ეგვიპტე. სასამართლოსა და სამართალდამცავი სისტემის ეფექტიანობა. ოქტომბერი, 2018

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (რომელიც 2017 წელს განვითრებულ მოვლენებს ასახავს) წერს, რომ 2014 წლის კონსტიტუციის კანონპროექტის შედგენაში მთავარი როლი მოსამართლეებმა შეასრულეს, შესაბამისად, ახალმა კონსტიტუციამ მნიშვნელოვნად გაზარდა მათი დამოუკიდებლობის ხარისხი. ცვლილებებს შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ბიუჯეტური ცვლილება, რომლის მიხედვითაც თითოულ მსხვილ სასამართლო ერთეულს ექსკლუზიურად მისთვის გამოყოფილი ბიუჯეტი ექნება და ახალი რეგულაცია, რომლის მიხედვითაც უზენაესი საკონსტიტუციო სასამართლოს თავმჯდომარე თანამდებობაზე აირჩევა თავად სასამართლო კოლეგიის მიერ.

თუმცა, აღმასრულებელი ხელისუფლება კვლავაც ინარჩუნებს გავლენას სასამართლოებზე, რომლებიც ხშირად მოქმედებდნენ სამთავრობო და სამხედრო ინტერესების შესაბამისად და, რიგ შემთხვევებში, სამართლიან სასამართლოსა და სხვა ძირითად პროცესუალური უფლებების დარღვევასაც არ ერიდებოდნენ მთავრობის პოლიტიკური ოპონენტებს წინააღმდეგ მიმდინარე პროცესებისას. 2017 წლის აპრილში, მოსამართლეთა კლუბის მხრიდან მკაცრი შენიშვნების მიუხედავად, პარლამენტმა მიიღო „კანონი სასამართლო უფლებამოსილებათა შესახებ“, რომელიც ნებას რთავს პრეზიდენტს, ერთპიროვნულად დანიშნოს თანამდებობაზე 4 ძირითადი სასამართლო ორგანოს თავმჯდომარეები. თუ ადრინდელი რეგულაციით, თავმჯდომარეები აირჩეოდნენ პარლამენტის შემადგენლობის უმრავლესობით და პრეზიდენტი მათ თანამდებობაზე დანიშვნას უბრალოდ ფორმალურად ადასტურებდა, ახლა პრეზიდენტი, თითოეული ორგანოს შემთხვევაში, საპარლამენტო უმრავლესობის მიერ შეთავაზებული 3 კანდიდატიდან აირჩევს მისთვის სასურველ ერთს.

2017 წელს ეგვიპტის პარლამენტმა და პრეზიდენტმა მოახდინეს საუდის არაბეთთან ეგვიპტის საზღვაო საზღვრის შესახებ შეთანხმების რატიფიცირება, მიუხედავად ამ საკითხზე მიმდინარე სასამართლო დავისა. ეს ფაქტი აღქმულ იქნა, როგორც მთავრობის მხრიდან სასამართლო ხელისუფლების სრული უგულვებელყოფა. „Freedom House სასამართლო დამოუკიდებლობის მაჩვენებელს 4 ბალიდან 1-ით აფასებს (0 – ყველაზე დაბალი, 4 – ყველაზე მაღალი).

მიუხედავად იმისა, რომ ეგვიპტის კონსტიტუცია უშვებს სამხედრო ტრიბუნალების მეშვეობით საქმის განხილვას მხოლოდ ისეთი შემთხვევების დროს, როცა საქმე ეხება უშუალოდ სამხედრო პირებს ან საკუთრებას, 2014 წლის საპრეზიდენტო დეკრეტის მიხედვით, ყველა „საჯარო და სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი სახელმწიფო საკუთრება“ გადავიდა სამხედრო იურისდიქციაში. შესაბამისად, ათასობით არსით სამოქალაქო დავა გადამისამართდა სამხედრო სასამართლოებში, სადაც წაყენებული ბრალდებები ხშირად ბუნდოვანი ან გაყალბებული იყო, ხოლო მტკიცებულებებთან და სხვა პროცედურულ უფლებებთან მიმართებით სტანდარტები – შეუსაბამო.

გასულ წელს განხორციელებული მასობრივი სასამართლო პროცესების სერიას შედეგად მოჰყვა მძიმე სასჯელები, მათ შორის – სიკვდილით დასჯა ან სამუდამო პატიმრობა, დაფუძვნებული უმნიშვნელო მტკიცებულებებზე. მსაჯვრდებულთა უმრავლესობას ბრალად ედებოდა ორგანიზაცია „მუსლიმთა საძმოს“ წევრობა. თუმცა, თავდაპირველი ვერდიქტების გასაჩივრების შემდეგ, უმეტესწილად ადგილი ჰქონდა საქმის ხელახალი განხილვის, სასჯელის შემცირებისა და სასჯელის გაუქმების შემთხვევებს.

სწორედ ამითაა განპირობებული ამ საკითხთან მიმართებით გასული წლის პირობითი ქულის – 0 ქულის ზრდა 1-მდე (0 – ყველაზე დაბალი, 4 – ყველაზე მაღალი).

რაც შეეხება უშუალოდ სამართალდამცავი სისტემის ეფექტურობას, Freedom House-ის ინფორმაციით, 2017 წლის განმავლობაში არასამთავრობო სექტორმა დააფიქსირა პოლიციის და უსაფრთხოების ძალების წარმომადგენლების მიერ პირთა სავარაუდო კანონგარეშე მკვლელობებისა და იძულებითი გაუჩინარებების ასობით შემთხვევა. პრეზიდენტ სისის მიერ აპრილში გამოცხადებული საგანგებო მდგომარეობა ანიჭებს უსაფრთხოების ძალებს დაკავებისა და დაპატიმრების უფლებას, რაც კიდევ უფრო ზრდის ფიზიკური ძალადობის ჩადენის შესაძლებლობას.

ძალიან მძიმეა პირობები ციხეში; პატიმრები ექვემდებარებიან წამებას, ადგილი აქვს საკნების გადავსებას, ასევე, მძიმეა მდგომარეობა სანიტარული და ჯანდაცვის კუთხით.  2015 წლის ანტიტორერისტული კანონმა შემოგვთავაზა ტერორიზმის ბუნდოვანი განმარტება და მიანიჭა სამართალდამცავებს ფართო უფლებამოსილება და იმუნიტეტი სამსახურეობრივი მოვალეობის შესრულების დროს.

აღნიშნულ საკითხთან მიმართებით სიტუაცია 0 ბალით ფასდება (0 – ყველაზე დაბალი, 4 – ყველაზე მაღალი).[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია Amnesty International ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის შესახებ 2017-2018 წლების ანგარიშში წერს, რომ ეგვიპტეში ადამიანის უფლებათა კუთხით კრიზისი გრძელდება. ფიქსირდებოდა წამების, არასათანადო მოპყრობისა და იძულებით გაუჩინარების ასობით შემთხვევა, ხოლო ათობით პირი დაექვემდებარა კანონგარეშე მკვლელობას. თვითნებური დაკავებებისა და დაპატიმრებების შემთხვევები, მთავრობის კრიტიკოსთა უმეტესწილად უსამართლო სასამართლო პროცესები და ჟურნალისტებისა და უფლებადამცველების დაკავება იყო რუტინული ხასიათის.

უსაფრთხოების ძალების წარმომადგენლები აგრძელებდნენ ასობით ადამიანის დაპატიმრებას „მუსლიმთა საძმოს“ წევრობის ან სავარაუდო წევრობის ბრალდებით. შესაბამისი სამთავრობო ორგანოები იყენებდნენ წინასწარი პატიმრობის ხანგრძლივ პერიოდებს, ხშირად – ორ წელზე მეტი ვადით, რათა დაესაჯათ პოლიტიკური დისიდენტები. მაგალითად, 2017 წლის ოქტომბერში მოსამართლემ განაახლა უფლებადამცველი – ჰიშამ გააფარის წინასწარი პატიმრობის ვადა, მიუხედავად იმ ფაქტისა, რომ ის 2 წელზე მეტი ხნის  განმავლობაში უკვე იმყოფებოდა საპატიმროში. ეგვიპტის კანონმდებლობის მიხედვით, წინასწარი დაკავების მაქსიმალური ვადა 2 წელია.[2]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ აპრილში, 2 მოსამართლის – ჰუშამ რაუფის და ასსამ აბდი ალ-გაბერის მიმართ გამოყენებულ იქნა დისციპლინური სამართალწარმოება, მათ მიერ წამების აკრძალვის შესახებ კანონის მხარდაჭერისა და ადვოკატირების გამო. შედეგად, მოსამართლეები იმყოფებიან თანამდებობიდან გათავისუფლების რისკის წინაშე, ბრალდების ფორმულირება შემდეგნაირია – „პოლიტიკაში ჩართულობა“.[3]

[1] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Egypt, 16 February 2018, available at:

[accessed 16 October 2018]

[2] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Egypt, 22 February 2018, available at:

[accessed 17 October 2018]

[3] Human Rights Watch, World Report 2018 – Egypt, 18 January 2018, available at:

[accessed 17 October 2018]

ეგვიპტე. კონვერტირებული შიიტების მიმართ დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2018

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუციისა და კანონების მიხედვით, ყველა მოქალაქე, განურჩევლად რელიგიური კუთვნილებისა, გენდერული იდენტობისა, რასის, ეთნიკურობის თუ სხვა ნიშნით განსხვავებისა, სარგებლობს პოლიტიკური უფლებებით. მიუხედავად ამისა, ქალები, ქრისტიანები, შიიტი მუსლიმები, სხვა რასის წარმომადგენლები და ლგბტ თემი აწყდება დისკრიმინაციის სხვადასხვა ფორმით გამოხატულებას, რაც ზღუდავს მათ პოლიტიკურ ჩართულობას. 2014 წლის კონსტიტუციის მეორე მუხლი ადგენს, რომ ისლამი ქვეყნის ოფიციალური რელიგიაა, თუმცა 64-ე მუხლით გარანტირებულია რელიგიის თავისუფლება. ეგვიპტელთა სრული უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. დიდ უმცირესობას შეადგენენ კოპტი ქრისტიანები. ასევე, უმცირესობებს წარმოადგენენ შიიტი მუსლიმები, სხვა ქრისტიანული დენომინაციები და სხვა რელიგიური ჯგუფები. რელიგიური უმცირესობები და ათეისტები აწყდებიან დევნასა და ძალადობას, კერძოდ კოპტები წლების მანძილზე არიან იძულებითი გადაადგილების, ფიზიკური თავდასხმების, აფეთქებების მსხვერპლნი; ასევე, წლების განმავლობაში მათ ხელს უშლიან ეკლესიების მშენებლობის პროცესში.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტეში რელიგიის თავისუფლების შესახებ (საანგარიშო პერიოდი 2017 წელი) წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 97 მილიონია. მოსახლეობის თითქმის 90% სუნიტი მუსლიმია. დაახლოებით 10% – კოპტი ქრისტიანი. ქვეყანაში შიიტი მუსლიმების რაოდენობა 800 ათასიდან 2 მილიონამდე მერყეობს. შიიტი მუსლიმების უფლება აღასრულონ თავიანთი რელიგიური რიტუალები ხშირად იზღუდება. კვლავ ვრცელდება ინფორმაცია რელიგიური ნიშნით დისკრიმინაციის და იუდეველების, ქრისტიანებისა და შიიტების მიმართ რეპუტაციის შემლახავი და ცილისმწამებლური ენის გამოყენების ფაქტების შესახებ.

ანგარიშში ნათქვამია, რომ გასულ წელს, აშურას სამდღიანი დღესასწაულის დროს, მთავრობამ დახურა ძველ ქაიროში, ალ-ჰუსეინის მეჩეთის ტერიტორიაზე მდებარე იმამ ალ-ჰუსეინის (მოციქულ მუჰამედის შვილთაშვილი, რომელიც შიიტებისთვის დიად საპატივსაცემო პირია) საფლავი. აღნიშნული ქმედება მედიაში შეფასდა როგორც შიიტი მუსლიმების შეკრების წინააღმდეგ მიმართული ქმედება. მეჩეთის ძირითადი ტერიტორია ღია იყო; დაიხურა მხოლოდ ის ადგილი, სადაც სალოცავი აკლდამაა განთავსებული.

გარდა ამისა, გრძელდებოდა ანტი-შიიტური რიტორიკა. 2017 წლის 11 თებერვალს ერთერთმა სასულიერო პირმა ტელევიზიით ინტერვიუს დროს შიიტების შესახებ თქვა, რომ ისინი გარყვნილი ხალხია. მისი მტკიცებით, აიათოლა ჰომეინის 5 წლის ბავშვთან ჰქონდა სექსუალური კავშირი, რაც შემდეგ იმით ახსნა, თითქოს ეს ისლამში დაშვებული იყოს.

სუნიტი სასულიერო პირი სამეჰ აბდელ ჰამეედ ჰამოუდა მთავრობას ალ-ჰუსეინის მეჩეთის დანგრევისკენ მოუწოდებდა. ის ადანაშაულებდა შიიტებს, რომ ისინი იტყუებიან მეჩეთში ალ-ჰუსეინის თავის ქალის არსებობის შესახებ, რათა შეინარჩუნონ მეჩეთი და განაგრძონ იქ შიიზმის პროპაგანდა.[2]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Minority Rights Group International“ 2017 წლის ოქტომბერს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში ეგვიპტელი შიიტების შესახებ წერს, რომ ეგვიპტეში შიიტური უმცირესობის ზუსტი სიდიდე უცნობია. ოფიციალური სტატისტიკა მუსლიმებს არ განასხვავებს სექტების მიხედვით და ეგვიპტელი შიიტები, დევნის შიშის გამო, ფრთხილი და თავშეკავებულები არიან, როდესაც საქმე ეხება რწმენას. დაახლოებითი მონაცემების მიხედვით, ქვეყანაში, რომლის მოსახლეობა თითქმის 90 მილიონია, 800 ათასიდან 2 მილიონამდე შიიტია.

ისლამის შიიტურ მიმდინარეობას ეგვიპტეში ღრმა ფესვები აქვს. თავად დედაქალაქი კაირო 969 წელს დაარსებულია და დედაქალაქის სტატუსი მინიჭებული აქვს შიიტური დინასტიის ფატიმიდის მიერ. აღნიშნული დინასტია ეგვიპტეს 200 წლის განმავლობაში მართავდა. ალ-აზარის უნივერსიტეტი, რომელიც მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი უნივერსიტეტი და ისლამური სწავლების წამყვანი ცენტრია, თავდაპირველად დაარსდა როგორც შიიტური უნივერსიტეტი.

შიიტი მუსლიმები ეგვიპტეში არასასურველ უმცირესობას წარმოადგენენ და აწყდებიან მტრულ დამოკიდებულებას თავიანთი რწმენის გამო როგორც საზოგადოებრივ, ასევე ინსტიტუციურ დონეზე. ასეთი დამოკიდებულება უფრო მეტად თანამედროვე პოლიტიკის ბრალია, ვიდრე ოდითგან მოყოლებული მტრობისა. კონფესიათაშორისი დაძაბულობა დიდწილად 1979 წლის ირანის ისლამურ რევოლუციასთან არის დაკავშირებული, როდესაც შიიტურ ირანთან ეგვიპტემ გაწყვიტა დიმპლომატიური ურთიერთობა და თავშესაფარი მისცა ირანის გაქცეულ შაჰს რეზა ფაჰლავი. ასევე, ეგვიპტემ სამშვიდობო ხელშეკრულება გააფორმა ისრაელთან. რეგიონული გეოპოლიტიკის ჭრილში ყურებისას, და არა მხოლოდ, შიიტური ისლამის პრაქტიკა ეგვიპტეში ხშირად შეზღუდული იყო და მთავრობისა და რელიგიური ინსტიტუტების მიერ აღიქმებოდა საფრთხედ ეროვნული სტაბილურობისა და უსაფრთხოებისთვის.

ასეთი დამოკიდებულების დადასტურება გახდა 2007 წლის აგვისტოსა და ოქტომბერში უსაფრთხოების სამსახურების მიერ ორი შიიტი აქტივისტის დაკავება. მათ ბრალი წაუყენეს ექსტრემისტული შიიტური რწმენის პროპაგანდისა და უსაფრთხოების სამსახურების დისკრედიტაციის მიზნით ცრუ ჭორების გავრცელებაში, რომ პატიმრების და დაკავებულები ციხეებში იხოცებიან იმის გამო, რომ მათ იქ აწამებენ. 2009 წელს დაახლოებით 300 შიიტი დააპატიმრეს ყოველგვარი ახსნა-განმარტების გარეშე. 2009-2010 წლების ყოველწლიურ ანგარიშში ადამიანის უფლებათა ეროვნული საბჭო ხაზგასმით აღნიშნავდა კონფესიათაშორისი დაძაბულობის მატებას შიიტების წინააღმდეგ.

ანტი-შიიტური მიდგომა კვლავ ძლიერი დარჩა რევოლუციის შემდეგომ ეგვიპტეშიც. ირანთან მიმდინარე დაპირისპირებამ და სირიაში მზარდმა კონფლიქტმა გამოიწვია შიიტური რწმენის გავრცელების შიში, რამაც, თავის მხრივ, გამოიწვია სუნიტი სასულიერო პირებისა და პოლიტიკური ფიგურების მხრიდან სიძულვილის ენისა და რიტორიკის ესკალაცია. ყოველივე ამან კულმინაციას მიაღწია 2013 წლის ივნისში, როდესაც ბრბო, რომელსაც სალაფიტი შეიხები ლიდერობდნენ, თავს დაესხნენ შიიტების ჯგუფს გიზას პროვინციის სოფელ აბუ მუსალიმში, სადაც ისინი თავისთვის აღნიშნავდნენ რელიგიურ დღესასწაულს. შედეგად 4 ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის ცნობილი შიიტი ფიგურა შეიხ ჰასან შეჰატა. ბრბომ, ასევე, სხვა შიიტების სახლებიც გადაწვა. გავრცელებული ინფორმაციით, პოლიციამ არაფერი გააკეთა თავდასხმის თავიდან ასაცილებლად. მომხდარის შემდეგ რამდენიმე კვირის განმავლობაში ადგილობრივ მეჩეთებში სალაფიტი მოძღვრები ძალადობრივ რიტორიკას განაგრძობდნენ.

