თურქეთი. ქურთების მიმართ დამოკიდებულება. მარტი, 2019

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House თურქეთის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში, რომელიც 2018 წელს განვითარებულ მოვლენებს ასახავს, წერს, რომ სექტემბერში დაკავებული იქნა სალაჰატტინ დემირტასი, რომელიც საპრეზიდენტო არჩევნებში პრო-ქურთული „ხალხის დემოკრატიული პარტიის“ (HDP) კანდიდატი იყო. მას ბრალად ტერორიზმის ხელშეწყობა დასდეს და 4 წლით  და 8 თვით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯეს. 2016 წლის ჩაშლილი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, მუნიციპალურ დონეზე ბევრი თანამდებობის პირი იქნა დათხოვნილი. მათი უმრავლესობა გაათავისუფლეს ტერორიზმისთვის ხელშეწყობის მოტივით, საგანგებო მდგომარეობის შედეგად მიღებული სპეციალური კანონების მეშვეობით, რომელსაც ფართოდ განმარტავენ და უკანასკნელ ხანებში ძირითადად ქურთი პოლიტიკოსების მისამართით იყენებენ. მაგალითად, 2018 წლის ოქტომბრის მდგომარეობით, იმ 102 მუნიციპალიტეტიდან, რომლებშიც ქურთები უმრავლესობას წარმოადგნენე, 94-ში ქალაქის მერები დაითხოვეს და ჩაანაცვლეს მმართველი პარტიის მხარდამჭერი პირებით.

ამას გარდა, ანგარიშში ასევე საუბარია იმ საკითხზეც, რომ ეთნიკური და რელიგიური უმცირესობები ქვეყნის პოლიტიკურ პროცესებში სათანადოდ არ არიან ჩაბმულნი. მიუხედავად იმისა, რომ მათ ნაწილს პარლამენტში საკუთარი წარმომადგენლები ჰყავს CHP  და HDP (პრო-ქურთული პარტიები) პარტიების სახით, მთავრობის მიერ წამოწყებულმა ოპოზიციურ პარტიათა წინააღმდეგ მიმართულმა სადამსჯელო კამპანიამ მნიშვნელოვნად დააზარალა ქურთებისა თუ სხვა ეთნიკური უმცირესობების პოლიტიკური და საარჩევნო უფლებები.

ქურთ მუშათა პარტიასთან (PKK) მიმდინარე კონფლიქტი გამოყენებული იყო ქურთი მოსახლეობის მიმართ დისკრიმინაციული ქმედებების გასამართლებლად. მაგალითად, აღნიშნული მიზეზით აკრძალეს ქურთული ფესტივალის ჩატარება და ქურთული ენისა და კულტურის პროპაგანდა. 2015 წლის შემდგომ, ბევრი ქურთული სკოლა თუ კულტურული ორგანიზაცია იქნა დახურული მთავრობის მიერ.[1]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი თურქეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერს, რომ თურქეთის კონტიტუცია არ ცნობს არც ერთ ეროვნულ, ეთნიკურ თუ რელიგიურ უმცირესობას გარდა სამი არამუსლიმური რელიგიური უმცირესობისა: სომეხი მართლმადიდებელი ქრისტიანები, ებრაელები და ბერძენი მართმადიდებელი ქრისტიანები. შესაბამისად, ბევრ ეროვნულ თუ ეთნიკურ უმცირესობებს (მათ შორის, ქურთებს) არ აქვთ საშუალება, სრულად ჰქონდეთ წვდომა საკუთარ რელიგიურ, ლინგვისტურ თუ კულტურულ უფლებებზე.

თურქეთში ქურთული წარმომავლობის და ქურთულ ენაზე თუ დიალექტებზე მოლაპარაკე დაახლოებით 15 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. წლის განმავლობაში, უსაფრთხოების ძალების მიერ ქურთ მუშათა პარტიის (PKK) წინააღმდეგ განხორციელებულ ქმედებები არაპროპორციულ ნეგატიურ გავლენას ახდენდნენ ადგილობრვ თემებზე. რამდენიმე, ძირითადად ქურთული ადგილობრივი თემის წარმომადგენლები აცხადებნდნენ, რომ მთავრობა მათ უქვემდებარებდა ე.წ. კომენდანტის საათს, რაც ახსნილი იყო PKK-ს წინააღმდეგ მიმართული უსაფრთოების ზომებით.

