გაგზავნილი საკვები. ზოგიერთ საპატიმროსა და დაკავების ცენტრში პატიმრებს არ გააჩნდათ წვდომა სასმელად ვარგის წყალზე.

მიუხედავად იმისა, რომ უმრავლეს შემთხვევებში, პატიმრებს უპრობლემოდ, ყოველგვარი ცენზურის გარეშე, შეეძლოთ შეეტანათ საჩივრები სასამართლოებსა თუ სახალხო დამცველის ოფისში, ვრცელდებოდა ცნობები, რომ ციხის ადმინისტრაცია ხშირად კითხულობდა აღნიშნულ დოკუმენტებს. ამას გარდა, უფლებადამცველი ადვოკატები აცხადებდნენ, რომ მკაცრი რეჟიმის დაწესებულებებში ზოგიერთი პატიმარი აწყდებოდა გარკვეულ სირთულეებს საჩივრის შეტანასთან მიმართებით.

მართალია, ომბუდსმენის ოფისი ატარებდა მრავალჯერად ვიზიტებს და იძიებდა აღნიშნულ საჩივრებს, მაგრამ აქტივისტები აცხადებნენ, რომ აღნიშნული ორგანო არ იჩენდა შესაბამის აქტიურობას და  არასათანადო ყურადღებას უთმობდა პატიმართა საჩივრებს, მაგალითად, სავარაუდო წამებისა და დამამცირებელი მოპყრობის შესახებ ბრალდებებს, როგორც იყო მოძრაობა „მუსლიმთა ერთობის“ თავმჯდომარის მოადგილის, აბბას ჰუსეინოვის და N!DA აქტივისტის – ბაირამ მამადოვის შემთხვევებში.

ციხის ადმინისტრაცია, ზოგჯერ, ზღუდავდა ადვოკატების ან ოჯახის წევრების ვიზიტებს, განსაკუთრებით იმ პირებთან მიმართებით, რომლებიც საზოგადოების მიერ აღქმული იყვნენ, როგორც პოლიტიკური პატიმრები.

მთავრობა ნებას რთავდა ადგილობრივ და საერთაშორისო ორგანიზაციებს, მოანახულებინათ ციხეები და გაცნობოდნენ მდგომარეობას. მათ შორის იყო: წითელი ჯვარი, ევროპის საბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტი, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის პრეზიდენტი და სხვადასხვა ევროპული ქვეყნების პარლამენტარები და დიპლომატები. შესაბამისი ორგანოები ასევე ნაბას რთავდნენ წითელი ჯვრის წარმომადგენლებს, მოენახულებინათ ომის ტყვეები და სამოქალაქო დაკავებულები, რომლებიც მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტთან დაკავშირებით იმყოფებონდნენ საპატიმროებში.

უფლებადამცველთა და მთავრობის საერთო, საპატიმროთა სამონიტორინგო ჯგუფი, სახელწოდებით საჯარო კომიტეტი უფლებამოსილი იყო, ციხეებში ვიზიტი განეხორციელებინა პენიტენციალური სამსახურისთვის წინასწარი შეტყობინების გარეშე. თუმცა, ზოგიერთ შემთხვევაში, სხვა ჯგუფებს, რომლებმაც სამსახურს წინასაწარი შეტყბინება გაუგზავენს, საპატიმროში შესვლისას ექმნებოდათ გარკვეული დაბრკოლებები.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House აზერბაიჯანის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ საპატიმროებში პირობები, ზოგადად, მიღებულ სტანდარტებს ქვემოთაა. ჯანდაცვა ხშირად არაადეკვატური, ხოლო გადავსებულების პრობლემა – რუტინულია.[2]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch-ის აზერბაიჯანის შესახებ 2018 წლის ყოვეწლიური ანგარიშის მიხედვით, წამება და არასათანადო მოპყრობა კვლავ დაუსჯელად მიმდინარეობდა. 17 დაკავებულმა პირმა გააჟღერა საფუძვლიანი ბრალდებები დაკავების იზოლატორებში აღიარებითი ჩვენებების მიღების მიზნით, არასათანადო მოპყრობის ფაქტების შესახებ. მათი განცხადებით, აზერბაიჯანის შინაგან საქმეთა სამინისტროს ორგანიზებული დანაშაულის განყოფილების სათავო ოფისში ოფიცრებმა მათ თავზე ტომრები ჩამოაცვეს და ხელკეტების გამოყენებით ცემეს. ასევე, ზოგიერთის თქმით, მათ მიმართ გამოიყენეს ელექტრული შოკი და ემუქრებოდნენ ცოლებისა და დების გაუპატიურებით. დაკავებული პირების განცხადებით, უშუალოდ დაკავებისას ისინი ასევე ცემეს პოლიციის მანქანაში. შესაბამისმა სამსახურებმა აღნიშნული ბრალდებები სათანადოდ ვერ გამოიძიეს.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Amnesty International აზერბაიჯანის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2017-2018 წლები) წერს აქტივისტისა და ბლოგერის – მეჰმან ქალანდაროვის შესახებ. ის 28 აპრილს, კურდახანის ციხეში, საკუთარ საკანში ჩამომხრჩვალი იპოვეს. ადგილობრივი უფლებადამცველების განცხადებით, ქალანდაროვი აწამეს და შემდეგომ ფარულად დაასაფლავეს, რათა მტკიცებულებები დაემალათ. წლის დასასრულისთვის გამოძიება კვლავ მიმდინარეობდა.[4]

[1] United States Department of State – AZERBAIJAN 2017 HUMAN RIGHTS REPORT, available at

[accessed 1 February 2019]

[2] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Azerbaijan, 28 March 2018, available at: https://www.refworld.org/docid/5ac48b0ea.html [accessed 4 February 2019]

[3] Human Rights Watch, World Report 2018 – Azerbaijan, 18 January 2018, available at: https://www.refworld.org/docid/5a61eea14.html [accessed 4 February 2019]

[4] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Azerbaijan, 22 February 2018, available at: https://www.refworld.org/docid/5a99394e4.html [accessed 4 February 2019]