რელიგიის თავისუფლების პრინციპების საწინააღმდეგოდ და მიუხედავად იმისა, რომ შიიტური მიმდინარეობა 1959 წელს ალ-აზარის მიერ კანონიერ კონფესიადაა აღიარებული, ამჟამინდელი რელიგიური ელიტა შიიტურ რიტუალებს ისლამის პრინციპების დარღვევად მიიჩნევს. დიდი იმამი აჰმედ ალ-ტაიბი იყენებს სატელევიზიო მიმართვებს იმისთვის, რომ მოუწოდოს ხალხს, უფრთხილდნენ შიიტ მქადაგებლებს. რელიგიურ საკითხთა სამინისტრო მეჩეთებს სუნიტური დოქტრინით მართავს და არ აღიარებს შიიტურ მეჩეთებსა და რიტუალებს. 2015 წლის მაისში შიიტ დანტისტს დაქალიას პროვინციიდან მიუსაჯეს 6-თვიანი პატიმრობა მას შემდეგ, რაც მის სახლში შიიტური რელიგიური რიტუალებისთვის საჭირო წიგნები და სხვა ნივთები იპოვეს. ერთი კვირის შემდეგ დააპატიმრეს შიიტი სასულიერო პირი ტაჰერ ალ-ჰაშიმი და უსაფრთხოების სამსახურმა მისი სახლიდან წაიღო წიგნების და სხვა ნივთები.

ღვთისგმობის კანონის გამოყენებით, 2016 წლის ოქტომბერში, ისლამის შეურაცხყოფისთვის ორი წლით პატიმრობა მიუსაჯეს შიიტ კაცს, რომელსაც კაფრ შაკრში თანასოფლელებმა ბრალად დასდეს ბავშვებისთვის შიიტური ისლამის სწავლება. მოგვიანებით, რელიგიის სამინისტრომ კონფესიათაშორისი შეტაკებების თავიდან აცილების მოტივით, დახურა ალ-ჰუსეინის მეჩეთი კაიროში და ხელი შეუშალა აშურას დღესასწაულის აღნიშვნის ცერემონიის გამართვას.[3]

[1] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Egypt, 16 February 2018, available at:

[accessed 10 July 2018]

[2] USDOS – US Department of State: 2017 Report on International Religious Freedom – Egypt, 29 May 2018

 (accessed on 10 July 2018)

[3] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Shi’a of Egypt, October 2017, available at:

[accessed 17 September 2018]

ეგვიპტე. ეთნიკურად ნუბიელების მიმართ დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2018

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Minority Rights Group International“ 2017 წლის ოქტომბერში ეგვიპტის უმცირესობების შესახებ გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ ნუბიელები ზემო ნილოსის რეგიონში ცხოვრობენ. სტატისტიკური მონაცემები სხვადასხვა ციფრს ასახელებენ; ვარაუდობენ, რომ მათი რაოდენობა, დაახლოებით 3-4 მილიონია. 1899 წლის შეთანხმების შემდეგ, რომლის მიხედვითაც ეგვიპტემ და სუდანმა სახელმწიფო საზღვრები დაადგინეს, ნუბიელების ერთი ნაწილი ეგვიპტის შემადგენლობაში აღმოჩნდა, მეორე – სუდანის. კულტურულმა, ენობრივმა და ნათესაურმა კავშირებმა განაპირობა ის, რომ ნუბიელები ახლო კონტაქტს და მიმოსვლას ინარჩუნებდნენ საზღვრის ორივე მხარეს. ასეთი მდგომარეობა გრძელდებოდა 1964 წლის ევაკუაციამდე, რასაც ასვანის დიდი დამბის მშენებლობა ახლდა თან. ეგვიპტური ნუბია ასვანის პროვინციის ნაწილია; აღნიშნული პროვინცია მოიცავს ასევე ხალხმრავალ ტერიტორიებს, სადაც არა ნუბიელები ბინადრობენ. შედეგად, ეთნიკურად ნუბიელები, თავიანთ მშობლიურ პროვინციაში, უმცირესობაში არიან.

მიუხედავად იმისა, რომ ეგვიპტე დიდ ძალას წარმოადგენდა დინასტიური მმართველობის თითქმის მთელი პერიოდის განმავლობაში, მათ არასდროს გაუნადგურებიათ სამხრეთელი მეზობელი ნუბია; არც ნუბიელები, რომლებმაც მიიღეს ეგვიპტური ღმერთები და მმართველობის იდეები, სრულად არ დამდგარან ჩრდილოელი მეზობლის გზაზე. ნუბიელთა ქალაქი მეროა ნილოსის 200-კილომეტრიალ სანაპიროზე იყო გადაჭიმული (დღევანდელი ხართუმი) და ნილოსზე ვაჭრობის კონტროლით მდიდრდებოდა. როდესაც ეგვიპტე ბიზანტიის შემადგენლობაში შევიდა, ნილოსის რეგიონში ქრისტიანობა შევიდა. კოპტური ქრისტიანობა გავრცელდა ნუბიაშიც, სადაც ქრისტიანული სამეფო არსებობდა მეთოთხმეტე საუკუნემდე. ამ დროს ნუბიამ ისლამი მიიღო – 7 საუკუნით გვიან, ვიდრე ეს ეგვიპტემ გააკეთა. ამის შემდეგ ძალიან ბევრი ეკლესია მეჩეთად გადაკეთდა.

სოფლად მცხოვრები ნუბიელები მეოცე საუკუნის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში იყვნენ უგულებელყოფილები და ექსპლოატაციის ობიექტები. 1910 წლიდან 1960 წლამდე, ნუბიელთა სოფლებში (ვიდრე ეს სოფლები სრულად არ განადგურდა), ძირითადად, ქალები, ბავშვები და მოხუცები ცხოვრობდნენ; შრომისუნარიანი მამაკაცები სამსახურის საძებნად ემიგრაციაში მიდიოდნენ. ნუბიელთა სოფლები სამშენებლო პროექტებმა, მათ შორის დამბების მშენებლობამ შეიწირა. დაახლოებით 70 წლის განმავლობაში, ნუბიელებმა თავიანთი მიწების 60%-მდე დაკარგეს – ეს მიწები ან განადგურდა ან საცხოვრებლად უვარგისად გამოცხადდა. ასობით წლის განმავლობაში ეგვიპტურ აზროვნებაში სიტყვები „ნუბიელი“ და „ტყვე“ სინონიმები იყო. ნუბიელები ახლად, დიდწილად, გამოთიშული არიან ეგვიპტის ეროვნული ცხოვრებიდან. 2002 წლის ოქტომბერში ნუბიელებმა მოიწვიეს ნუბიელთა პირველი კონგრესი, სადაც დაკარგული მიწების სანაცვლოდ, მთავრობისგან უფრო მეტი კომპენსაცია მოითხოვეს. ნუბიელები კვლავ დაზარალებულები არიან დამბების მშენებლობებით და მათ კვლავ არ მიუღიათ ადეკვატური კომპენსაცია დაკარგული მიწების სანაცვლოდ. დამბები ეგვიპტის განვითარებას ემსახურება და ნუბიელების თქმით, მთავრობა კვლავ უგულებელყოფს მათ საჭიროებებს.

2005 წლიდან ნუბიელები გახდნენ უფრო აქტიურები ცვლილებების მოთხოვნის მხრივ და შეიქმნა სხვადასხვა ახალგაზრდული მოძრაობა, რომლებიც აქტიურები იყვნენ 2008 წლის პურის კრიზისის დროს. ახალგზარდა ნუბიელების პოლიტიკური აქტივობები უფრო გაძლიერდა 2011 წლის მოვლენების დროს, როდესაც დიდ მობილიზაციას ჰქონდა ადგილი.

2014 წელს, ქვეყნის ახალი კონსტიტუციის განხილვის პერიოდში, ნუბიელებს მიეცათ საშუალება საკონსტიტუციო ცვლილებების კომიტეტს შეხვედროდნენ და გარკვეული ცვლილებების ინიცირება მოეხდინათ. 2012 წლის კონსტიტუცია წინა პრეზიდენტის მორსის მიერ იყო მიღებული და ამ დოკუმენტს ძალიან ბევრი ადამიანი და ორგანიზაცია აკრიტიკებდა. უფლებადამცველების თქმით, 2012 წლის კონსტიტუცია ლახავდა ყველა უმცირესობის უფლებებს. ახალი კონსტიტუციით დიდი წინგადადგმული ნაბიჯი იყო ნუბიელთა დაბრუნების უფლების აღიარება, რაც პირველად მოხდა. კონსტიტუციის 236-ე მუხლი ადგენდა, რომ სახელმწიფოს უნდა გადაედგა ნაბიჯები ნუბიელთა თავიანთ მიწაზე დაბრუნების უფლების აღსასრულებლად; გარდა ამისა, დოკუმენტის რატიფიცირებიდან ათი წლის ვადაში უნდა მომხდარიყო ამ მიწების განვითარება; კონსტიტუცია ასევე ავალებდა სახელმწიფოს ისეთი ღონისძიებების გატარებას, რომელიც  უზრუნველყოფდა ნუბიელთა კულტურის შენარჩუნებას. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე თვის შემდეგ, პრეზიდენტმა სისიმ გამოსცა 444-ე განკარგულება, რომლითაც სასაზღვრო ტერიტორიები სამხედრო ზონებად, შესაბამისად არა საცხოვრებელ ზონებად გამოაცხადა. პრეზიდენტის გადაწყვეტილება ნუბიელთა ბევრ სოფელს შეეხო.

2015 წლის საპარლამენტო არჩევნებში „ახალმა ნუბიამ“ თავისი მანდატი მოიპოვა – იასინ აბდელ საბური ეგვიპტის პარლამენტის პირველი ნუბიელი დეპუტატი გახდა. აღნიშნული ფაქტი პოზიტიურად იქნა შეფასებული; ამასთან, ბევრი სკეპტიკურად უყურებდა იმ საკითხს თუ რამდენად მოხდებოდა ნუბიელთა თემისთვის ყველაზე აქტუალური საკითხების გადაწყვეტა. ეს საკითხები იყო მშობლიურ მიწებზე დაბრუნება, უმუშევრობის შემცირება, სერვისების მიწოდების გამართვა და ნუბიელთა ენისა და კულტურის დაცვა. აბდელ საბურმა პირობა დადო, რომ ხელისუფლებას 2014 წლის კონსტიტუციის 47-ე და 50-ე მუხლების აღსრულებისკენ უბიძგებდა; აღნიშნული მუხლები სხვადასხვა ჯგუფის კულტურული იდენტობისა და მემკვიდრეობის დაცვას ეხებოდა.

იმედგაცრუებამ ზღვარს მიაღწია 2016 წელს. კულმინაცია დადგა 2017 წლის 2 იანვარს, როდესაც პირველად ნუბიელი აქტივისტები დააპატიმრეს სახელმწიფოს წინააღმდეგ მათი პროტესტის გამო. ექვს პირს ბრალი წაუყენეს უკანონო შეკრების, საფუძვლის გარეშე პროტესტის და უსაფრთხოების ძალებზე თავდასხმის მუხლებით, მას შემდეგ, რაც ისინი პოლიციამ დააპატიმრა იმ დროს, როდესაც ისინი მიწის ფლობის შესახებ პრეზიდენტის დადგენილების გასაპროტესტებლად მიდიოდნენ. პრეზიდენტის 355-ე და 498-ე დადგენილებებით, რომლებიც 2016 წლის აგვისტოსა და ნოემბერში იქნა მიღებული, ხდება 1100 აკრი მიწის კონფისკაცია, რის შედეგადაც ნუბიელები, რომლებიც ისედაც იძულებით გაიყვანეს მშობლიური მიწებიდან, კვლავ უნდა გადაადგილდნენ. ნოემბერში დემონსტრანტებმა მთავრობას მოლაპარაკებების დაწყება მოსთხოვეს; ნუბიელი აქტივისტები და სამოქალაქო საზოგადოება საერთაშორისო არბიტრაჟით იმუქრებოდა; თუმცა, მოგვიანებით მათ თავიანთი კამპანია შეაჩერეს და სახელმწიფოსგან ელიან პრობლემის მოგვარებას.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ კანონმდებლობა კრძალავს ნებისმიერი საფუძვლით დისკრიმინაციას. მიუხედავად ამისა, მუქი ფერის კანის მქონე ეგვიპტელები და სუბსაჰარელი აფრიკელები აწყდებიან დისკრიმინაციას და შევიწროვებას. კერძოდ, ნუბიელები ზემო ეგვიპტიდან განიცდიან დისკრიმინაციას მათი კანის ფერის გამო ან იმის გამო, რომ საზოგადოება მათ სუბსაჰარელ აფრიკელ მიგრანტებად ან ლტოლვილებად მიიჩნევს. ქვეყნის 2014 წლის კონსტიტუციის მიხედვით, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ნუბიელების მშობლიურ რეგიონში დაბრუნება და რეგიონის განვითარება დოკუმენტის რატიფიკაციიდან 10 წლის ვადაში.

2016 წლის აგვისტოში პრეზიდენტმა გამოსცა განკარგულება და სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფ დაახლოებით 1000 აკრზე ახალი სასოფლო-სამეურნეო პროექტი დაამტკიცა. ამან ნუბიელთა პროტესტი გამოიწვია, მათი თქმით, აღნიშნული ნაბიჯები მათ ართმევს მშობლიურ მიწაზე დაბრუნების საშუალებას. ასობით ნუბიელი ჩაება საპროტესტო მსვლელობაში; მათ სახელმწიფო პროექტის ტერიტორიაზე მოხვედრილ ნუბიელთა ისტორიულ სოფელში შესვლა სცადეს. 19 ნოემბერს მსვლელობა ქალაქ ასვანის ავტობანზე უსაფრთხოების ძალებმა შეაჩერეს, რასაც დაპირისპირება მოყვა. დემონსტრანტებმა ქალაქში გზების გადაკეტვა და საბურავების დაწვა დაიწყეს. საპასუხოდ, უსაფრთხოების ძალებმა ისინი ალყაში მოაქციეს და საკვებსა და წყალზე წვდომა შეუზღუდეს. საბოლოოდ, მთავრობის მაღალი თანამდებობის პირები, მათ შორის პრემიერი ჩაერთო მოლაპარაკებებში და გავრცელებული ინფორმაციით, ნუბიელებს დაპირდა, რომ ისინი სახელმწიფო პროექტში არსებულ მიწაზე პრიორიტეტული უფლებით ისარგებლებდნენ.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2017 წლის 3 სექტემბერს უსაფრთხოების ძალებმა ასვანში 25 ნუბიელი დააპატიმრეს – ისინი 2011 წელს დაკავებული ნუბიელებისადმი მიძღვნილ საპროტესტო აქციაში მონაწილებდნენ. მათთვის წაყენებულ ბრალდებებს შორის იყო უკანონო შეკრება და უცხოური ორგანიზაციებისგან დაფინანსების მიღება. ზოგიერთმა დაკავებულმა შიმშილობა დაიწყო, მათ შორის აქტივისტმა გამალ სორორმა, რომელიც დიაბეტურ კომაში ჩავარდა და 6 ნოემბერს გარდაიცვალა. სორორის სიკვდილმა ნუბიელთა პროტესტის ახალი ტალღა ააგორა. 9 ნოემბერს ციხესთან გამართული აქციისას პოლიციამ კიდევ 13 დემონსტრანტი დააკავა. 12 ნოემბერს სასამართლომ თავდაპირველად დაკავებული 24 პირი გაათავისუფლა და მათი საქმის განხილვა 2018 წლისთვის გადადო.[3]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2017/2018 წლების ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ 2014 წლის კონსტიტუცია აღიარებს ძირძველი ნუბიელი ხალხის მშობლიურ მიწაზე დაბრუნების უფლებას, მთავრობა კვლავ არ აძლევს იძლებით გადაადგილებულ ნუბიელებს თავიანთ მიწაზე დაბრუნების საშუალებას, რითიც საფრთხეს უქმნის მათ კულტურულ, ისტორიულ და ენობრივ იდენტობას. 2017 წლის 3 სექტემბერს ნუბიელმა აქტივისტებმა გააპროტესტეს პრეზიდენტის გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც ნუბიელთა 16 სოფელი სამხედრო ზონად გამოცხადდა და იქ ცხოვრება აიკრძალა. პოლიციამ 25 დემონსტრანტი 3 თვის ვადით დააკავა.[4]

[1] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Nubians, October 2017, available at:

[accessed 5 September 2018]

[2] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 5 September 2018]

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2017 – Egypt, 20 April 2018

 (accessed on 5 September 2018)

[4] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Egypt, 22 February 2018, available at:

[accessed 5 September 2018]

ეგვიპტე. ათეისტებისა და აგნოსტიკოსების მიმართ დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2018

ამერიკის შეერთებული შტატების კომისია რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების შესახებ 2013 წლის ანგარიშში წერს ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის ახალი საკონსტიტუციო კანონპროექტისა და მასში რწმენისა და რელიგიის თავისუფლების კუთხით ასახული ცვლილებების შესახებ. ანგარიშში საუბარია ზემოხსენებული უფლების კუთხით არსებულ საკანონმდებლო ბაზაზე, სადაც განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება ქვეყნის კონსტიტუციის 64-ე მუხლზე. მუხლის თანახმად, „რწმენის თავისუფლება აბსოლუტურია. „განცხადებული“ რელიგიის აღმსარებლების მიერ რელიგიური რიტუალების აღსრულება და სალოცავი ადგილების მოწყობა, კანონით დაცული უფლებაა.“ ზემოხსენებული მუხლი ძველი, 2012 წლის კონსტიტუციის შესაბამისი (43) მუხლის იდენტურია და იგივე ნაკლოვანებებით ხასიათდება. მაგალითად, როგორც ძველი, ისე ახალი რედაქციის თანახმად, რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებით სარგებლობენ მხოლოდ „განცხადებული“ რელიგიების (ქრისტიანობა, იუდაიზმი და ისლამი) წარმომადგენლები. შესაბამისად, კანონი უფლების ადრესატთა სიიდან გამორიცხავს არა მარტო ათეისტებსა და აგნოსტიკოსებს, არამედ  სხვა რელიგიის ან რწმენის აღმსარებლებს.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი რელიგიის თავისუფლების შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (რომელიც 2017 წელს განვითარებულ მოვლენებს ასახავს)  ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ქვეყანაში ათეისტების რაოდენობა ერთიდან ათ მილიონამდე მერყეობს. ისინი როგორც პოლიციისა და უშიშროების ძალების, ასევე, ოჯახებისა და დამსაქმებლების მხრიდან ხდებიან ძალადობის, დაშინების და სხვა უფლებათა დარღვევის მსხვერპლნი.