ქურთების და პრო-ქურთული სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები და პოლიტიკური პარტიები აცხადებდნენ, რომ ფიქსირდებოდა მზარდი პრობლემები მათ მიერ შეკრების და მანიფესტაციის უფლებების განხორციელების კუთხით. მთავრობამ, 2016 წლის ჩაშლილი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, ასობით ქურთული სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაცია და მედია საშუალება დახურა. არც ერთი აღნიშნული ორგანიზაცია არ გახსნილა საგანგებო მდგომარეობის გაუქმების შემდეგაც. გასული წლის 10 დეკემბრის მონაცემებით, 2016 წლიდან მოყოლებული, ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში სულ 2654 პირი, მათ შორის, სამხედროები, პოლიციელები, PKK წევრები და სამოქალაქო პირები, დაიღუპა PKK-სთან შეიარაღებული დაპირისპირებების შედეგად.

კანონი საშუალებას აძლევს მოქალაქეებს, გახსნან კერძო სასწავლო დაწესებულებები, სადაც მოსწავლეები განათლებას მიიღებენ იმ ენასა თუ დიალექტზე, რომელზედაც ისინი ლაპარაკობენ. თუმცა, ქურთული ენა საჯარო სკოლებში არ ისწავლება. ამას გარდა, მართალია, ზოგიერთ უნივერსიტეტში არსებობს ქურთული ენის არჩევითი კურსები, ხოლო 2 კონკრეტულ სასწავლებელში – ქურთული ენის დეპარტამენტი, თუმცა, აღნიშნულ დეპარტამენტებში მომუშავე პერსონალის ბევრი წევრი იყო იმ ათასთა შორის, რომლებიც საგანგებო მდგომარეობის შედეგად მიღებული კანონების საფუძველზე დაითხოვეს, შესაბამისად, აღნიშნულ პროგრამებზე ლექტორი სპეციალისტების ნაკლებობაა.

ანგარიშში ასევე საუბარია ქურთების პოლიტიკურ აქტივობებსა და აღნიშნულთან დაკავშირებული სამთავრობო ქმედებების შესახებ. პროკურორები იყენებდნენ ტერორიზმისა და სახელმწიფოს უსაფრთხოების წინააღმდეგ მიმართული საფრთხის ფართო დეფინიციას, რაც საშუალებას აძლევდათ დაეპატიმრებინათ ადამიანის უფლებათა აქტივისტები, მედიის წარმომადგენლები, PKK-ს მიმართ სიმპათიით განწყობილი პირები, ბიზნესმენები, დაეხურათ პრო-ქურთული ორგანიზაციები და ა.შ. მთავრობა ქურთულ ენაზე მომუშავე მედია საშუალებების პერსონალს ასევე მიიჩნევდა „ტერორისტებად“, რასაც ამართლებდნენ მათი PKK-სთან სავარაუდო კავშირით.

დახურულია თითქმის ყველა ქურთულ ენაზე მომუშავე ტელევიზია, გაზეთი თუ რადიო სადგური. თუმცა, ივლისში საგანგებო მდგომარეობის დასრულების შემდგომ, ერთ-ერთი მათგანი – Amed Radio-Television კვლავ გაიხსნა.

ანგარიშის მიხედვით, მედია საშუალებები ზოგადად, იყენებდნენ თვით-ცენზურას და თავს არიდებდნენ ისეთ თემებზე სტატიების გამოქვეყნებას, რომელსაც შესაძლოა სამართლებრივი დევნა მოჰყოლოდა. მაგალითად, იყო შემთხვევები, როდესაც პროკურატურამ მიიჩნია, რომ ზოგიერთი ქურთულ ენაზე დაწერილი წიგნის, ასევე, პრო-ქურთული ან გიულენისტური წიგნის ქონა უტოლდებოდა ტერორისტული ორგანიზაციის წევრობის სარწმუნო მტკიცებულებას.