კაიროში, ახალგაზრდამ თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე მას შემდეგ, რაც ის, ათეისტობის გამო, საკუთარ ოჯახს 2 წლის განმავლობაში სახლში ჰყავდა გამოკეტილი. 21 აგვისტოს ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის წარმომადგენლებმა დააკავეს 2 ათეისტი პირი, მას შემდეგ, რაც მათმა დამსაქმებელმა შეატყობინა მათი მხრიდან რელიგიის მიმართ კრიტიკული გამონათქვამების შესახებ. ზემოხსენებული პირები ჯერ თვითონ უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომლებმა სცემეს, ხოლო შემდეგ, ციხეში მათ თანამესაკნეებს აცემინეს.

23 დეკემბერს, ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის მიერ დაკავებული იქნა 29 წლის პირი, რომელსაც ბრალად ედებოდა სოციალურ ქსელ Facebook-ზე ათეისტური გვერდის – Al Mulhedeen (ათეისტები) ადმინისტრირება. გვერდზე გაჟღერებული პოსტები კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდა ყურანს და, ასევე, მხარს უჭერდა ე.წ. დიდი აფეთქების თეორიას სამყაროს შექმნის შესახებ.[2]

„Freedom House“ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში ეგვიპტის არაბთა რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ქვეყანაში რელიგიური უმცირესობებისა და ათეისტების მიმართ ფიქსირდება სამართლებრივი დევნისა და ძალადობის შემთხვევები.[3]

„Human Rights Watch“ 2017 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ეგვიპტურმა ადამიანის უფლებათა დამცველმა ორგანიზაციებმა აღრიცხეს რელიგიური უმცირესობების, მათ შორის შიიტი მუსლიმებისა და ათეისტების მიმართ განხორციელებული უკანონო ძალადობის ფაქტები; აღნიშნული ქმედებები მოიცავდა მოგზაურობაზე შეზღუდვის თვითნებურად დაწესებას და დაკითხვებზე დაბარებებს.[4]

„Human Rights Watch“ 2015 წელს გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში წერს ეგვიპტელი ათეისტი სტუდენტის შესახებ, რომელსაც ეგვიპტის სასამართლომ 3-წლიანი პატიმრობა შეუფარდა. ბრალდება ეფუძნებოდა ხსენებული პირის სოციალური ქსელი – Facebook-ის საშუალებით გამოქვეყნებულ პოსტებს, რომელიც, შესაბამისი ორგანოების აზრით, ისლამს შეურაცხყოფდა.[5]

[1] USCIRF – US Commission on International Religious Freedom, Report on provisions of the constitution of December 2013 on freedom of religion, available at

[Accessed 1 September 2018]

[2] US Department of State, 2017 Report on International Religious Freedom – Egypt, available at

[accessed 3 September 2018]

[3] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Egypt, 16 February 2018, available at: http://www.refworld.org/docid/5a8aedfaa.html [accessed 3 September 2018]

[4] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 3 September 2018]

[5] Human Rights Watch, Egypt: 3-Year Sentence for Atheist, 13 January 2015, available at: http://www.refworld.org/docid/54b91e8e11.html [accessed 3 September 2018]

ეგვიპტე. სისხლის აღების ტრადიცია და სახელმწიფოს მიდგომა. აგვისტო, 2018

ირლანდიის ლტოლვილთა საკითხების დოკუმენტირების ცენტრი 2011 წელს მომზადებულ ანგარიშში სისხლის აღების ტრადიციის შესახებ, მედია საშუალებებში გამოქვეყნებულ სტატიებზე დაყრდნობით, წერს, რომ ზემო ეგვიპტეში (Upper Egypt) დიდი მნიშვნელობა ენიჭება წინაპრებს, ნათესაურ და კლანურ კავშირებს; ასევე, ძალიან მნიშვნელოვანია ღირსების განცდის ხარისხი და სისხლის აღების თუ შურისძიების შინაარსი. სისხლის აღების ტრადიციას, ზოგადად, პოზიტიური გავლენის მქონედ მიიჩნევენ ზემო ეგვიპტეში. აღნიშნული ტრადიცია, ერთგვარად, ძალადობის არიდებას ახდენს და კოლექტიურ უსაფრთხოებას ადგენს, რადგან არ აქვს მნიშვნელობა, მდიდარია ადამიანი თუ ღარიბი, მან იცის, რომ აგრესიას აუცილებლად მოჰყვება ძალადობრივი რეაქცია. ყველა კამათი აუცილებლად არ გადაიზრდება ძალადობაში. ჩვეულებით სამართალს ზემო ეგვიპტეში დიდი ფესვები აქვს და მომრიგებელი საბჭოები დიდი გავლენით სარგებლობენ. ძალადობა ზემო ეგვიპტეში პროგნოზირებადია, განსხვავებით კაიროს გარეუბნებისგან, სადაც შემთხვევით ძალადობას აქვს ხშირად ადგილი. ზემო ეგვიპტეში სისხლის აღების ტრადიციას არ მიიჩნევენ არაბუნებრივად. კაიროს გაზეთები ვენდეტაზე წერენ შოკით და გაოგნებით – ზემო ეგვიპტეში ამ ტრადიციაში ნეგატიურს ვერაფერს ხედავენ, პირიქით, პოზიტიურად აფასებენ. მათი აზრით ესაა ტრადიცია, რომელსაც პატივი უნდა სცენ.

ვენდეტა გავრცელებული ტრადიციაა კლანებს შორის სამხრეთ ეგვიპტეში; რელიგიურ თემებს შორის, როგორიცაა ქრისტიანები და მუსლიმები. სისხლის აღება და ღირსების აღდგენის მიზნით ჩადენილი მკვლელობები დამახასიათებელია არაბული სამყაროს რიგი ნაწილისთვის. ვენდეტა, რომელსაც „ალ-ტარს“ უწოდებენ, ღრმადაა ფესვგადგმული სამხრეთ ეგვიპტურ ტრადიციებში; სისხლის აღება ძირითადად ფულისა და მიწის გარშემო დავას მოყვება ხოლმე და ხშირად ათწლეულების გრძელდება. ვენდეტა ასევე ხშირია ზემო ეგვიპტეში.

ანგარიშში მოთხრობილია სისხლის აღების ტრადიციის პრაქტიკაში განხორციელების სხვადასხვა მაგალითის შესახებ. მაგალითად, სოფელ ბეით ალამის მკვიდრი ორი ოჯახი ათწლეულების განმავლობაში ჩაება სისხლის აღებაში; ყველაფერი კი ბავშვებს შორის ჩხუბს მოყვა. 4 ფერმერი შეეწირა სამხრეთ ეგვიპტეში 5-საათიან შეიარაღებულ დაპირისპირებას, რომელიც წყალზე უფლების გამო დაიწყო. პოლიციამ კომენდანტის საათი შემოიღო და მონაწილეებზე ძებნა გამოაცხადა. ასეთი ინციდენტები არაა იშვიათი სამხრეთ ეგვიპტეში, სადაც მძიმედ შეიარაღებული კლანები დომინირებენ, რომლებიც ხშირად ერთვებიან ვენდეტაში. 2010 წელს, ორი ქრისტიანი კაცის სისხლის აღების მიზნით მკვლელობისთვის, ეგვიპტის სასამართლომ პატიმრობა მიუსაჯა 5 მუსლიმს.[1]

„Los Angeles Times“ 2012 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ თემის სამართალი კვლავ მართველია ეგვიპტის ზოგიერთ ნაწილში. ღარიბ პროვინციებში ეგვიპტელები მისდევენ საუკუნოვან წესებსა და კანონებს, რაც ასევე მოიცავს ღირსების აღდგენის მიზნით მკვლელობებს.[2]

„Daily Beast“ 2013 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს ეგვიპტელ ისლამისტებსა და უსაფრთხოების ძალებს შორის ძველ ვენდეტაზე, რომელმაც უკვე სერიოზული ხასიათი მიიღო. სტატიის ავტორები წერენ, რომ ქვეყანაში შეიძლება არასდროს იყოს მშვიდობა, ვიდრე ეს არ დასრულდება. სტატიაში ნათქვამია, რომ ეგვიპტეში არ ივიწყებენ და არ პატიობენ.[3]

„Ahram Online“ 2013 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ სამხრეთ ეგვიპტეში შურისძიებას 9 ადამიანის მკვლელობა მოჰყვა. სტატიაში ნათქვამია, რომ ჩხუბი, რომელსაც საბოლოოდ 9 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, დაიწყო იმაზე კამათით თუ ვინ იყო პურის რიგში პირველი.[4]

ზემო ეგვიპტეში შურისძიების მიზნით მკვლელობის ტრადიციაზე წერს ზემო ეგვიპტის სოფელ კოშეჰის მკვიდრი იოზეფ ნაზირი 2016 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულ ბლოგში. სტატიაში ნათქვამია, რომ ზემო ეგვიპტეში იარაღი ჩვეულებრივი და ნორმალური რამაა – ყველა სახლში არის იარაღი; არა მარტო ყველა სახლში, ყველა ბავშვმა იცის, როგორ გამოიყენოს იარაღი და ზოგიერთს საკუთარიც კი აქვს. რეგიონში ტრადიციაა, თუ ვინმე მოკლავს კაცს, მოკლულის ოჯახმა მკვლელის ოჯახიდან 2 კაცი უნდა მოკლას. შემდეგ უკვე პირველმა ოჯახმა უნდა მოკლას მეორე ოჯახის 4 წევრი და ასე შეიძლება გაგრძელდეს ათწლეულების განმავლობაში. სტატიაში, ასევე, ნათქვამია, რომ სისხლის აღება და შურისძიება ზემო ეგვიპტის გარეთ, ეგვიპტის დანარჩენ ნაწილში არ ხდება; და თუ ხდება – პროვინციებში. მსგავს შემთხვევებს ადგილი არ აქვს ტურისტულ სივრცეებში.[5]

ონლაინ გამოცემა „Sada Elbalad“ 2018 წლის 3 თებერვალს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ გიზას სისხლის სამართლის სასამართლომ 3 პირს სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა. ისინი სასამართლომ სისხლის აღების მიზნით ერთი პირის მკვლელობასა და ორი პირის, მათ შორის ერთი ბავშვის მკვლელობის მცდელობაში დამნაშავედ ცნო. სისხლის აღების აღნიშნული საქმე „Awsim“-ის სახელით იყო ცნობილი. ბრალდება, ასევე მოიცავდა საზოგადოებრივი უსაფრთხოების ხელყოფასა და იარაღის უკანონო ქონას.[6]

ონლაინ გამოცემა „Xinhua“ 2018 წლის 29 ივლისს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ზემო ეგვიპტეში (Upper Egypt) გავრცელებულია გამოთქმა – „ვენდეტა სირცხვილს სჯობია“. ასე ფიქრობენ სამხრეთ ეგვიპტეში მაცხოვრებელი ტომები და ეს კარგად აღწერს მათ დამოკიდებულებას სისხლის აღების ტრადიციის მიმართ, რაც მათთვის ღირსებასთან ასოცირდება. ზემო ეგვიპტეში, როდესაც ვინმეს ოჯახის წევრს მოუკლავენ, ის გვამს წვავს, მაგრამ იქამდე არ იღებს სამძიმარს და არ აწყობს დაკრძალვის ცერემონიას, ვიდრე მკვლელს ან მისთვის ძვირფას ოჯახის წევრს არ მოკლავს, რასაც უკვე საპირისპირო მხრიდან სისხლის აღების ვალდებულება მოჰყვება.

ქენას პროვინციაში, ჰუგარიას ნაგ მაალას სოფელს ქვრივების სოფელს ეძახიან, რადგან იქ თითქმის არ არის სახლი, სადაც სისხლის აღების ტრადიციას შეწირული კაცის ქვრივი არ ცხოვრობდეს; იშვიათია ასევე სახლი, რომლის კედლებსაც ნატყვიარი არ ეტყობა. სოფლის მამაკაცების უმეტესობა სისხლის აღების პროცესშია ჩათრეული და მთაში იმალება, სადაც ან მკვლელს გაურბის ან დაპატიმრებას.

სისხლის აღების პროცესი წყდება მორიგების ტრადიციით. მორიგება (Reconciliation) არის ცერემონია, რომელსაც მთელი სოფელი ესწრება. ამ დროს, ის, ვისი ჯერიც არის, რომ იყოს მოკლული, იცვამს თეთრ სამოსს, რაც სიკვდილის შესამოსელად აღიქმება და მიდის იმ ოჯახთან, ვისი რიგიცაა, რომ სისხლის აღების მიზნით მოკლას. თავისი პოტენციური მკვლელების წინაშე მუხლებზე დგება და ითხოვს პატიებას. პატიების ასე თხოვნა ყოველთვის მიღებულია და სისხლის აღების ვალდებულება წყდება, რადგან პატიების ასე თხოვნის შემთხვევაში, ზემო ეგვიპტელებისთვის ის, ვინც პატიებას ითხოვს დამცირებულია; ხოლო პატიების მიმღებისთვის მოწყალება ღირსებაა.

ამავე სტატიაში მორიგების ტრადიციაზე საუბრობს პარლამენტარი ქენას პროვინციიდან ჰამზა აბუ სეჰლი, რომელმაც სისხლის აღების ტრადიციის გამო, უფროსი ვაჟი დაკარგა. მისი თქმით, მან მოახერხა და ორ ოჯახს შორის მკვლელობების ჯაჭვი მორიგებით გაწყვიტა. ის ამბობს, რომ მისი ძალისხმევა სათანადოდ დაფასდა ყველას მიერ.

მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის აღების ტრადიციას ასე ძლიერ აქვს ფესვები გადგმული, ხელისუფლებამ, სპეციალურ კომიტეტებთან თანამშრომლობით, უკანასკნელი წლების განმავლობაში მოახერხა და ათობით ოჯახი მორიგებაზე დაითანხმა და ოჯახებს შორის სისხლისღვრა შეწყდა. ქენას პროვინციის უსაფრთხოების სამსახურის უფროსის თქმით, უსაფრთხოების დეპარტამენტმა ადგილობრივ ხელისუფლებასთან და მორიგების კომიტეტთან ერთად 100-ზე მეტ შერიგებას მიაღწია გასული 4 წლის განმავლობაში. გარდა ამისა, ქენას პროვინციიდან, რომელსაც ზემო ეგვიპტის ტომთა დედაქალაქს უწოდებენ, ბოლო ორი წლის განმავლობაში პოლიციამ 3 ათასზე მეტი ცეცხლსასროლი იარაღი და 20 ათასზე მეტი ვაზნა ამოიღო. ქენას პროვინციის გუბერნატორის აბდელ-ჰამიდ ალ-ჰაგგანის თქმით, პოლიტიკური ელიტა სისხლის აღების ტრადიციის აღმოფხვრას დღის წესრიგის ერთერთ მთავარ პრიორიტეტად მიიჩნევს. მისივე თქმით, ასეთი დაპირისპირებები ნეგატიურად აისახება ერის პროგრესისა და განვითარებისკენ სწრაფვაზე.[7]

[1] Ireland: Refugee Documentation Centre, Egypt: Information on blood feuds, including information on any police protection available., 12 December 2011, Q14802, available at:

[accessed 24 July 2018]

[2] Los Angeles Times; Tribal justice still rules in parts of Egypt; By Jeffrey Fleishman; 31 March, 2012; available at: http://articles.latimes.com/2012/mar/31/world/la-fg-egypt-tribal-justice-20120401 [accessed 24 July 2018]

[3] The Daily Beast; In Egypt’s Countryside, Vendettas Between Police and Islamists Simmer; By Christopher Dickey, Mike GiGlio; 28 October, 2013; available at: https://www.thedailybeast.com/in-egypts-countryside-vendettas-between-police-and-islamists-simmer [accessed 24 July 2018]

[4] Ahram Online; Revenge killings in South Egypt leave 9 dead; AP; 2 November, 2013; available at: http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/85446/Egypt/Politics-/Revenge-killings-in-south-Egypt-leave–dead.aspx [accessed 24 July 2018]

[5] Connect the Cultures; Blog; The tradition of family revenge killings in Upper Egypt; 19 September, 2016; available at: https://www.connectthecultures.com/revenge-killings-upper-egypt/ [accessed 24 July 2018]

[6] Sada Elbalad; Three defendants sentenced to death over Awsim blood-feud revenge; 3 February, 2018; available at: http://en.el-balad.com/2366785 [accessed 10 August 2018]

[7] Xinhuanet; Feature: Authorities strive for clearing chronic tradition of blood feuds in southern Egypt; Editor: Mu Xeuquan; 29 July, 2018; available at: http://www.xinhuanet.com/english/2018-07/29/c_137354428.htm [accessed 10 August 2018]

ეგვიპტე. შურისძიების და სისხლის აღების ტრადიცია. ივლისი, 2018

ირლანდიის ლტოლვილთა საკითხების დოკუმენტირების ცენტრი 2011 წელს მომზადებულ ანგარიშში სისხლის აღების ტრადიციის შესახებ, მედია საშუალებებში გამოქვეყნებულ სტატიებზე დაყრდნობით, წერს, რომ ზემო ეგვიპტეში (Upper Egypt) დიდი მნიშვნელობა ენიჭება წინაპრებს, ნათესაურ და კლანურ კავშირებს; ასევე, ძალიან მნიშვნელოვანია ღირსების განცდის ხარისხი და სისხლის აღების თუ შურისძიების შინაარსი. სისხლის აღების ტრადიციას, ზოგადად, პოზიტიური გავლენის მქონედ მიიჩნევენ ზემო ეგვიპტეში. აღნიშნული ტრადიცია, ერთგვარად, ძალადობის არიდებას ახდენს და კოლექტიურ უსაფრთხოებას ადგენს, რადგან არ აქვს მნიშვნელობა, მდიდარია ადამიანი თუ ღარიბი, მან იცის, რომ აგრესიას აუცილებლად მოჰყვება ძალადობრივი რეაქცია. ყველა კამათი აუცილებლად არ გადაიზრდება ძალადობაში. ჩვეულებით სამართალს ზემო ეგვიპტეში დიდი ფესვები აქვს და მომრიგებელი საბჭოები დიდი გავლენით სარგებლობენ. ძალადობა ზემო ეგვიპტეში პროგნოზირებადია, განსხვავებით კაიროს გარეუბნებისგან, სადაც შემთხვევით ძალადობას აქვს ხშირად ადგილი. ზემო ეგვიპტეში სისხლის აღების ტრადიციას არ მიიჩნევენ არაბუნებრივად. კაიროს გაზეთები ვენდეტაზე წერენ შოკით და გაოგნებით – ზემო ეგვიპტეში ამ ტრადიციაში ნეგატიურს ვერაფერს ხედავენ, პირიქით, პოზიტიურად აფასებენ. მათი აზრით ესაა ტრადიცია, რომელსაც პატივი უნდა სცენ.

ვენდეტა გავრცელებული ტრადიციაა კლანებს შორის სამხრეთ ეგვიპტეში; რელიგიურ თემებს შორის, როგორიცაა ქრისტიანები და მუსლიმები. სისხლის აღება და ღირსების აღდგენის მიზნით ჩადენილი მკვლელობები დამახასიათებელია არაბული სამყაროს რიგი ნაწილისთვის. ვენდეტა, რომელსაც „ალ-ტარს“ უწოდებენ, ღრმადაა ფესვგადგმული სამხრეთ ეგვიპტურ ტრადიციებში; სისხლის აღება ძირითადად ფულისა და მიწის გარშემო დავას მოყვება ხოლმე და ხშირად ათწლეულების გრძელდება. ვენდეტა ასევე ხშირია ზემო ეგვიპტეში.

ანგარიშში მოთხრობილია სისხლის აღების ტრადიციის პრაქტიკაში განხორციელების სხვადასხვა მაგალითის შესახებ. მაგალითად, სოფელ ბეით ალამის მკვიდრი ორი ოჯახი ათწლეულების განმავლობაში ჩაება სისხლის აღებაში; ყველაფერი კი ბავშვებს შორის ჩხუბს მოყვა. 4 ფერმერი შეეწირა სამხრეთ ეგვიპტეში 5-საათიან შეიარაღებულ დაპირისპირებას, რომელიც წყალზე უფლების გამო დაიწყო. პოლიციამ კომენდანტის საათი შემოიღო და მონაწილეებზე ძებნა გამოაცხადა. ასეთი ინციდენტები არაა იშვიათი სამხრეთ ეგვიპტეში, სადაც მძიმედ შეიარაღებული კლანები დომინირებენ, რომლებიც ხშირად ერთვებიან ვენდეტაში. 2010 წელს, ორი ქრისტიანი კაცის სისხლის აღების მიზნით მკვლელობისთვის, ეგვიპტის სასამართლომ პატიმრობა მიუსაჯა 5 მუსლიმს.[1]

„Los Angeles Times“ 2012 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ თემის სამართალი კვლავ მართველია ეგვიპტის ზოგიერთ ნაწილში. ღარიბ პროვინციებში ეგვიპტელები მისდევენ საუკუნოვან წესებსა და კანონებს, რაც ასევე მოიცავს ღირსების აღდგენის მიზნით მკვლელობებს.[2]

„Daily Beast“ 2013 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს ეგვიპტელ ისლამისტებსა და უსაფრთხოების ძალებს შორის ძველ ვენდეტაზე, რომელმაც უკვე სერიოზული ხასიათი მიიღო. სტატიის ავტორები წერენ, რომ ქვეყანაში შეიძლება არასდროს იყოს მშვიდობა, ვიდრე ეს არ დასრულდება. სტატიაში ნათქვამია, რომ ეგვიპტეში არ ივიწყებენ და არ პატიობენ.[3]

„Ahram Online“ 2013 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ სამხრეთ ეგვიპტეში შურისძიებას 9 ადამიანის მკვლელობა მოჰყვა. სტატიაში ნათქვამია, რომ ჩხუბი, რომელსაც საბოლოოდ 9 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, დაიწყო იმაზე კამათით თუ ვინ იყო პურის რიგში პირველი.[4]

ზემო ეგვიპტეში შურისძიების მიზნით მკვლელობის ტრადიციაზე წერს ზემო ეგვიპტის სოფელ კოშეჰის მკვიდრი იოზეფ ნაზირი 2016 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულ ბლოგში. სტატიაში ნათქვამია, რომ ზემო ეგვიპტეში იარაღი ჩვეულებრივი და ნორმალური რამაა – ყველა სახლში არის იარაღი; არა მარტო ყველა სახლში, ყველა ბავშვმა იცის, როგორ გამოიყენოს იარაღი და ზოგიერთს საკუთარიც კი აქვს. რეგიონში ტრადიციაა, თუ ვინმე მოკლავს კაცს, მოკლულის ოჯახმა მკვლელის ოჯახიდან 2 კაცი უნდა მოკლას. შემდეგ უკვე პირველმა ოჯახმა უნდა მოკლას მეორე ოჯახის 4 წევრი და ასე შეიძლება გაგრძელდეს ათწლეულების განმავლობაში. სტატიაში, ასევე, ნათქვამია, რომ სისხლის აღება და შურისძიება ზემო ეგვიპტის გარეთ, ეგვიპტის დანარჩენ ნაწილში არ ხდება; და თუ ხდება – პროვინციებში. მსგავს შემთხვევებს ადგილი არ აქვს ტურისტულ სივრცეებში.[5]

[1] Ireland: Refugee Documentation Centre, Egypt: Information on blood feuds, including information on any police protection available., 12 December 2011, Q14802, available at:

[accessed 24 July 2018]

[2] Los Angeles Times; Tribal justice still rules in parts of Egypt; By Jeffrey Fleishman; 31 March, 2012; available at: http://articles.latimes.com/2012/mar/31/world/la-fg-egypt-tribal-justice-20120401 [accessed 24 July 2018]

[3] The Daily Beast; In Egypt’s Countryside, Vendettas Between Police and Islamists Simmer; By Christopher Dickey, Mike GiGlio; 28 October, 2013; available at: https://www.thedailybeast.com/in-egypts-countryside-vendettas-between-police-and-islamists-simmer [accessed 24 July 2018]

[4] Ahram Online; Revenge killings in South Egypt leave 9 dead; AP; 2 November, 2013; available at: http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/85446/Egypt/Politics-/Revenge-killings-in-south-Egypt-leave–dead.aspx [accessed 24 July 2018]

[5] Connect the Cultures; Blog; The tradition of family revenge killings in Upper Egypt; 19 September, 2016; available at: https://www.connectthecultures.com/revenge-killings-upper-egypt/ [accessed 24 July 2018]

ეგვიპტე. შიიტი მუსლიმების მიმართ დამოკიდებულება. ივლისი, 2018

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუციისა და კანონების მიხედვით, ყველა მოქალაქე, განურჩევლად რელიგიური კუთვნილებისა, გენდერული იდენტობისა, რასის, ეთნიკურობის თუ სხვა ნიშნით განსხვავებისა, სარგებლობს პოლიტიკური უფლებებით. მიუხედავად ამისა, ქალები, ქრისტიანები, შიიტი მუსლიმები, სხვა რასის წარმომადგენლები და ლგბტ თემი აწყდება დისკრიმინაციის სხვადასხვა ფორმით გამოხატულებას, რაც ზღუდავს მათ პოლიტიკურ ჩართულობას. 2014 წლის კონსტიტუციის მეორე მუხლი ადგენს, რომ ისლამი ქვეყნის ოფიციალური რელიგიაა, თუმცა 64-ე მუხლით გარანტირებულია რელიგიის თავისუფლება. ეგვიპტელთა სრული უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. დიდ უმცირესობას შეადგენენ კოპტი ქრისტიანები. ასევე, უმცირესობებს წარმოადგენენ შიიტი მუსლიმები, სხვა ქრისტიანული დენომინაციები და სხვა რელიგიური ჯგუფები. რელიგიური უმცირესობები და ათეისტები აწყდებიან დევნასა და ძალადობას, კერძოდ კოპტები წლების მანძილზე არიან იძულებითი გადაადგილების, ფიზიკური თავდასხმების, აფეთქებების მსხვერპლნი; ასევე, წლების განმავლობაში მათ ხელს უშლიან ეკლესიების მშენებლობის პროცესში.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტეში რელიგიის თავისუფლების შესახებ (საანგარიშო პერიოდი 2017 წელი) წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 97 მილიონია. მოსახლეობის თითქმის 90% სუნიტი მუსლიმია. დაახლოებით 10% – კოპტი ქრისტიანი. ქვეყანაში შიიტი მუსლიმების რაოდენობა 800 ათასიდან 2 მილიონამდე მერყეობს. შიიტი მუსლიმების უფლება აღასრულონ თავიანთი რელიგიური რიტუალები ხშირად იზღუდება. კვლავ ვრცელდება ინფორმაცია რელიგიური ნიშნით დისკრიმინაციის და იუდეველების, ქრისტიანებისა და შიიტების მიმართ რეპუტაციის შემლახავი და ცილისმწამებლური ენის გამოყენების ფაქტების შესახებ.

ანგარიშში ნათქვამია, რომ გასულ წელს, აშურას სამდღიანი დღესასწაულის დროს, მთავრობამ დახურა ძველ ქაიროში, ალ-ჰუსეინის მეჩეთის ტერიტორიაზე მდებარე იმამ ალ-ჰუსეინის (მოციქულ მუჰამედის შვილთაშვილი, რომელიც შიიტებისთვის დიად საპატივსაცემო პირია) საფლავი. აღნიშნული ქმედება მედიაში შეფასდა როგორც შიიტი მუსლიმების შეკრების წინააღმდეგ მიმართული ქმედება. მეჩეთის ძირითადი ტერიტორია ღია იყო; დაიხურა მხოლოდ ის ადგილი, სადაც სალოცავი აკლდამაა განთავსებული.

გარდა ამისა, გრძელდებოდა ანტი-შიიტური რიტორიკა. 2017 წლის 11 თებერვალს ერთერთმა სასულიერო პირმა ტელევიზიით ინტერვიუს დროს შიიტების შესახებ თქვა, რომ ისინი გარყვნილი ხალხია. მისი მტკიცებით, აიათოლა ჰომეინის 5 წლის ბავშვთან ჰქონდა სექსუალური კავშირი, რაც შემდეგ იმით ახსნა, თითქოს ეს ისლამში დაშვებული იყოს.

სუნიტი სასულიერო პირი სამეჰ აბდელ ჰამეედ ჰამოუდა მთავრობას ალ-ჰუსეინის მეჩეთის დანგრევისკენ მოუწოდებდა. ის ადანაშაულებდა შიიტებს, რომ ისინი იტყუებიან მეჩეთში ალ-ჰუსეინის თავის ქალის არსებობის შესახებ, რათა შეინარჩუნონ მეჩეთი და განაგრძონ იქ შიიზმის პროპაგანდა.[2]

[1] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Egypt, 16 February 2018, available at:

[accessed 10 July 2018]

[2] USDOS – US Department of State: 2017 Report on International Religious Freedom – Egypt, 29 May 2018

 (accessed on 10 July 2018)

ეგვიპტე. კოპტი ქრისტიანების მიმართ დამოკიდებულება. მარტი, 2018

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წლის 15 აგვისტოს გამოქვეყნებულ ანგარიშში „რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლება 2016 წელს“ ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 94.7 მილიონია (2016 წლის დაახლოებითი მონაცემი). წყაროების უმეტესობა ამტკიცებს, რომ მოსახლეობის დაახლოებით 90% სუნიტი მუსლიმია და დაახლოებით 10% ქრისტიანი (სავარაუდო ზღვარი მერყეობს 5-დან 15 პროცენტამდე). ქრისტიანი ლიდერების თქმით, ქრისტიანების დაახლოებით 90 პროცენტი თავს კოპტურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას მიაკუთვნებს.[1]

რელიგიური უმცირესობები კვლავ დგანან ტერორისტული აქტებისა და რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილი ძალადობის სერიოზული საფრთხის წინაშე. 2016 წლის ივნისში, ჩრდილოეთ სინაიში სამმა შეიარაღებულმა პირმა მოკლა კოპტი მართლმადიდებელი მღვდელი. 2016 წლის ივლისში, მინაიში ხელკეტებითა და დანებით შეიარაღებული პირები თავს დაესხნენ ორი კოპტი მართლმადიდებელი მღვდლის ოჯახებს – მოკლეს ოჯახის ერთი წევრი; აღნიშნული ინციდენტისას კიდევ სამი ადამიანი დაშავდა. 2016 წლის 11 დეკემბერს, კაიროს კოპტურ მართლმადიდებლურ საკათედრო კომპლექსში, კვირის წირვისას ისლამური სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებულ ტერორისტულ აქტს 29 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. შინაგან საქმეთა მინისტრის განცხადებით, მომხდართან დაკავშირებით ოთხი პირი დააკავეს. სამხედროებმა დაზიანებული სალოცავი ორ კვირაში შეაკეთეს მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა სისიმ გასცა ბრძანება, დაზიანებული ეკლესია მართლმადიდებელთა შობამდე, 7 იანვრამდე აღდგენილიყო.[2] კოპტურმა საზოგადოებამ პრეზიდენტი სისი შეაქო იმის გამო, რომ პრეზიდენტმა მოუწოდა მთავრობას აღედგინა დაზიანებული ეკლესიები.[3]

ქრისტიანულ, ისლამურ და იუდეურ დენომინაციებს შეუძლიათ, რომ მთავრობისგან მოითხოვონ ოფიციალური აღიარება, რაც მათ აძლევს იმის უფლებას, რომ იმართებოდნენ თავიანთი კანონიკური წესებით, განახორციელონ რელიგიური მსახურება, დააფუძნონ სალოცავი სახლები და შემოიტანონ რელიგიური ლიტერატურა. ოფიციალური აღიარებისთვის რელიგიურმა ჯგუფმა თხოვნით უნდა მიმართოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს რელიგიური საკითხების დეპარტამენტს. დეპარტამენტი ადგენს, ჯგუფი წარმოადგენს თუ არა საფრთხეს ქვეყნის უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი მშვიდობისთვის. დადგენის პროცესში დეპარტამენტი კონსულტაციას გადის წამყვან რელიგიურ ინსტიტუციებთან, მათ შორის კოპტურ მართლმადიდებლურ ეკლესიასთან და ისლამური სწავლების მთავარ ეროვნულ ინსტიტუტთან ალ-აზჰართან. ამის შემდეგ პრეზიდენტი განიხილავს და გადაწყვეტს აპლიკაციის რეგისტრაციას.[4]