შეურაცხყოფასთან დაკავშირებულ ქეისებში, ყველაზე მეტად, სამიზნეს წარმოადგენდნენ პოლიტიკური პარტიების წევრი, განსაკუთრებით, პრო-ქურთული HDP პარტიიდან. წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, 6000-მდე HDP წევრი იმყოფებოდა ციხეში ტერორიზმისა თუ შეურაცხყოფასთანა დაკავშირებული ბრალდებების გამო.

ასევე, წლის განმავლობაში, სხვადასხვა ტიპის პრო-ქურთული დემონსტრაციების მიმდინარეობისას, პოლიცია იყენებდა ძალადობრივ მეთოდებს. მაგალითად, ივნისში HDP-ს წევრები აღნიშნავდნენ პარტიის წარმატებას არჩევნებში, როდესაც ზოგიერთმა მათგანმა პოლიციის მანქანების ქვები ესროლეს. საპასუხოდ, პოლიციამ დემონსტრაცია ცრემლსადენი გაზისა და წყლის ჭავლის გამოყენებით დაშალა.[2]

გერმანიის მიგრაციისა და ლტოლვილთა საკითხების ფედერალური სამსახური (BAMF) 2019 წლის 18 თებერვალს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ თურქეთში ასობით ქურთი დაალავეს. სამთავრობო მედია სააგენტო Anadolu-ს მიხედვით, 15 თებერვალს ჩატარებული 156 ერთდროული სპეც. ოპერაციის შედეგად, 735 ქურთი პირი დააკავეს, რომელთაც ბრალად ედებოდათ PKK-ს მხარდაჭერა. სპეც. ოპერაციები ჩატარდა PKK-ს დამაარსებლისა და ლიდერის – აბდულა ოჩალანის დაჭერიდან 20 წლის თავზე. დაკავებულებს ბრალად სდებდნენ ისეთი ტიპის მასობრივი პროტესტების ორგანიზებას, რომლითაც „შეიქმნებოდა ქაოსი“ წინასაარჩვნო პერიოდში (თურქეთში 31 მარტს ადგილობრივი თვითმართველობის არჩევნები ტარდება). სააგენტოს ინფორმაციით, 226 პირი იმ დღესვე გაათავისუფლეს. რეიბის დროს, პოლიციამ ამოიღო იარაღი, ტყვია-წამალი და ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობები.[3]

[1]Freedom House –  Freedom in the World 2019 – Turkey, available at

[accessed 18 March 2019]

[2] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2018 – Turkey available at

[accessed 19 March 2019]

[3] BAMF – Federal Office for Migration and Refugees (Germany) – Brief update on recent developments (security, politics, economy) in selected countries 18 February 2019 – available at

[accessed 19 March 2019]

თურქეთი. კანონის უზენაესაობა და სამართლიანი სასამართლო. თებერვალი, 2019

საერთაშორისო არასამთავორობო ორგანიზაცია Freedom House თურქეთის შესახებ 2018 წლის ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი -2017 წელი) წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ გარკვეულ შემთხვევებში კონკრეტული მოსამართლე იღებს მთავრობის საწინააღმდეგო გადაწყვეტილებას, ზოგადად, თურქეთში სასამართლო ხელისუფლება სერიოზულადაა დასუსტებული. აღნიშნული განმაპირობებელი ძირითადი ფაქტორებია უკანასკნელი წლების განმვალობაში ათასობით ახალი, მთავრობისადმი ლოიალურად განწყობილი მოსამართლის დანიშვნა; მოსამართლეების პროფესიული რისკი, რაც შეიძლება შედეგად მოჰყვეს აღმსარულებელი ხელისუფლების წინააღმდეგ სასამართლო გადაწყვეტილების მიღებას და, ასევე, ჯერ კიდევ მიმდინარე „წმენდა“. სამართლიანი სასამართლოს კუთხით სიტუაცია 2016 წლის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობამდე შედარებით ნორმალური იყო, თუმცა 2017 წლისთვის, 4000-ზე მეტი მოსამართლე და პროკურორი იქნა თანამდებობიდან გათავისუფლებული. საზოგადოების ფართო ფენებისთვის საინტერესო და გახმაურებულ საქმეების განსახილველად მთავრობა ამწესებს კონკრეტულ, მისდამი კეთილად განწყობილ მოსამართლეებს, რატა მათი (მთავრობის) ინტერესი გათვალისწინებული იქნას.