ქრისტიანი ლიდერების ინფორმაციით, 2016 წლის ბოლოსთვის მთავრობამ თითქმის დაასრულა 2013 წლის შემდეგ ბრბოს მიერ ჩადენილი ძალადობის შედეგად დაზიანებული და დანგრეული 78 ეკლესიისა და სხვა ქრისტიანული სივრცეების შეკეთება და აღდგენა. პრეზიდენტმა სისიმ განაცხადა, რომ ორი სალოცავი საჭიროებდა მოხატვას და რომ აღნიშნული სამუშაოების დასრულება მოსალოდნელი იყო ორი თვის ვადაში. ჯერ კიდევ თავდაცვის მინისტრობისას, სისიმ პირობა დადო, რომ სამხედროები აღადგენდნენ 2013 წელს დაზიანებულ ეკლესიებს. წმინდა მარკოზის მართლმადიდებლურ საკათედრო ტაძარში, საშობაო ლიტურგიისას, 6 იანვარს პრეზიდენტმა მოუბოდიშა შეკრებილებს, რომ 2015 წელს ვერ მოესწრო აღდგენითი სამუშაოების დასრულება და პირობა დადო, რომ ეცდებოდა აღნიშნული სამუშაოების დასრულებას 2016 წელს.[5]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წლის 3 მარტს გამოქვეყნებულ ანგარიშში 2016 წელს მსოფლიოში ადამიანის უფლებათა დაცვის პრაქტიკის შესახებ წერს, რომ ოფიციალური სტატისტიკა ტერორისტული აქტების შედეგად დაღუპულთა რაოდენობის შესახებ არ გამოქვეყნებულა. ადგილობრივი მედია ანგარიშების მიხედვით, მთელი ქვეყნის მასშტაბით ტერაქტებს ასობით ადამიანი შეეწირა. 2016 წლის ოქტომბრის ბოლოს, სინაიში, შეიარაღებული დაჯგუფების მხრიდან ძალადობის შედეგად მინიმუმ 230 მშვიდობიანი მოქალაქე და უსაფრთხოების ძალების 299 წევრი (პოლიციელი და სამხედრო) დაიღუპა. ოფიციალური სტატისტიკით, ამავე პერიოდის განმავლობაში, სინაიში მთავრობამ 2,436 ტერორისტის ლიკვიდაცია მოახდინა.[6]

ანგარიშში ასევე საუბარია კოპტების მიმართ ბრბოს მიერ ჩადენილ ძალადობაზე. 2016 წლის 20 მაისს, დაახლოებით, 300 შეიარაღებული მუსლიმი სოფელ ელ-კარმში, მინიაში, თავს დაესხა შვიდ ქრისტიან ოჯახს, მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ხმა ქრისტიან კაცსა და მუსლიმ ქალს შორის სავარაუდო ურთიერთობის შესახებ.[7]

აშშ-ის საერთაშორისო რელიგიის თავისუფლების კომისია 2017 წლის 26 აპრილს გამოქვეყნებულ ანგარიშში „ყოველწლიური ანგარიში 2017 – II საფეხურის ქვეყნები“, ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად მთავრობის მხრიდან ადამიანის უფლებების შეზღუდვისა, რელიგიის თავისუფლების მხრივ არსებული მდგომარეობა გაუმჯობესდა სხვადასხვა მიმართულებით. პრეზიდენტმა აბდელ ფატაჰ სისიმ თანმიმდევრულად დაგმო რელიგიური თავდასხმები და მსხვერპლებს დახმარება აღუთქვა, რელიგიური დისკურსის რეფორმა წაახალისა და ზედიზედ მესამედ დაესწრო კოპტურ საშობაო ლოცვას. 2016 წლის აგვისტოში ახალმა პარლამენტმა მიიღო კანონი ეკლესიების რეკონსტრუქციისა და შენარჩუნების შესახებ და 2017 წლის დასაწყისისთვის მთავრობას დასრულებული ჰქონდა ექსტრემისტების მიერ 2013 წელს დანგრეული 50-ზე მეტი ეკლესიის აღდგენის და ხელახლა აშენების პროცესი. რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილმა თავდასხმებმა იფეთქა ქრისტიანების წინააღმდეგ, განსაკუთრებით ზემო ეგვიპტეში (Upper Egypt) და ჩრდილო სინაიში; კაიროში, წმინდა მარკოზის კოპტური ეკლესიის სიახლოვეს თვითმკვლელმა ტერორისტმა თავი აიფეთქა. პარალელურად კი ეგვიპტის სასამართლომ გარკვეულ პროგრესს მიაღწია იმ პირების გასამართლების კუთხით, რომელთაც წარსულში ჩაიდინეს დანაშაულები. 2016 წელს, ღვთისგმობის გამო სისხლისსამართლებრივი დევნისა და თავისუფლების აღკვეთის ფაქტებმა იკლო. გარკვეული ხასიათის დისკრიმინაციული და რელიგიის თავისუფლების შემზღუდველი კანონმდებლობა კვლავ ძალაშია, მაგრამ რელიგიის თავისუფლების საკითხებზე საჯარო დებატები აქტიურად იმართებოდა პარლამენტსა და სამოქალაქო საზოგადოებაში. აღნიშნულის გათვალისწინებით, აშშ-ის საერთაშორისო რელიგიის თავისუფლების კომისიამ ეგვიპტე „განსაკუთრებული შეშფოთების ქვეყნების“ სიიდან მეორე საფეხურის ქვეყნების სიაში გადაიყვანა.[8]

„Amnesty International“ 2017/18 წლების ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ხელისუფლება განაგრძობს რელიგიის თავისუფლების უფლების დარღვევას, რაც გამოიხატება ქრისტიანების დისკრიმინაციაში. 2017 წლის აგვისტოში, უსაფრთხოების ძალებმა ათობით ქრისტიანს აუკრძალეს მინიას რეგიონში მდებარე სოფელ ალფრონში ერთერთ სახლში სალოცავად შეკრება, რაც უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული მიზეზებით ახსნეს. ანგარიშში ნათქვამია, რომ გრძელდებოდა ქრისტიანულ საზოგადოებაზე რელიგიური ნიშნით თავდასხმების დაუსჯელად დატოვება და რომ ხელისუფლება განაგრძობდა ადგილობრივი ხელისუფლებისა და რელიგიური ლიდერების მიერ შერიგებებზე დაყრდნობას. დაუსჯელობის გამო, იზრდებოდა ძალადობა ქრისტიანების მიმართ არასახელმწიფო აქტორების მიერ. 2017 წლის იანვარ-თებერვალში შეიარაღებულმა ჯგუფებმა ჩრდილოეთ სინაიში მოკლეს 7 კოპტი ქრისტიანი, რასაც 150 კოპტი ოჯახის ჩრდილოეთ სინაიდან იძულებითი შიდა გადაადგილება მოჰყვა. ხელისუფლებმა ვერ შეძლო მათთვის სათანადო დაცვის ან შესაბამისი კომპენსაციის მიწოდება. 2017 წლის დეკემბერში ისლამურმა სახელმწიფომ პასუხისმგებლობა აიღო ჩრდილოეთ კაიროში, ჰელვანის ეკლესიაზე მომხდარ თავდასხმაზე, რასაც 10 ადამიანი შეეწირა. ნოემბერში, ჩრდილოეთ სინაიში, პარასკევის ლოცვისას მეჩეთზე განხორციელებული თავდასხმის შედეგად, მინიმუმ 300 მლოცველი დაიღუპა. ანგარიშზე მუშაობისას მომხდარზე პასუხისმგებლობა არცერთ დაჯგუფებას არ ჰქონდა აღებული.[9]

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ კოპტი ქრისტიანები, რომლებიც მოსახლეობის, დაახლოებით, 10 პროცენტს შეადგენენ, პარტიების 120-ადგილიანი საპარლამენტო სიის 24 ადგილს იკავებენ. 2015 წლის არჩევნებში 36 ქრისტიანი იქნა არჩეული და კიდევ რამდენიმე კანონშემოქმედთა შორის პრეზიდენტმა დანიშნა. კვოტების დამსახურებით, 596 ადგილიდან 75 საპარლამენტო მანდატი ქალებმა მოიგეს, დამატებით 14 – დანიშნა პრეზიდენტმა. პარტიული სიის კვოტები, ასევე ითვალისწინებს ადგილებს მშრომელთა და ფერმერთათვის, 35 წლამდე ახალგაზრდებისთვის, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისა და საზღვარგარეთ მცხოვრები ეგვიპტელებისთვის.[10]

ამავე ანგარიშში „Freedom House“ წერს, რომ 2014 წლის კონსტიტუციის მეორე მუხლი ისლამს ქვეყნის ოფიციალურ რელიგიად აცხადებს, თუმცა 64-ე მუხლი ადგენს, რომ რწმენის თავისუფლება აბსოლუტურია. ეგვიპტელთა უმეტესობა სუნიტი მუსლიმია. კოპტი ქრისტიანები ქმნიან არსებით უმცირესობას; მცირე ოდენობით ქვეყანაში წარმოდგენილნი არიან შიიტი მუსლიმები, არა-კოპტი ქრისტიანული დენომინაციები და სხვა ჯგუფები. რელიგიური უმცირესობები და ათეისტები აწყდებიან დევნასა და ძალადობას; კერძოდ, კოპტები ხდებიან იძულებითი გაუჩინარების, ფიზიკური თავდასხმის, ბომბებითა და ცეცხლის წაკიდებით იერიშების მსხვერპლნი; ასევე, გასულ წლებში მათ უკრძალავდნენ ეკლესიების მშენებლობას.[11]

„Human Rights Watch“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ბზობის კვირას, 2017 წლის 9 აპრილს ისლამური სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებულ აფეთქებებს ტანტასა და ალექსანდრიის ეკლესიებში 45 ადამიანი შეეწირა. აღნიშნული თავდასხმა მსხვერპლის რაოდენობით იყო ყველაზე ძალადობრივი 2016 წლის დეკემბერში, კაიროში მთავარ კოპტურ მართლმადიდებლურ კათედრალზე განხორციელებული თავდასხმის შემდეგ, რასაც 25 ადამიანი შეეწირა. ამის შემდეგ, ხელისუფლებამ ეკლესიების გარშემო უსაფრთხოების ზომები გაამკაცრა. 2017 წლის მაისში, მინაიში ისლამური სახელმწიფო თავს დაესხა ავტობუსს, რომელსაც კოპტი მგზავრები მონასტერში გადაჰყავდა; თავდასხმას 29 ადამიანი შეეწირა.[12]

„The Guardian“ 2017 წლის 27 მაისს ავრცელებს ინფორმაციას, რომ ეგვიპტემ საჰაერო იერიში მიიტანა ლიბიაში ტერორისტების ბანაკზე. აღნიშნული ქმედება იყო პასუხი იმ ტერაქტზე, რომელიც კაიროში მოხდა – ავტობუსს, რომელსაც კოპტი ქრისტიანები გადაჰყავდა, თავს დაესხნენ შეიარაღებული პირები და 26 ადამიანი, ძირითადად ბავშვები დახოცეს, 25 ადამიანი კი დაშავდა. დაღუპულებს შორის იყვნენ 2 და 4 წლის ბავშვები. პრეზიდენტმა სისიმ საჯარო გამოსვლისას განაცხადა, რომ „ეგვიპტე არ მოერიდება ტერორისტების ბანაკების დაბომბვას მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში“. მიმართვის შემდეგ ეგვიპტის საჰაერო ძალებმა 6 იერიში მიიტანეს დერნას სიახლოვეს მდებარე ბანაკებზე, სადაც, ტერაქტში ეჭვმიტანილებს წვრთნიდნენ. სტატიაში ნათქვამია, რომ ეგვიპტეში კოპტურ ეკლესიებზე განხორციელებული ტერაქტების გამო პრეზიდენტმა სისიმ ქვეყანაში საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა.[13]

„Human Rights Watch“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2017 წლის სექტემბერში ეგვიპტის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ გამოაქვეყნა სია, სადაც ჩამოთვლილი იყო 2 ათასზე მეტი ეკლესია, რომლებიც 2016 წლის დისკრიმინაციული კანონის მიხედვით, საჭირო ლიცენზიის არ ქონის გამო, ვერ ახერხებდნენ თავიანთი სტატუსის ლეგალიზებას. რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილი ძალადობა კვლავ ხდება ეკლესიების მშენებლობისა და შეკეთების სამუშაოებისას და როდესაც ასეთი ფაქტი ხდება, მაგალითად როგორიც იყო 2017 წლის აპრილში, მინაის რეგიონში კომ ალ-ლოფიში მომხდარი ფაქტი, ხელისუფლება გამოძიებისა და სისხლის სამართლებრივი დევნის ნაცვლად, თემის მიერ შერიგების პრაქტიკას ახალისებს.[14]

„Human Rights Watch“ 2017 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის აგვისტოში პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც აწესებს გარკვეულ შეზღუდვებს ეკლესიების მშენებლობასა და განახლებაზე; აღნიშნული კანონი ქვეყნის ქრისტიანული მოსახლეობის მიმართ დისკრიმინაციულია. ახალი კანონი უფლებას აძლევს მმართველებს, არ გასცენ ეკლესიების მშენებლობის ნებართვა გასაჩივრების წესის მითითების გარეშე; კანონის თანახმად, ეკლესიები უნდა აშენდეს ქრისტიანთა შესაბამისი რაოდენობის ადგილებში, მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალური აღწერის სტატისტიკა არ არსებობს; ამასთან, მმართველებს უფლება აქვთ უარი განაცხადონ ეკლესიის მშენებლობის ნებართვაზე, თუკი აღნიშნული დაარღვევს საზოგადოებრივ წესრიგს, საფრთხეს შეუქმნის საზოგადოებრივ უსაფრთხოებას.[15]

მაისი-ივლისში, ანტი-ქრისტიანულმა ძალადობამ, რომელიც გამოიწვია ზოგიერთ ადგილობრივ მუსლიმში ეკლესიის რეალურმა თუ სავარაუდო მშენებლობამ, გამოიწვია ერთი ადამიანის სიკვდილი, რამდენიმე დაშავდა, ხოლო ქრისტიანთა გარკვეული საკუთრება კი დაზიანდა. ოფიციალური პირები ვერ ახერხებენ ქრისტიანი უმცირესობის დაცვას ხანდახან ფატალური თავდასხმებისგან და იძულებითი „შემრიგებლური სესიებისგან“, რომლებიც მუსლიმ დამნაშავეებს აძლევს საშუალებას გაექცნენ სისხლის სამართლებრივ დევნას და აძლიერებს დაუსჯელობას.[16]

თებერვალში არასრულწლოვანთა მცირე დანაშაულების სასამართლომ ოთხ ქრისტიან ბავშვს ხუთი წლით პატიმრობა მიუსაჯა იმის გამო, რომ მათ ინტერნეტში „ისლამური სახელმწიფოს“ დამცინავი ვიდეო განათავსეს. ბიჭებმა ეგვიპტე აპრილში დატოვეს (გაიქცნენ ქვეყნიდან). მარტში, სააპელაციო სასამართლომ, მწერალ ფატმა ნაოუტს, რელიგიის შეურაცხყოფისთვის სამწლიანი პატიმრობა მიუსაჯა, ვინაიდან მან საქონლის ხოცვის მუსლიმური ტრადიცია გააკრიტიკა, რომელიც ეიდ ალ-ადჰას მსხვერპლშეწირვის სახელით არის ცნობილი. ეგვიპტურმა ადამიანის უფლებათა ჯგუფებმა დააფიქსირეს სხვა რელიგიური უმცირესობების, მათ შორის შიიტი მუსლიმებისა და ათეისტების, დამცირების ფაქტებიც – გადაადგილების შეზღუდვა და დაკითხვებზე გამოძახება.[17]

დიდი ბრიტანეთის საშინაო საქმეთა ოფისი 2016 წლის ნოემბრის ანგარიშში ეგვიპტეში ქრისტიანების შესახებ წერს, რომ ზოგადად, ტერმინი „კოპტი“ ყველა ეგვიპტელი ქრისტიანის აღსანიშნავად გამოიყენება და მოიცავს, როგორც კოპტური მართლმადიდებლური (ორთოდოქსული) ეკლესიის წევრებს, ასევე, ევანგელისტებსა და კათოლიკებს.[18]

ანგარიშში ნათქვამია, რომ დიდი ბრიტანეთის უმაღლესმა ტრიბუნალმა დაადგინა, რომ „არსებობს მტკიცებულებები, რომლის თანახმადაც არსებობს ადგილები, სადაც კოპტი ქრისტიანები დადგებიან წამების ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის რეალური რისკის ქვეშ, რაც გამოიწვევს კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევას. ზოგადად ეს ადგილებია: ა) ტერიტორიები დიდი ქალაქების გარეთ; ბ) ადგილები, სადაც რადიკალ ისლამისტებს აქვთ მყარი პოზიციები და გ) სადაც, ბოლო დროს თავს დაესხნენ კოპტ ქრისტიანებსა და მათ ეკლესიებს, ბიზნესსა და საკუთრებას. ტრიბუნალის ხელთ არსებულ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, მოცემულია რისკ-ჯგუფები, რომლებიც დევნის ან მესამე მუხლის დარღვევის რეალური რისკის ქვეშ ექცევიან, სულ მცირე საკუთარ საცხოვრებელ ტერიტორიაზე:

  1. კოპტურ ქრისტიანობაზე კონვერტირებულები;
  2. ადამიანები, რომლებიც ჩართულნი არიან იმ ეკლესიების მშენებლობაში, რეკონსტრუქციაში ან გარემონტებაში, რომლებზეც განხორციელდა თავდასხმა;
  3. ისინი, ვინც ბრალდებულნი არიან პროზელიტიზმში და როდესაც ბრალდება სერიოზულია და არა შემთხვევითი;
  4. ისინი, ვინც ბრალდებულნი არიან მუსლიმ ქალთან ფიზიკურ ან ემოციურ კავშირში, როდესაც ბრალდება არის სერიოზული და არა შემთხვევითი.[19]

ზოგადად, კოპტი ქრისტიანი ქალები ეგვიპტეში დევნის ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის რეალური რისკის ქვეშ არ არიან, მიუხედავად იმისა, რომ სხვა ქალებისგან განსხვავებით, ისინი გარკვეულ სირთულეებს აწყდებიან – გაუჩინარება და იძულებითი კონვერტაცია. მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანები განიცდიან სოციალურ დისკრიმინაციასა და ძალადობას, ზოგადად, კოპტებისა და მათი ქონების მიტაცება-განადგურების ძალადობრივი ინციდენტები შემცირდა.[20]

მიუხედავად იმისა, რომ 2013 წლამდე არსებულმა სასამართლო პრაქტიკამ დაადგინა, რომ ქრისტიანებისთვის ეფექტური სახელმწიფო დაცვა არ არსებობს, მას შემდეგ ეგვიპტეში მდგომარეობა გამოსწორდა და არის შესაბამისი მტკიცებულებები იმისა, რომ სახელმწიფოს სურს და გარკვეულ შემთხვევებში შეუძლია კიდეც აღმოუჩინოს დაცვა ქრისტიანებს. ზოგადად კი, ქრისტიანებს აქვთ შესაძლებლობა თავისუფლად გადაადგილდნენ ქვეყნის შიგნით, განსაკუთრებით კი იმ ადგილებში, სადაც ექსტრემისტები არ არიან ძლიერად წარმოდგენილნი.[21]

უმცირესობათა უფლებების დაცვის საერთაშორისო ჯგუფი (Minority Rights Group International) 2017 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტეში კოპტების მდგომარეობის შესახებ წერს, რომ სისის რეჟიმის მიერ მუსლიმთა საძმოს მხარდამჭერების და ასევე სხვა პოლიტიკური ოპოზიციის მიმდინარე დარბევამ, რაც მოიცავს თვითნებურ დაპატიმრებებს, უვადო დაკავებებს და მკვლელობებს, საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილის გაუცხოება გამოიწვია, რამაც კოპტები და სხვა რელიგიური უმცირესობები თავდასხმების მზარდი რისკის ქვეშ დააყენა. 2015 წლის იანვარში კოპტი ლიდერები მინაიში იძულებული გახდნენ საშობაო აღნიშვნა ჩაეშალათ, რადგან ორმა პოლიციელმა, რომლებიც კოპტურ ეკლესიას იცავდნენ, იარაღი დაყარეს. მეზობელ ლიბიაში, ისლამური სახელმწიფოს მიერ 21 კოპტი ქრისტიანის სიკვდილით დასჯა იყო მტკივნეული შეხსენება იმისა, რომ კოპტი საზოგადოება კვლავ მოწყვლადია. მედიის მიერ ჩატარებული გამოძიების მიხედვით, მსხვერპლთა უმეტესობა ზედა ეგვიპტის (Upper Egypt) სოფლებიდან იყო და თავიანთი სახლები დატოვებული ჰქონდათ იმიტომ, რომ ოჯახებს ფინანსურად დახმარებოდნენ. ზოგიერთმა აქტივისტმა მთავრობა გააკრიტიკა იმის გამო, რომ მან ვერ შეძლო ამ ხალხის დაცვა.[22]

მიუხედავად ამისა, როგორც ანგარიშშია ნათქვამი, სისის მმართველობისას კოპტებმა ბევრი მიმართულებით სარგებელიც მიიღეს. მაგალითად, ეგვიპტის პარლამენტში 2015 წლის ოქტომბერში 36 ქრისტიანი აირჩიეს, რაც მთლიანი მანდატების 6%-ია, რაც უპრეცედენტო მიღწევაა. ამას თან ახლდა სისის მცდელობები კოპტური ეკლესიის ხელმძღვანელობის ჩართულობის უზრუნველსაყოფად, რაც გამოიხატებოდა, მაგალითად, საშობაო ლიტურგიაზე დასწრებაში 2015 წლის იანვარში; საშობაო წირვას სისი მომდევნო წლებშიც რეგულარულად სტუმრობს; თავის მხრივ, სისი და მისი მთავრობა, ყოფილი პრეზიდენტი მორსის გადაგდებისა და ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, სარგებლობს კოპტური მართლმადიდებლური ეკლესიის (პაპი ტავადროს II-ის ხელმძღვანელობით) მხარდაჭერით. მიუხედავად ამისა, ბევრი ეგვიპტელი კოპტი მიიჩნევს, რომ ხელისუფლებისა და ეკლესიის ასეთი სიახლოვით კოპტი საზოგადოება მხოლოდ ზარალდება. მიუხედავად იმისა, რომ რეჟიმი სიმბოლურ საშობაო ვიზიტებს არ წყვეტს, კოპტი ეგვიპტელები განიცდიან დისკრიმინაციას სახელმწიფო ინსტიტუციების მხრიდან და რელიგიური ძალადობის რისკის წინაშე დგანან.[23]

[1] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[2] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[3] United States Commission on International Religious Freedom, USCIRF Annual Report 2017 – Tier 2 countries – Egypt, 26 April 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[4] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[5] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[6] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[7] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[8] United States Commission on International Religious Freedom, USCIRF Annual Report 2017 – Tier 2 countries – Egypt, 26 April 2017, available at:

[accessed 12 June 2017]

[9] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Egypt, 22 February 2018, available at:

[accessed 6 March 2018]

[10] Freedom House; Freedom in the World 2018 – Egypt; available at: https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/egypt [accessed 19 February 2018]

[11] Freedom House; Freedom in the World 2018 – Egypt; available at: https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/egypt [accessed 19 February 2018]

[12] Human Rights Watch, World Report 2018 – Egypt, 18 January 2018, available at:

[accessed 19 February 2018]

[13] The Guardian; Egypt launches raids in Libya after attack on Coptic Christians kills 26; 26 May 2017; available at: https://www.theguardian.com/world/2017/may/26/several-killed-in-attack-on-bus-carrying-coptic-christians-in-egypt

[14] Human Rights Watch, World Report 2018 – Egypt, 18 January 2018, available at:

[accessed 19 February 2018]

[15] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[16] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[17] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[18] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[19] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[20] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[21] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[22] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Copts of Egypt, October 2017, available at:

[accessed 9 March 2018]

[23] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Copts of Egypt, October 2017, available at:

[accessed 9 March 2018]

ეგვიპტე. მუსლიმთა საძმო: ორგანიზაციის იდეოლოგია და მოკლე ისტორია. მარტი, 2018

„მუსლიმთა საძმო“ 1928 წელს ისლამის მასწავლებელმა და მეცნიერმა ჰასან ალ-ბანამ ეგვიპტეში დააფუძნა. მას ჰქონდა უნივერსალური ისლამური სამართლის სისტემის ხედვა და ფიქრობდა, რომ ამის მიღწევა შესაძლებელი იყო ისლამური კანონებისა და მორალის გავრცელებითა და სოციალური სერვისების შეთავაზების გზით საზოგადოების ჩართულობის უზრუნველყოფით.

„მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგია ძირითადად ფოკუსირებულია არაბულ სამყაროში მოქმედი პოლიტიკური სისტემის რეფორმაზე. აღნიშნული მოიცავს პოლიტიკურ აქტივობებსა და სოციალურ პასუხისმგებლობას, საქველმოქმედო საქმიანობის ორგანიზებას და სოციალური მხარდაჭერის პროგრამების დანერგვას, რომელიც გათვლილია დაბალი შემოსავლის მქონე საზოგადოების მხარდაჭერის მოპოვებაზე. „მუსლიმთა საძმოს“ წევრები ჰასან ალ-ბანას თავდაპირველი იდეოლოგიის ფართო ინტერპრეტაციებს წარმოადგენენ. ბევრი მათგანი მიიჩნევს, რომ მიზნის მისაღწევად უფრო პრაგმატული იდეებია საჭირო და მოუწოდებენ პოლიტიკური ჩართულობისა და თანამშრომლობისკენ.

„მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგიაში რამდენიმე ცვლილებას ჰქონდა ადგილი წლების განმავლობაში, რაც გამოწვეული იყო იმით, რომ ორგანიზაცია ეროვნულ მოძრაობაში აქტიური ჩართულობის შემდეგ, გადაიქცა აკრძალულ ჯგუფად, რომელსაც საქმიანობის ფარულად გაგრძელება უწევდა. თუმცა, მათ ყოველთვის ჰქონდათ იდეალი – საზოგადოება ისლამური კანონებითა და მორალით.

თავდაპირველად, „მუსლიმთა საძმო“ ეგვიპტეში ბრიტანული ოკუპაციის წინააღმდეგ იბრძოდა და აქტიურად თანამშრომლობდა მონარქიისგან ეგვიპტის გათავისუფლებისთვის მებრძოლ თავისუფალი ოფიცრების მოძრაობასთან. „მუსლიმთა საძმომ“ ოფიციალურად თქვა უარი ძალადობაზე 1970-იან წლებში, როდესაც ეგვიპტეს პრეზიდენტი ანვარ ელ-სადათი მართავდა. 1995 წელს მათ ოფიციალურად შემოიღეს დემოკრატიის მანდატი და მათი გავლენა პროფესიულ სინდიკატებსა და სოციალურ სამუშაო წრეებში აშკარა გახდა. დღეისთვის „მუსლიმთა საძმო“ ტერორისტულ ორგანიზაციად ჰყავს გამოცხადებული ეგვიპტეს, რუსეთს, საუდის არაბეთს, სირიას და არაბთა გაერთიანებულ საამიროებს.[1]

ჰასან ალ-ბანამ, რომელიც „მუსლიმთა საძმოს“ თანამედროვე მოძრაობის ფუძემდებლად ითვლება, დაწერა 5 წერილი თავისი ახალგაზრდა, განათლებული მხარდამჭერებისთვის. მეოთხე წერილში ასახული იდეები დღემდე წარმოადგენენ მოძრაობის სვეტებს მთელი მსოფლიოს მასშტაბით.

თავის იდეოლოგიურ გზავნილებში ალ-ბანამ მოძრაობა წარმოადგინა, როგორც მორწმუნეების ჯგუფი, რომელიც მიისწრაფვის ყურანში მოწოდებული „ალაჰის კანონზე“ დაფუძნებული შარიათის სახელმწიფოს შექმნისკენ. ესაა მიზანი, რომლის მიღწევასაც ალ-ბანა იმედოვნებდა მუსლიმური სამყაროს ყველანაირი უცხოური გავლენებისგან სრული გათავისუფლებით. ასეთი სახელმწიფოს შექმნა არ იყო საბოლოო მიზანი; ახალ შარიათულ სახელმწიფოს უნდა დაეწესებინა სოციალური წესრიგი ისლამური რელიგიური კანონების შესაბამისად და გამხდარიყო მსოფლიოში ისლამის გავრცელების საფუძველი, რაც თავისთავად მიიყვანდა პროცესს კულმინაციამდე – ისლამის ჰეგემონია სამყაროში.

ალ-ბანამ დაასახელა 7 საფეხური, რომელთა გავლაც აუცილებელი იყო მიზნის მისაღწევად. საფეხურები დაყოფილია სოციალურ და პოლიტიკურ ნაწილებად: პირველი სამი საფეხური გულისხმობს მუსლიმურ სამყაროში ინდივიდის, ოჯახის და შემდეგ მთელი საზოგადოების განათლებას, რათა შარიათის კანონი დამკვიდრდეს ყოველდღიური ცხოვრების ყველა ასპექტში. შემდეგი ოთხი საფეხური თავისი ბუნებით პოლიტიკური ხასიათისაა და გულისხმობს ძალაუფლების ხელში ჩაგდებას არჩევნების გზით, შარიათის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას, ისლამური სამყაროს უცხო ქვეყნების ფიზიკური და იდეოლოგიური ოკუპაციისგან გათავისუფლებას, მათ ახალ ისლამურ ერთიანობაში, „ახალ სახალიფოში“ გაწევრიანებას და ისლამის გავრცელებას მთელ მსოფლიოში.

ალ-ბანას პრინციპები დღემდე „მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგიურ საფუძველს წარმოადგენს. თუმცა, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, მნიშვნელოვან განვითარებებს ჰქონდა ადგილი. ცვლილებები, ძირითადად, გაჩნდა „მუსლიმთა საძმოს“ რადიკალური ფრაქციისგან, რაც მოჰყვა ეგვიპტეში ნასერის რეჟიმის მიერ ორგანიზაციის წევრების მასობრივ დაკავებებს 1950-იან და 1960-იან წლებში და 1970-იანი წლებიდან მოყოლებული, ისლამურ ქვეყნებში ორგანიზაციისთვის პოლიტიკურ პროცესებში მონაწილეობაზე დაწესებულ შეზღუდვებს.

„მუსლიმთა საძმოში“ რადიკალური ფრაქციის ზრდა დაკავშირებულია საიიდ ქუტბის სახელთან, რომელიც მოძრაობის ეგვიპტური ფილიალის ერთერთი იდეოლოგი იყო. 1950-იან და 1960-იან წლებში ქუტბმა რამდენიმე წიგნი დაწერა, სადაც ალ-ბანას იდეებს რადიკალური სული შემატა. ის მიიჩნევდა, რომ თანამედროვე მმართველებს არაბულ სამყაროში რელიგიურობა და ღვთიური ლეგიტიმაცია აკლიათ და საჯაროდ მოუწოდებდა ასეთი რეჟიმების წინააღმდეგ.

მიუხედავად იმისა, რომ ქუტბი არ მოუწოდებდა რეჟიმის წინააღმდეგ ძალადობრივი მეთოდების გამოყენებისთვის, მან შექმნა ღია სივრცე ასეთი აქტივობებისთვის, დააწესა რა ჯიჰადი, როგორც ყველა მუსლიმის ვალი მუსლიმურ საზოგადოებაში რელიგიური კანონების (შარიათი) გავრცელებისთვის. 1966 წელს ქუტბი სიკვდილით დასაჯეს; ბევრმა მისი სიკვდილი შაჰიდად – ალაჰის გულისთვის წამებად მიიღო. ქუტბის სიკვდილი მისი იდეების შემდეგი გავრცელებისა და განმტკიცების საფუძველი გახდა. 1970-აინი წლებიდან მოყოლებული, ქუტბის იდეებმა უფრო მეტი პოპულარობა მოიპოვა, რაც მისი მხარდამჭერების საგანმანათლებლო საქმიანობის დამსახურებაც იყო. ისინი ჩავიდნენ საუდის არაბეთში და ქუტბის პრინციპები დაუკავშირეს სალაფიზმსა და ვაჰაბიზმს. მოგვიანებით, ამ კავშირმა ტრამპლინი შექმნა გლობალური ჯიჰადის და ტაკფირის (სხვების ურწმუნოების გამო დადანაშაულება) იდეისთვის.

ქუტბისა და მისი მემკვიდრეების რადიკალური იდეოლოგიის პარალელურად, ახალი ფრაქცია ჩამოყალიბდა 1980-იანი წლების შუა პერიოდიდან, რომელიც ასევე მუსლიმთა საძმოს იდეოლოგიიდან იღებდა სათავეს. ახალი ფრაქცია დაკავშირებული იყო კარგად ცნობილი ეგვიპტური წარმოშობის კატარელი სასულიერო პირის – იუსუფ ალ-ქარადავის სახელთან. ფრაქცია მხარს უჭერს ისლამის თანამედროვე რეალობაზე მორგებას და რელიგიურ ტოლერანტობას; კატეგორიულად ეწინააღმდეგება გლობალურ ჯიჰადს. მიუხედავად იმისა, რომ ფრაქცია სხვადასხვა ლიბერალურ იდეას ატარებს, ის აღიარებს შარიათის ფუნდამენტურ პრინციპებს. ფრაქცია მხარს უჭერს ტერორიზმს, მათ შორის თვითმკვლელთა აფეთქებებს და მშვიდობიანი მოქალაქეების მკვლელობებს, „მხოლოდ“ ისრაელისა და ერაყის ოკუპაციის წინააღმდეგ; მაშინ როდესაც, ზოგად ბრძოლაში შუა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის რეჟიმებთან უარყოფენ ძალის გამოყენებას და ადგენენ სწავლების მეთოდის უპირატესობას.

გამომდინარე იქიდან, რომ „მუსლიმთა საძმო“ მხარს უჭერს სუნიტური ისლამის გავრცელებას, ის იზიარებს დებატებს სუნიზმისა და შიიზმის თაობაზე. თავდაპირველად, „მუსლიმთა საძმო“ შიიტურ მიმართულებას ისლამის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდა და ირანში ისლამურ რევოლუციას მხარს უჭერდა. შემდგომში, „მუსლიმთა საძმოს“ დამოკიდებულება ირანის მიმართ უფრო მტრული გახდა, რაც განაპირობა ირანის სურვილმა, რევოლუციის ექსპორტი მოეხდინა სუნიტურ სამყაროში.[2]

1970-იანი წლებიდან მოყოლებული 1990-იან წლებამდე, სხვადასხვა ისლამური სამხედრო დაჯგუფება გახდა გამოწვევა რეჟიმისთვის ეგვიპტის შიდა უსაფრთხოების კუთხით. ასეთი ჯგუფების რაოდენობა რამდენიმე ათეულს აღწევდა, მათგან ყველაზე მსხვილი და მნიშვნელოვანი იყო ალ-ჯამა ალ-ისლამია (Al-Jama’ah Al-Islamiyya) და ალ-ჯიჰადი (Al-Jihad). ზოგიერთი მათგანი „მუსლიმთა საძმოს“ გამოეყო მიზნის მისაღწევად საჭირო მეთოდების შესახებ განსხვავებული შეხედულებების გამო – თუ როგორი გზებით უნდა შეექმნათ ეგვიპტეში ისლამური შარიათის სახელმწიფო და როგორ დაემკვიდრებინათ ისლამური კანონი ყოველდღიურ ცხოვრებაში. სხვა ჯგუფები იდეოლოგიურად და ორგანიზაციულად იყო შთაგონებული „მუსლიმთა საძმოთი“ და მისი ლიდერებით. „მუსლიმთა საძმოში“ დაიწყეს თავიანთი საქმიანობა შემდეგში „ალ-ქაიდას“ ორმა უმნიშვნელოვანესმა წევრმა: დოქტორი აბდულა იუსუფ მუსტაფა აზამი; პალესტინელი, რომელიც ალ-ქაიდას იდეოლოგი და ოსამა ბინ ლადენის სულიერი წინამძღვარი იყო. ის იბრძოდა საბჭოეთის წინააღმდეგ ავღანეთში და დაიღუპა პეშავარში 1989 წლის 24 ნოემბერს, როდესაც მისი მანქანა ნაღმზე აფეთქდა. აიმან ალ-ზავაჰირი ასევე იყო ალ-ქაიდას ერთერთი ლიდერი; ის ბინ ლადენის სარდლობაში მეორე პოზიციას იკავებდა. ის 14 წლის იყო, როდესაც „მუსლიმთა საძმოს“ შეუერთდა და თავი საიიდ ქუტბის იდეებს მიუძღვნა.