დამოუკიდებელი სასამართლოს კომპონენტში, Freedom House  თურქეთს მაქსიმალური 4 ბალიდან მხოლოდ 1-ით აფასებს; ხოლო კანონის უზენაესობის კომპონენტში – 2 ბალით 16-იდან, რაც წინა წელთან შედარებით 2 ბალიანი კლებაა.[1]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი თურქეთში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2017 წელი) წერს, რომ კონსიტუციის მიხედვით, სასამართლო შტო დამოუკიდებელია, თუმცა კრიტიკოსთა აზრით, ის რჩებოდა აღმასრულებელი ხელისუფლების გავლენის ქვეშ. აპრილის რეფერენდუმის შედეგად მიღებულმა კონსტიტუციურმა ცვლილებებმა, კიდევ უფრო დაასუსტა სასამართლო სისტემის დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა. ახალი კონსტიტუცია საშუალებას აძლევს პრეზიდენტს, დანიშნოს უზენაესი სასამართლოს შემადგენლობის მოსამართლეთა ნახევარი, ხოლო მეორე ნახევარს პარლამენტი ნიშნავს. ამას გარდა ცვლილებები შეეხო მოსამართლეთა და პროკურორთა უმაღლეს საბჭოს, რომელიც ირჩევს და ანაწილებს მოსამართლეებს ქვეყნის მასშტაბით. ცვლილებების მიხედვით, საბჭოს სახელი გადაკეთდა და დაიწყო რესტრუქტურიზაცია, რომლის ფარგლებშიც პრეზიდენტმა ერდოღანმა და მმართველმა AKP პარტიამ საბჭოში საკუთარ გავლენას დაქვემდებარებული პირები დანიშნეს.

სასამართლო ხელისუფლება დადგა უამრავი გამოწვევის წინაშე, რომლებმაც ძირითადად, შეასუსტა მისი დამოუკიდებლობა. მაგალითად, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გამოწვევა იყო იმ მოქმედი მოსამართლეების თუ სხვა სასამართლო პერსონალის თანამდებობიდან დთხოვნა, დროებითი გათავისუფლება ან დაკავება, რომელთაც ბრალს დებდნენ გიულენის ორგანიზაციასთან კავშირისთვის. დამკვირვებლები ასევე ვარაუდობდნენ, რომ მთავრობა ერეოდა კონკრეტულ ისეთ ქეისებში, რომლებიც დაკავშირებული იყო გიულენისტების გასამართლებასთან.

3 აპრილს მოსამართლეთა და პროკურორთა საბჭომ თანამდებობიდან დაითხოვა ის სამი მოსამართლე, რომლებმაც უდანაშაულოდ ცნეს და დარბაზიდან გაათავისუფლეს 21 ჟურნალისტი, რომელთაც გიულენთან კავშირი ედებოდათ ბრალად. ამას გარდა, საბჭომ გააუქმა აღნიშნული 21 ჟურნალისტის გამამართლებელი გადაწყვეტილება. დამკვირვებლები აცხადებდნენ, რომ მოსამართლეების დათხოვნა დაკავშირებული იყო სოციალურ მედიაში გავრცელებულ პრო-სამთავრობო კამპანიასთან, რომლის ფარგლებშიც ჟურნალისტების გათავისუფლება გაკრიტიკებული იყო.

რაც შეეხება სამართლიან, ღია და გამჭირვალე პროცესს, მიუხედავად იმისა, რომ ეს უფლება კანონით გარანტირებულია, ადვოკატები და უფლებადამცველი ჯგუფები აცხადებდნენ, რომ სასამართლო სისტემაში ადგილი ჰქონდა  აღმასრულებელი ხელისუფლების ჩარევის მზარდ  შემთხვევებს. მას გარდა, მათი აზრით, საგანგებო მდგომარეობით განპირობებულმა სამთავრობო ქმედებებმა ზემოაღნიშნულ უფლებას ჩრდილი მიაყენა.

აპრილის რეფერენდუმის საფუძველზე გაუქმდა სამხედრო სასამართლოები.[2]

Amnesty International თურქეთის შესახებ 2018 წელს გამოაქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2017-2018 წლები) წერს, რომ სასამართლო სისტემა, რომელიც თითქმის სრულიად ჩამოიშალა მას შემდეგ, რაც დაითხოვეს და დააკავეს ქვეყანაში მოსამართლეთა დაპროკურორთა მთლიანი რაოდენობის თითქმის მესამედი, რჩებოდა მძიმე პოლიტიკური წნეხისა და გავლენის ქვეშ.[3]

[1] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Turkey, 2 February 2018, available at:

[accessed 25 January 2019]

[2] United States Department of State – TURKEY 2017 HUMAN RIGHTS REPORT available at

[accessed 25 January 2019]

[3] Amnesty International Report 2017/18 – Turkey available at https://www.refworld.org/country,COI,AMNESTY,ANNUALREPORT,TUR,,5a9938470,0.html [accessed 25 January 2019]

თურქეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული მდგომარეობა. თებერვალი, 2019

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი თურქეთში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2017 წელი) წერს, რომ საპატიმრო დაწესებულებები, ზოგადად, ბევრ ასპექტში თავსებადი იყო საერთაშორისო სტანდარტებთან. გადავსებულობა (განსაკუთრებით, 2016 წლის ჩაშლილი სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ) და ადეკვატურ ჯანდაცვაზე წვდომა კვლავ რჩებოდა მნიშვნელოვან პრობლემად.

იუსტიციის სამინისტრომ გამოაქვეყნა სტატისტიკა, რომლის მიხედვითაც, 2017 წლის 15 ივნისის მდგომარეობით, სამთავრობო საპატიმრო დაწესებულებებში პატიმართა საერთო რაოდენობა იყო 224 878, ხოლო მთლიანი პენიტენტიცალური სისტემა გათვლილი იყო მაქსიმუმ 202 676 პატიმარზე. შესაბამისად, სულ მცირე 22 000 დაკავებული ან პატიმარი იძულებული იყო, დაეძინა იატაკზე ან ცვლებში.

მთავრობამ განაცხადა, რომ შესაძლებლობის მიხედვით, ბავშვები განთავსებული იყვნენ ცალკე საპატიმროში, ხოლო სხვა შემთხვევაში – ზრდასრულთა ციხეების განცალკევებულ ნაწილებში. წინასწარ პატიმრობაში მყოფი პირები განთავსებულნი იყვნენ მსჯავრდებულ პირებთან ერთად ციხეებში.

სექტემბერში იუსტიციის სამინისტრომ განაცხადა, რომ 2016 წლის ბოლოსთვის, დაახლოებით 69 000 რეგისტრირებული სტუდენტი იყო დაპატიმრებული, რაც ქვეყნის ისტორიაში რეკორდულად დიდი მაჩვენებელია. ამას გარდა, აგვისტოში საპატიმროთა და დაკავების ცენტრების გენერალურმა დირექტორატმა გაავრცელა ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც 12-დან 18 წლამდე დაკავებული 2767 დაპატიმრებული პირიდა, 197 სასჯელს იხდიდა ტერორიზმთან დაკავშირებული მსჯავრდებით.