სხვადასხვა შეიარაღებული დაჯგუფება მკაცრად ეწინააღმდეგება დასავლეთს ზოგადად და ისრაელს და იუდეველებს, მიიჩნევს რა, რომ სწორედ ისინი არიან დამნაშავეები იმაში, რომ საზოგადოებამ უარყო ისლამი თანამედროვე სამყაროში. თუმცა მათ უპირველეს პრიორიტეტს არ წარმოადგენს დასავლეთთან და სიონიზმთან ბრძოლა; ისრაელში ომი დაიწყება მას შემდეგ, რაც განადგურდება უმთავრესი მტერი – ეგვიპტური რეჟიმი.[3]

„BBC“ ახალი ამბების პროფილში, 2013 წლის 25 დეკემბერს ეგვიპტეში მუსლიმთა საძმოს შესახებ წერს, რომ მუსლიმთა საძმო (არაბულად – al-Ikhwan al-Muslimun) მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ახდენდა გავლენას ისლამურ მოძრაობებზე პოლიტიკური აქტივობების საკუთარი მოდელით, რომელიც კომბინირებული იყო ისლამურ საქველმოქმედო საქმიანობასთან. თავიდან მოძრაობა მოწოდებული იყო, უბრალოდ ისლამური მორალი და კარგი საქმე გაევრცელებინა, მაგრამ მალევე აღმოჩნდა პოლიტიკურ პროცესებში, კერძოდ ეგვიპტის ბრიტანეთის კოლონიური კონტროლისა და ზოგადად დასავლური გავლენებისგან გათავისუფლებისთვის ბრძოლაში, ჩართული. მაშინ როცა საძმო ამბობს, რომ ისინი მხარს უჭერენ დემოკრატიის პრინციპებს, მათი ჯგუფის ერთერთი გაცხადებული მიზანია ისლამური კანონებით ან შარიათით მართული სახელმწიფოს შექმნა. მათი ყველაზე ცნობილი სლოგანია „ისლამი არის გადაწყვეტა” (Islam is the solution).[4]

გაერთიანებული სამეფოს მთავრობის მიერ 2015 წლის 17 დეკემბერს გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში „მუსლიმთა საძმო: ძირითადი მიგნებები“ ნათქვამია, რომ ჯგუფი დაიშალა 1954 წელს, რასაც მოჰყვა დაპატიმრებები, წამებები და ბევრი წევრის სიკვდილით დასჯა. მიუხედავად ამისა, 20 წლის შემდეგ, პრეზიდენტ სადათის მმართველობისას, მუსლიმთა საძმოს რეაბილიტაცია მოხდა. 1970-იან წლებში მუსლიმთა საძმო ეგვიპტეში გაფართოვდა, შექმნა დასაყრდენი ეგვიპტურ პოლიტიკურ სისტემაში და გააერთიანა სტუდენტური ორგანიზაციები, პროფესიული სინდიკატები და სავაჭრო გაერთიანებები. მათ ასევე შექმნეს კომერციული მეწარმეების, მცირე ბიზნესებისა და ქველმოქმედთა დიდი, დახვეწილი და ხშირად საიდუმლო ქსელი.[5]

მუსლიმთა საძმომ გააფართოვა სუნიტური ისლამისტური ჯგუფები არაბული სამყაროს მასშტაბით. მას შემდეგ, რაც ნაადრევად სცადეს ეგვიპტის მთავრობის დამხობა, მათ აეკრძალათ პოლიტიკური აქტივობა, რის გამოც მუსლიმთა საძმომ 1970-იან წლებში ძალადობრივი ქმედებების შესახებ გამოაცხადა და ამავდროულად ხალხის მხარდაჭერა მოიპოვა ისეთი სოციალური სერვისების მიწოდებით, როგორიც იყო მედიკამენტები, ჰოსპიტალები და სკოლები.[6]

„The Guardian“ 2013 წლის 2 აპრილის სტატიაში წერს, რომ მუსლიმთა საძმოს ინფორმაციით, მათი წევრთა რაოდენობა მილიონს აჭარბებს. ძირითადი ნაწილი დაბალი და საშუალო კლასის წარმომადგენლები არიან; ლიდერები კი ხშირად ექიმები და ბიზნესმენებიც არიან. თითოეული მათგანი თავისი შემოსავლის ნაწილს იხდის მოძრაობის ბიუჯეტში.[7]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი მუსლიმთა საძმოს შესახებ 2017 წლის 26 ივლისს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ მუსლიმთა საძმოს აქტივობები არის სოციალური, ეკონომიკური, საქველმოქმედო და პოლიტიკური. მხარდამჭერები ხშირად მიუთითებენ ორგანიზაციის „სოციალურ“ მხარეზე. ჯგუფი ხაზს უსვამს ისლამური იდეების სოციალური მხარდაჭერის და თავისი მსუბუქი ძალის ზრდას იმ ეტაპამდე, ვიდრე მოიპოვებენ მმართველობის სადავეებს. მათი ურთიერთობა სახელმწიფოსთან ისტორიულად მერყეობს პირდაპირ სამხედრო კონფლიქტს, მხარდაჭერასა და მდუმარე ოპოზიციაში ყოფნას შორის. მუსლიმთა საძმო მოვიდა ხელისუფლებაში 2011 წელს, მაგრამ მალევე სამხედრო გადატრიალების შედეგად, ისინი მმართველობას ჩამოაშორეს; ამან გამოიწვია მიმდინარე კონფრონტაცია სახელმწიფოსა და მუსლიმთა საძმოს შორის; ახალგაზრდა ფრთამ დააწესა ტერორისტული ტაქტიკა სახელმწიფოსა და მასთან დაკავშირებული საერთაშორისო ინტერესების წინააღმდეგ; ხოლო უფროსმა თაობამ უფრო მშვიდობიანი დაუმორჩილებლობის ფორმა აირჩია. ორგანიზაცია ამჟამად აკრძალულია. მის წევრებს ეკრძალებათ პოლიტიკურ პროცესებში საჯაროდ მონაწილეობა და მათი აქტივები ექსპროპრიაციის (ქონების ჩამორთმევა სახელმწიფოს მიერ) სამიზნეა. პარტიები „ალ-ვასატი“ და „ძლიერი ეგვიპტის პარტია“ წარმოადგენენ მუსლიმთა საძმოს განშტოებებს. ძალადობრივი მიდგომის მომხრეები მიზანშეწონილად მიიჩნევენ იმ კამპანიის გაგრძელებას, რომლის მიზანიცაა სახელმწიფო ოფიციალური პირების მკვლელობები იქამდე, ვიდრე სამხედროები უარს აცხადებენ მოლაპარაკებებზე.[8]

ალ-ჯაზირა 2017 წლის 15 თებერვალს აქვეყნებს დოჰას ინსტიტუტის პოლიტიკური მეცნიერებების ასოცირებული პროფესორის სტატიას მუსლიმთა საძმოს შესახებ, სადაც ავტორი წერს, რომ 2013 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ საძმომ განიცადა დიდი რაოდენობით ორგანიზაციული, პოლიტიკური და იდეოლოგიური დაყოფა. პრეზიდენტ სისის რეპრესიებმა მოძრაობა დაყო და შექმნა მნიშვნელოვანი აზრთა სხვადასხვაობები წევრებს შორის სხვადასხვა საკითხთან დაკავშირებით, დაწყებული რეჟიმის მიმართ მათი დამოკიდებულებიდან, დამთავრებული მათი პოლიტიკური, იდეოლოგიური და რელიგიური ხედვებით.

ამ დაყოფებმა განსაზღვრა სისის რეპრესიებზე საძმოს პასუხის სტრატეგიისა და ტაქტიკის ფორმა. ორგანიზაციულად, როდესაც ბევრი მაღალი რანგის წევრი ან ციხეშია ან გაქცეულია, საძმო ხელმძღვანელობის კრიზისის წინაშეა. ნაპრალი ახალგაზრდა და უფროს ლიდერებს შორის იზრდება, რაც გავლენას ახდენს მოძრაობის სტრატეგიაზე.

გასული სამი წლის განმავლობაში საძმო ორ ბანაკად დაიყო: უფროსი და კონსერვატორი ლიდერები ახალგაზრდა და რევოლუციონერი წევრების წინააღმდეგ. ახალგაზრდებმა მოახერხეს მოძრაობაზე გავლენის მოპოვება რაც რეჟიმის წინააღმდეგ კონფრონტაციით შეძლეს. ახალმა და შედარებით ახალგაზრდა ხელმძღვანელობამ შექმნა „მაღალი ადმინისტრაციული კომიტეტი“, რომელსაც მუსლიმთა საძმოს ხელმღვანელთა ბიუროს ყოფილი წევრი მოჰამედ კამალი ჩაუდგა სათავეში. ის უსაფრთხოების ძალებმა 2016 წლის ოქტომბერს მოკლეს.

კომიტეტმა თავი მოძრაობის ხელმძღვანელად გამოაცხადა და წავიდა ისეთი ვეტერანი ლიდერების წინააღმდეგ, როგორიცაა საძმოს მოქმედი გენერალური ხელმძღვანელი მაჰმუდ ეზატი, რომელზეც ამბობენ, რომ ეგვიპტეში იმალება; მოძრაობის გენერალური მდივანი მაჰმუდ ჰოსეინი და იბრაჰიმ მუნირი, რომელიც გენერალური ხელმძღვანელის მოადგილედ დანიშნეს; ის 1980-იანი წლებიდან ლონდონში იმყოფება.

2016 წლის დეკემბერში მაღალი ადმინისტრაციული კომიტეტი დაიშალა და შეიქმნა ახალი სახელმძღვანელო ბიურო, რომელიც უფროსი თაობის ხელმძღვანელობამ უარყო. ასევე, პირველად ისტორიაში, საძმო გაიყო შიგა და გარე ხელმძღვანელობას შორის. მაღალი რანგის წევრებმა, რომლებიც თურქეთში გაიქცნენ, შექმნეს ახალი ოფისი, რომელსაც საგარეო ოფისი დაარქვეს; მათი მიზანი საძმოს წევრებისა და მათი აქტივობების ზედამხედველობაა.

პოლიტიკურად, საძმო გაყოფილია და ვერ თანხმდება იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორი ტაქტიკითა და სტრატეგიით უნდა უპასუხოს რეჟიმის რეპრესიებს. ახალი ხელმძღვანელობა კონფრონტაციულ და უკომპრომისო პოზიციას ირჩევს, უფროსი ხელმძღვანელობის სურვილია, ღია დატოვოს კარი რეჟიმთან ვაჭრობისა და შერიგებისთვის. ახალი თაობის ხელმძღვანელობა მხარდაჭერას ახალგაზრდებისგან იღებს, რომლებიც რევოლუციური სცენარისკენ იხრებიან და რეჟიმის გამოწვევის სურვილი აქვთ.[9]

საინფორმაციო ვებ-გვერდი „Alaraby“ 2017 წლის 10 ივნისს ქრისტიანულ ტაძარში ბზობის კვირას მომხდარი აფეთქების შესახებ გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ როგორც მინიმუმ მუსლიმთა საძმოს ერთი ნაწილი, მომხდარზე მთავრობას აკისრებს პასუხისმგებლობას და ადანაშაულებს მათ მიმდინარე ძალადობაში: „ეგვიპტის მმართველი რეჟიმის ხელი ურევია ბზობის კვირას ეკლესიებში მომხდარ აფეთქებაში, რომელთაც ათობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლეს“. ისლამისტურმა ჯგუფმა ეგვიპტის მთავრობა ასევე დაადანაშაულა ნილოსის დელტას ქალაქებში – ტანტასა და ალექსანდრიაში მომხდარ აფეთქებებში თანამონაწილეობაში; აფეთქებებს 44 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

აკრძალულმა ჯგუფმა თავის განცხადებაში აღნიშნა, რომ „ფაშისტურმა რეჟიმმა ერთიანი მიდგომა აირჩია თავის გადასარჩენად და შექმნა წარმოსახვითი მტერი ტერორიზმის სახით და ასე ცდილობს თავისი წარუმატებლობის დაფარვას და რიგითი ხალხის სიმპათიის მოპოვებას. ჩვენ ვადანაშაულებთ რეჟიმს ორი ინციდენტის დირიჟორობისა თუ ხელშეწყობისთვის.“ ამავე განცხადებაში მუსლიმთა საძმო გმობს მომხდარს და ამტკიცებს, რომ ბრალი არ მიუძღვის უდანაშაულო ხალხის დაღვრილ სისხლში.[10]

[1] Al Jazeera; Article “What is Muslim Brotherhood?” published: 18 June, 2017; available at: https://www.aljazeera.com/indepth/features/2017/06/muslim-brotherhood-explained-170608091709865.html [accessed 1 march 2018]

[2] Crethi Plethi; Middle East Affairs Information Center; The Muslim Brotherhood – Chapter 2: The ideology of the Muslim Brotherhood; 19 June, 2011; available at: http://www.crethiplethi.com/the-ideology-of-the-muslim-brotherhood/global-islam/2011/ [accessed 1 March 2018]

[3] Crethi Plethi; Middle East Affairs Information Center; The Muslim Brotherhood – Chapter 12: Islamic jihadist organizations in Egypt ideologically originating in the Muslim Brotherhood; 19 June, 2011; available at: http://www.crethiplethi.com/islamic-jihadist-organizations-in-egypt-ideologically-originating-in-the-muslim-brotherhood/global-islam/2011/ [accessed 1 March 2018]

[4] BBC News Profile; Egypt’s Muslim Brotherhood; 25 December, 2013; available at: http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12313405 [accessed 19 February, 2018]

[5] UK Government; Muslim Brotherhood Review: Main Findings, para 10; 17 December, 2015; available at:

. [accessed 19 February, 2018]

[6] Council on Foreign Affairs – CFA Backgrounder; Egypt’s Muslim Brotherhood; January 2014; available at: http://www.cfr.org/egypt/egypts-muslim-brotherhood/p23991 [accessed 19 February, 2018]

[7] The Guardian; Who are the Muslim Brotherhood?; 2 April, 2013; available at: http://www.theguardian.com/world/2013/apr/02/who-are-the-muslim-brotherhood [accessed 19 February, 2018]

[8] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Muslim Brotherhood , 26 July 2017, v 3.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[9] Al Jazeera; What happened to Egypt’s Muslim Brotherhood? By Khalil al-Anani, Associate Professor of Political Science at the Dohar Institute for Graduate Studies; 15 February, 2017; available at: http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2017/02/happened-egypt-muslim-brotherhood-170212130839987.html [accessed 19 February 2018]

[10] AlAraby; Muslim Brotherhood denounces Egypt church bombings, blames Sisi regime; 10 June, 2017; available at: https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/4/10/muslim-brotherhood-denounces-egypt-church-bombings-blames-sisi-regime [accessed 19 February 2018]

ეგვიპტე. მედიის თავისუფლება და ჟურნალისტების მდგომარეობა. თებერვალი, 2018

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“-ის 2018 წლის ანგარიშის მიხედვით, რომელიც ეგვიპტეში 2017 წელს განვითარებულ მოვლენებს ეხება, აღნიშნულია, რომ პრეზიდენტ აბდელ ფატა ელ-სისის მთავრობა კვლავ განაგრძობდა ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკის გატარებას განსხვავებული აზრის მქონე პირთა მიმართ, რაც რეპრესიული კანონმდებლობის, კერძოდ, არასამთავრობო ორგანიზაციათა შესახებ კანონის შემოღებაში გამოიხატებოდა; ყოველივე ამან შესაძლოა ბოლო მოუღოს ორგანიზაციების დამოუკიდებლობას, შექმნას საგანგებო მდგომარეობა და ხელი შეუწყოს უსაფრთხოების ძალების მიერ ტერორიზმთან ბრძოლის სახელით ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების თითქმის სრულად დაუსჯელად გაგრძელებას.

უსაფრთხოების ძალებმა ასობით დისიდენტი დააკავა. მათ უმეტესობას აკრძალული ორგანიზაციის, მუსლიმთა საძმოს წევრობაში ადანაშაულებდა. შინაგან საქმეთა სამინისტროს უსაფრთხოების სააგენტო ჩართული იყო ადამიანთა დაკავების, გაუჩინარების და მკვლელობის საქმეებში. თვითნებური მკვლელობების უამრავი შემთხვევა დაფიქსირდა. აქ იგულისხმება ადრე დაკავებულ პირთა ორგანიზებულად ჩაცხრილვის ფაქტებიც.