მთავრობამ უარი განაცხადა, გამოექვეყნებინა სტატისტიკა საპატიმრეობში ბუნებრივი მიზეზებით ან სუიციდის გამო დაღუპულ პატიმართა რაოდენობის თაობაზე.

უფლებადამცველი ორგანიზაციები ხშირად ხაზს უსვამდნენ, რომ არ გააჩნდათ სათანადო წვდომა სასმელად ვარგის წყალზე, შესაბამის გათბობაზე, ვინტილაციასა თუ განათებაზე. მაგალითად, 5 ივლისს ელბისტანის ციხეში 61 წლის პატიმარი – კამილ უნგუთი გარდაიცვალა. გავრცელებული ცნობებით, მისი გარდაცვალების მიზეზი გაუარესებული პირობები და საპატიმროში მაღალი ტემპერატურა იყო.

მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობა ირწმუნებოდა, რომ თითოეულ ციხეს ჰყავდა საკუთარი ექიმი, იუსტიციის სამინისტროსგან გამოთხოვილი ინფორმაციით დადასტურდა,  რომ 2016 წლის მარტისთვის ყველა საპატიმროს მხოლოდ 11 ექიმი ემსახურებოდა, რაც პროპორციულად ერთი ექიმს უდრის ყოველ 33 ციხესა თუ 16. 830 პატიმარზე. უფლებადამცველი ასოციაციები განსაკუთრებულ შეშფოთებას გამოთქვამდნენ ციხეებში ჯანდაცვის კუთხით არსებულ მდგომარეობაზე, განსაკუთრებით, ციხის ექიმთა არასაკმარისი რაოდენობის შესახებ.

უფროს პროკურორებს კანონი საშუალებას აძლევს, წინასწარ დაკავებაში ამყოფონ მათი აზრით საზოგადოებისთვის საშიში პირი, მიუხედავად მისისამედიცინო ჩვენებისა სერიზოული ავადმყოფობის შესახებ.

გარკვეულ შემთხვევებში, შესაბამისი სამსახურები, მართალია, იძიებდნენ ისეთ საჩივრებს, სადაც საფუძვლიანად ჩანდა სავარაუდო კანონდარღვევისა თუ დამამცირებელი ან არაადამიანური პირობების ფაქტები, თუმცა ისინი საჯაროდ არ აქვეყნებდნენ აღნიშნული გამოძიების შედეგებს და ხშირად არც ნაბიჯებს დგამდნენ, დამნაშვე პირების დასჯის კუთხით.

მთავრობის მიერ საპატიმროების მონიტორინგზე ნებადართული ორგანიზაციები იყვნენ ეროვნული ადამიანის უფლებათა და თანასწორების ინსტიტუცია და ომბუდსმენის ოფისი. პარლამენტის ადამიანის უფლებათა კომისიას და სახალხო დამცველის ოფისს გააჩნდათ უფლებამოსილება, წინასწარი შეტყობინების გარეშე შესულიყვნენ ციხეებში, მათ შორის – სამხედრო ტიპის ციხეებში, და შეესწავლათ სიტუაცია.

დამოუკიდებელი სამონიტორინგო ჯგუფების კუთხით სიტუაცია შემდეგია: თურქეთის მთავრობა ნებას რთავდა ზოგიერთ საერთაშორისო ორგანოს, განეხორციელებინათ ვიზიტები საპატიმროებში. მაგალითად, მაისში, ევროპის საბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტის დელეგაცია ეწვია თურქეთს და მოინახულა დაკავებულთა სოლიდური რაოდენობა რამდენიმე ციხეში. წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, მთავრობა საჯაროდ არ ავრცელებდა კომისიის მიერ გამოკვლეული ფაქტების შესახებ ანგარიშს.

პარლამენტის ზოგიერთ წევრს, ასევე, შეეძლო, მოენახულებინა საპატიმროები და გასაუბრებოდა იქ მყოფ პირებს. მაგალითად, მაისში, პარლამენტის წევრმა CHP პარტიიდან – საფაკ პავეიმ, რომელმაც 2016 წლის შემდეგ რამდენიმე ციხეში განახორციელა ვიზიტი, განაცხადა, რომ შესაძლებელია საპატიმროებში ადგილი ჰქონოდა ციხის ადმინისტრაციის მიერ პატიმრების მასობრივ არასათანადო მოპყრობის, შეურაცხყოფისა და წამების ფაქტებს.

მთავრობა არ რთავდა ნებას არასამთავრობო ორგანიზაციებს, განეხორციელებინათ მონიტორინგი ციხეებში.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch თურქეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერს, რომ ქვეყანაში არსებულ ციხეებში პატიმართა საერთო რაოდენობა იყო 246 426, რომელთაგან 48 924 სასჯელს იხდიდა ტერორიზმის ბრალდებით.

ანგარიშის მიხედვით, კვლავ გრძელდებოდა სავარაუდო ბრალდებები საპატიმროებსა და დაკავების ცენტრებში პირთა წამების, არასათანადო და დამამცირებელი მოპყრობის შესახებ. აღნიშნულ საკითხზე, თებერვალში, საკუთარ წერილობით ანგარიშში ყურადღება გაამახვილა გაეროს სპეციალურმა წარმომადგენელმაც.[2]

[1] United States Department of State – TURKEY 2017 HUMAN RIGHTS REPORT available at

[accessed 25 January 2019]

[2] Human Rights Watch – World Report 2019 – Turkey available at

[accessed 25 January 2019]

თურქეთი. ათეისტების მიმართ დამოკიდებულება. თებერვალი, 2018

აშშ-ის რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების კომისია 2017 წლის ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის 1982 წლის კონსტიტუცია ადგენს რწმენის, რელიგიური მსახურების და რელიგიური იდეების გავრცელების თავისუფლებას და კრძალავს დისკრიმინაციას რელიგიურ ნიადაგზე. მიუხედავად ამისა, სახელმწიფო სეკულარიზმის ინტერპრეტირებას ახდენს რელიგიური საზოგადოებების სახელმწიფო კონტროლში, მათ შორის იგულისხმება რელიგიური მსახურების და სალოცავი სახლების კონტროლი. რელიგიური საკითხთა თავმჯდომარეობა (Diyanet) აკონტროლებს თურქეთში ისლამის პრაქტიკას; ყველა დანარჩენი რელიგია ფონდების გენერალური დირექტორატის (Vakiflar) კონტროლს ექვემდებარება.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი 2016 წლის ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ სხვადასხვა რელიგიური დენომინაციის ჯგუფების გარდა, ქვეყანაში ასევე არიან ათეისტებიც, რომელთა ზუსტი რაოდენობა უცნობია. დაახლოებითი მონაცემებიც განსხვავებულია, თუმცა ყველაზე ბოლო კვლევის შედეგებით მოსახლეობის დაახლოებით 2% არის ათეისტი.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების შესახებ 2016 წლის ანგარიშში წერს, რომ თურქეთის მოსახლეობა დაახლოებით 80.3 მილიონია. მთავრობის ინფორმაციით, მოსახლეობის 99 პროცენტი მუსლიმია, რომელთაგანაც 77.5% – ჰანაფი სუნიტი. სხვა რელიგიების წარმომადგენლები დაახლოებით 0.3% შეადგენენ. თუმცა, ბოლოს ჩატარებული კვლევები აჩვენებენ, რომ მოსახლეობის დაახლოებით 2% ათეისტია.