ხელისუფლებამ, ასობით ადამიანი შეიყვანა ტერორისტთა სიაში და ტერორიზმთან კავშირში ეჭვმიტანილ პირებს სათანადო სამართლებრივი პროცედურის გარეშე ჩამოართვა აქტივები.

ხელისუფლებამ, ჩრდილოეთ სინაის ტერიტორიაზე ანტიტერორისტული ოპერაციის დაწყებისას, ყოველგვარი წვდომის შესაძლებლობა დაუბლოკა მედიასაშუალებებს. სინაის ვილაიეთში, ექსტრემისტული დაჯგუფება ისლამური სახელმწიფო საფრთხეს წარმოადგენდა როგორც მოსახლეობისათვის, ასევე უსაფრთხოების ძალებისთვის.

სამხედრო პროკურორები, პოლიტიკური დისიდენტობის ბრალდებით განაგრძობდნენ ასობით მოქალაქის სამხედრო სასამართლოებზე გასამართლებას. 2016 წლის აგვისტოში პრეზიდენტმა ელ-სისიმ 5 წლის ვადით გაახანგრძლივა 2014 წლის კანონი, რომელმაც სამოქალაქო პირების სამხედრო სასამართლოში გასამართლების საფუძვლები უპრეცედენტო მასშტაბით გააფართოვა. 2014 წლის ოქტომბრიდან 2017 წლის სექტემბრამდე პერიოდში, ხელისუფლებამ სულ მცირე 15,500 მოქალაქე წარუდგინა სამხედრო სასამართლოს, მათ შორის იყო 150 ბავშვი.

ხელისუფლებამ ტერორისტულ ორგანიზაციათა სიაში შეიყვანა ორი დამოუკიდებელი გაზეთი – Al-Borsa და Daily News Egypt, ასევე, ორი დამოუკიდებელი ვებ-გვერდი Misr al-Arabiya და Cairo Portal. ორგანიზაცია „რეპორტიორები საზღვრებს გარეშე“ ავრცელებს ინფორმაციას, რომ ზემოთ აღნიშნული მედიასაშუალებების ტერორისტული ორგანიზაციების სიაში შეყვანას, მათი აქტივების გაყინვა და ოთხივე მათგანის სამთავრობო გაზეთის  Akhbar al-Youm-ის ხელმძღვანელობაში მოქცევა მოყვა.

2017 წლის მარტში, სააპელაციო სასამართლოებმა, ორწლიანი პატიმრობა ერთ წლამდე შეუმცირეს ჟურნალისტური სინდიკატის ყოფილ ხელმძღვანელს იეჰია ქალაშს (Yehya Qallash) და საბჭოს ორ ყოფილ წევრს ხალედ ალ-ბალშის (Khaled al-Balshy) და გამალ აბდელ რაჰიმს (Gamal Abdel Rahim). ანგარიშის წერის დროს საბოლოო გასაჩივრება უზენაეს სააპელაციო (საკასაციო) სასამართლოში განიხილებოდა.

ორგანიზაცია „რეპორტიორები საზღვრებს გარეშე“ ავრცელებს ინფორმაციას, რომ ოქტომბრისთვის, 17 ჟურნალისტი კვლავ საპატიმროში რჩებოდა. 21 ოქტომბერს, ორი წელი შესრულდა, რაც ჟურნალისტი ჰიშამ გაფარი იმყოფებოდა წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში, ეგვიპტის კანონმდებლობით ეს არის წინასწარი პატიმრობისთვის განსაზღვრული მაქსიმალური ზღვარი. ჟურნალისტს ბრალად ედებოდა თავისი ინსტიტუტის, „Mada Media Foundation“-ისთვის უცხოური დაფინანსების მიღება და აკრძალულ ორგანიზაციაში გაწევრიანება. ჟურნალისტ ისმაილ ალ-ისკანდრანს, რომელიც სინაის ამბებს აშუქებდა, 2017 წლის დეკემბერში მესამე წელი შეუსრულდა, რაც წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში იმყოფება. მას ბრალად ედება ყალბი ინფორმაციის გავრცელება და აკრძალულ დაჯგუფებაში გაწევრიანება.

2017 წლის მაისში, ხელისუფლებამ პოლიტიკური ჯგუფების და საინფორმაციო საშუალებების 21 ვებ-გვერდი დაბლოკა. ეგვიპტურმა დამოუკიდებელმა ჯგუფმა, „აზრის და გამოხატვის თავისუფლების ასოციაციამ“, განაცხადა, რომ  ოქტომბრისთვის 425-ზე მეტი ვებ-გვერდი იყო დაბლოკილი, მათ შორის უფლებადამცველი ორგანიზაციების „Human Rights Watch“-ის და „Reporters Without Borders“-ის (RSF) ვებ-გვერდები.

პრეზიდენტმა ელ-სისიმ ხელი მოაწერა საპარლამენტო ცვლილებებს საპროტესტო აქციებთან დაკავშირებით არსებულ 2013 წლის კანონში, რაც უზენაესი საკონსტუტიციო სასამართლოს მიერ იყო მოწოდებული, თუმცა აღნიშნულმა ცვლილებებმა რეალურად ვერ შეცვალა ამკრძალავი კანონი და ეგვიპტეში მშვიდობიანი შეკრებები კვლავ მკაცრად აკრძალული და დასჯადია.

მარტიდან ივნისამდე პერიოდში, ელ-სისიმ 705 პატიმარი შეიწყალა, უმეტესობას ბრალად ედებოდათ მშვიდობიან საპროტესტო აქციაში მონაწილეობა.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House”-ის 2018 წლის ანგარიშის მიხედვით, რომელიც ეგვიპტეში 2017 წელს განვითარებულ მოვლენებს ეხება, აღნიშნულია, რომ პრეზიდენტი აბდელ ფატა ელ-სისი, რომელიც 2013 წლის ივლისში მომხდარი სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად მოვიდა ხელისუფლებაში, განაგრძობს ეგვიპტის მართვას ავტორიტარული მანერით. 2015 წელს გამართულმა საპარლამენტო არჩევნებმა დაასრულა აღმასრულებელი განკარგულებით მმართველობის პერიოდი. სერიოზული ძალის მქონე პოლიტიკური ოპოზიცია ფაქტობრივად არ არსებობს; ლიბერალი და ისლამისტი აქტივისტები აწყდებიან სისხლის სამართლებრივ დევნას და პატიმრობას. ტერორიზმის საფრთხე კვლავ არსებობს სინაის ნახევარკუნძულზე.

ამავე ანგარიშის მიხედვით, ეგვიპტური მედიის სექტორში სამთავრობო მედიასაშუალებები დომინირებენ. ყველაზე კრიტიკული და ოპოზიციურად განწყობილი მედიასაშუალებები სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ დაიხურა. ბოლო სამი წლის მანძილზე  მთელი რიგი კერძო სატელევიზიო არხი და გაზეთი იქნა გახსნილი მთავრობის მომხრე ბიზნესმენების და იმ პირების მიერ, რომელთაც გარკვეული კავშირები აქვთ სამხედრო და დაზვერვის სამსახურებთან. ჟურნალისტები, რომლებიც ხელმძღვანელის ან მთავრობის ინტერესს არ გაითვალისწინებენ, გათავისუფლების რისკის ქვეშ არიან. კვლავ გრძელდებოდა ჟურნალისტების დაკავებები მათი საქმიანობის გამო. ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, 2017 წლის დეკემბრისთვის 20 ჟურნალისტი კვლავ გისოსებს მიღმა იმყოფებოდა.

2016 წლის ბოლოს მიღებული კანონით შეიქმნა მედიის რეგულირების უმაღლესი საბჭო, რომელსაც გააჩნია ფართო დისკრეცია აკონტროლოს სამაუწყებლო, ბეჭდური და ინტერნეტ მედიასაშუალებების მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაციის შინაარსი. 2017 წლის სექტემბერში, LGBT თემის წარმომადგენლების დარბევის დროს, საბჭომ აკრძალა ნებისმიერი მედიასაშუალების მიერ „ჰომოსექსუალიზმის“ გაშუქება.

ეგვიპტეში მოქმედი დამოუკიდებელი ორგანიზაცია, „აზრის და გამოხატვის თავისუფლების ასოციაცია“, იუწყებოდა, რომ მთავრობის მხრიდან ინტერნეტ-მედიაზე ცენზურა 2017 წლის მაისიდან მოყოლებული გაძლიერდა. დეკემბრისთვის, დაახლოებით, 500 ვებ-გვერდი დაიბლოკა. თუმცა, ხელისუფლებას დაბლოკვის საკითხი არ უღიარებია  და არც სამართლებრივი განმარტება წარმოუდგენია.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციის „ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის“ მიერ 2017 წლის დეკემბერში გამოქვეყნებული ინფორმაციის მიხედვით, გასულ წელთან შედარებით, ეგვიპტეში დაკავებული ჟურნალისტების რაოდენობამ იკლო. 2016 წელს დაკავებული იყო 25 ჟურნალისტი, ხოლო 2017 წელს 20, მათ შორის მოჰამად აბუ ზეიდი, ცნობილი როგორც შავკანი (Shawcan). იგი დაკავებული იყო ეგვიპტის უსაფრთხოების ძალების მიერ საპროტესტო აქციების ძალადობრივი მეთოდებით დაშლის გაშუქებისთვის. უკვე ოთხი წელია, რაც შავკანი წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში იმყოფება. ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, მას და მასთან ერთად დადანაშაულებულ 738 პირს ბრალად ედება იარაღის ფლობა, უკანონო შეკრებაში მონაწილეობა და მკვლელობა. შავკანს ანემია აქვს და სისხლის გადასხმას საჭიროებს, მაგრამ როგორც მისმა ოჯახმა განაცხადა, მას სტაციონალურ მკურნალობაზე უარი ეთქვა. ეგვიპტის საპატიმროებში მყოფი 20 ჟურნალისტიდან 12-ისთვის ბრალი ჯერ წაუყენებიათ და არ გაუსამართლებიათ.

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, ეგვიპტელი ჟურნალისტების ციხეში ხანგრძლივად ჩასმა მას შემდეგ დაიწყო, რაც პრეზიდენტმა ელ-სისიმ წამოიწყო ბრძოლა ექსტრემიზმის წინააღმდეგ და უმუშევრობის აღმოსაფხვრელად. ქაირო და ვაშინგტონი თანამშრომლობენ უსაფრთხოების საკითხებში. მას შემდეგ, რაც ელ-სისი და ტრამპი შეხვდნენ ერთმანეთს თეთრ სახლში, ეგვიპტის მთავრობამ მიიღო დრაკონული კანონი ტერორიზმთან ბრძოლის შესახებ, რამაც განაპირობა პრესაზე ზეწოლის გაზრდა. როგორც საინფორმაციო წყაროები იუწყებიან, აღნიშნული კანონის გამოყენებით, ხელისუფლება ჟურნალისტებს ადანაშაულებდა ტერორიზმში და შეყავდა ისინი ტერორისტთა სიაში, რის შედეგადაც ჟურნალისტებს ფინანსური და სხვა უფლებები ეზღუდებოდათ.[3]

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტმა 2017 წლის დეკემბერში გამოაქვეყნა ანგარიში, რომელშიც მოცემულია მსოფლიოს იმ ქვეყნების სია, სადაც პატიმარ ჟურნალისტთა რაოდენობა ყველაზე დიდია.  ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის აღრიცხვით, 2017 წელს, მთელი მსოფლიოს მასშტაბით, დაკავებული იყო 262 ჟურნალისტი. კომიტეტის შეფასებით, მისი შექმნის დროიდან – 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, 2017 წელს იყო ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი.

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის შეფასებით, თურქეთის და ჩინეთის შემდეგ, მოდის ეგვიპტე, როგორც ყველაზე ცუდი ქვეყანა ჟურნალისტებისთვის, სადაც 20 ჟურნალისტი გისოსებს მიღმა იმყოფება. ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ „მათ შორის იმყოფება, ფოტოგრაფი მაჰმუდ აბოუ ზეიდი, ცნობილი როგორც შავკანი, რომელიც დაკავებულია ეგვიპტის უსაფრთხოების ძალების მიერ საპროტესტო აქციების ძალადობრივი მეთოდებით დარბევის გაშუქებისთვის. შავკანი, წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში იმყოფება უკვე ოთხ წელზე  მეტია“.[4] [5]

2017 წლის 20 დეკემბერს, „Al Jazeera“ აქვეყნებს ინფორმაციას, სადაც ადამიანის უფლებათა ჯგუფის „ალკამარას“ ჩრდილოეთ აფრიკის სამართლებრივი საკითხების ოფიცერი, რადიჯა ნემარი აღნიშნავს, რომ ეგვიპტის ხელისუფლების „სამიზნეს წარმოადგენს ან საინფორმაციო საშუალებები ან ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაციები, რომლებიც ქვეყანაში ადამიანის უფლებათა დარღვევების ფაქტებს აშუქებენ“.  მისივე თქმით, 2016 წლის კანონი, რომელიც ყალბი ინფორმაციის გავრცელებას დანაშაულად თვლის, აიძულებს ჟურნალისტებს, რომ გაჩუმდნენ. აღნიშნულ კანონს, ხშირად იმ ჟურნალისტების წინააღმდეგ იყენებენ, რომლებიც „ისეთ ინფორმაციას აშუქებენ, რაც ხელისუფლების აზრით, სახელმწიფოს იმიჯს ზიანს აყენებს.“

20 დეკემბერს, სწორედ ამ ბრალდებით დააკავეს „Al Jazeera“-ს არაბული ინფორმაციის პროდიუსერი, მაჰმუდ ჰუსეინი. მას ბრალად ედებოდა „სახელმწიფო ინსტიტუტების წინააღმდეგ წაქეზებისა და ქაოსის გავრცელებისთვის, ყალბი ინფორმაციის გამოქვეყნება“. „Al Jazeera“-მ უარყო აღნიშნული ბრალდებები და მოითხოვა ჰუსეინის დაუყოვნებლივ და უპირობოდ გათავისუფლება.

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, 2015 წლის კანონმა გააფართოვა „ტერორისტული დანაშაულის“ მნიშვნელობის მასშტაბი და დანაშაულად მიიჩნია „ტერორიზმის“ და „ტერორისტული აქტების“ შესახებ იმ ინფორმაციის გავრცელება, რაც  ეგვიპტის თავდაცვის სამინისტროს  მიერ გამოქვეყნებულ ინფორმაციას ეწინააღმდეგება. კომიტეტის ჯგუფის თქმით, „კანონი „ტერორისტულ დანაშაულად“ მიიჩნევს ნებისმიერ აქტს, რაც მიზნად ისახავს საზოგადოებრივი წესრიგისთვის, სოციალური მშვიდობისა და ეროვნული ერთობისთვის ზიანის მიყენებას“.

ადამიანის უფლებათა ჯგუფის, „ალკამარას“ ჩრდილოეთ აფრიკის სამართლებრივი საკითხების ოფიცერი, რადიჯა ნემარი აღნიშნავს, რომ ჟურნალისტები, რომლებიც  სახელმწიფოს მხრიდან განხორციელებულ რეპრესიებს, პოლიტიკურ საკითხებს ან ადამიანის უფლებათა დარღვევებს აშუქებენ, 2013 წელს მომხდარი სამხედრო გადატრიალების შემდეგ იდევნებიან და პატიმრობას ექვემდებარებიან. მისი თქმით „არ არსებობს გარკვეული ზღვარი, რომლის გადალახვაც ჟურნალისტებს არ შეუძლიათ, რაც ხაზს უსვამს პროცესის ‘თვითნებურობას’. ჩვენ არ ვიცით, რის საფუძველზე ხდება მათი დაკავება ან გასამართლება“.[6]

2017 წლის მსოფლიო პრესის თავისუფლების ინდექსის მაჩვენებლით, 180 ქვეყანას შორის, ეგვიპტეს 161-ე ადგილი უკავია. ტერორიზმთან ბრძოლის სახელით, ეგვიპტე გახდა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ციხე ჟურნალისტებისთვის, რომელთა უმეტესობა ყალბი ბრალდებებით არის დაკავებული.[7]

[1] Human Rights Watch /World Report 2018- Egypt- Events of 2017; available at: https://www.hrw.org/world-report/2018/country-chapters/egypt [accessed 19 February 2018]

[2] Freedom House: Freedom in the World 2018/ Egypt; available at:  https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/egypt [accessed 19 February 2018]

[3] Committee to Protect Journalists: Record number of journalists jailed as Turkey, China, Egypt pay scant price for repression; Published December 13, 2017. available at: https://cpj.org/reports/2017/12/journalists-prison-jail-record-number-turkey-china-egypt.php [accessed 20 February 2018]

[4] Egyptian Streets: Egypt Ranks Third Worst Jailer of Journalists in 2017: CPJ; December 14, 2017; available at: https://egyptianstreets.com/2017/12/14/egypt-ranks-third-worst-jailer-of-journalists-in-2017-cpj/ [accessed 20 February 2018]

[5] Al Jazeera: Egypt’s journalists face ‘unprecedented’ threats; 20 Dec 2017; available at:

http://www.aljazeera.com/news/2017/11/egypt-journalists-face-unprecedented-threats-171130130036948.html  [accessed 20 February 2018]

[6] Al Jazeera: Egypt’s journalists face ‘unprecedented’ threats; 20 Dec 2017; available at:

http://www.aljazeera.com/news/2017/11/egypt-journalists-face-unprecedented-threats-171130130036948.html  [accessed 20 February 2018]

[7] Reporters Without Borders: 2017 World Press Freedom Index; avaliable at:  https://rsf.org/en/ranking# [accessed 20 February 2018]