ქვეყნის კონსტიტუცია ადგენს რელიგიური და მორალური ინსტრუქციების სავალდებულო ხასიათს დაწყებით და საშუალო საჯარო სკოლებში. ინსტრუქციების შინაარსს ადგენს ეროვნული განათლების რელიგიური ინსტრუქციების სამინისტრო. მხოლოდ იმ სტუდენტებს, რომლებიც პირადობის დამადასტურებელ მოწმობაში მონიშნულები არიან როგორც „ქრისტიანები“ ან „ებრაელები“, შეიძლება გათავისუფლდნენ რელიგიის გაკვეთილებისგან. ასეთი უფლება არ არის გათვალისწინებული ათეისტებისთვის, აგნოსტიკებისთვის, ალევი თუ სხვა არა მუსლიმებისთვის, ბაჰაიზმის მიმდევრების, იეზიდებისა ან მათთვის ვისაც საბუთებში რელიგიური კუთვნილების გრაფა ცარიელი აქვს. 2016 წლის მარტში შარიათული ასოციაციის თავმჯდომარე დააჯარიმეს 7080 ლირით (1928$) ათეიზმის ასოციაციის თავმჯდომარის შეურაცხყოფისთვის და 6000 ლირით (1634$) მის მიმართ განხორციელებული მუქარებისთვის.[3]

ორგანიზაცია „ფორუმი 18“ 2017 წლის ნოემბერში წერს რელიგიასთან დაკავშირებით მთავრობის საგანმანათლებლო პოლიტიკის მიმართ დამოკიდებულების შესახებ ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციის მიერ საშუალო სკოლის მოსწავლეებსა და მათ მშობლებს შორის ჩატარებულ კვლევაზე. შედეგები მრავალფეროვანია. მაგალითად, მორწმუნე სუნიტი მშობლები რელიგიის გაკვეთილების კვლავ სავალდებულოდ დატოვებას ითხოვენ. ამის მიზეზი არ არის ის, რომ მათ უნდათ სხვა რელიგიის მიმდევრებს ისლამის სწავლა აიძულონ; ისინი მიიჩნევენ, შესაძლოა მათმა შვილებმა გააპროტესტონ აღნიშნულ გაკვეთილებზე სიარული თუ ის იქნება ნებაყოფლობითი. საპირისპიროდ, ათეისტები არ ეწინააღმდეგებიან რელიგიის გაკვეთილებს, მაგრამ სურთ, რომ გაკვეთილები გახდეს ნებაყოფლობითი. განათლების სამინისტრომ ისლამის სწავლების პარალელურად, მოიწვია კომისია, რომელიც ნებაყოფლობით გაკვეთილებს ჩაატარებს ქრისტიანობის შესახებ. მიუხედავად თხოვნისა, ასეთი კომისია არ მოუწვევიათ ალევი საზოგადოებისთვის. ასეთი კომისია არ მოუწვევიათ არც ათეისტებისთვის, აგნოსტიკებისა თუ სხვა რწმენის ხალხისთვის.[4]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2016 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, თურქეთი აღიარებს მხოლოდ რამდენიმე არა მუსლიმურ თემს როგორც უმცირესობას (მაგალითად სომხურ მართლმადიდებლურ ქრისტიანობას, ბერძნულ მართლმადიდებლურ ქრისტიანობას და ებრაელებს); გამორიცხავს მათი რიგებიდან სხვადასხვა კულტურულ და ეთნიკურ ჯგუფს.

პოზიტიური განვითარებაა პარლამენტის მიერ 2016 წლის 6 აპრილს ადამიანის უფლებებისა და თანასწორობის ინსტიტუტის შესახებ კანონის მიღება, რაც მიმართულია ეთნიკურ და რასობრივ ნიადაგზე დისკრიმინაციისკენ. კანონი კრძალავს დისკრიმინაციას გენდერის, რასის, ფერის, ენის, რელიგიის, რწმენის, მსოფლმხედველობის ან პოლიტიკური მოსაზრების, ეთნიკური წარმომავლობის, ქონებრივი მდგომარეობის, სამედიცინო მდგომარეობის, შეზღუდული შესაძლებლობებისა და ასაკის მიუხედავად; ასევე იმის განურჩევლად, ბავშვი ქორწინებაშია გაჩენილი თუ ქორწინების გარეშე. თუმცა ევროკომისია 2016 წლის ანგარიშში წერს, რომ ვაკუუმი მაინც არსებობს ადამიანის უფლებების დაცვის საქმეებში, რადგან ადამიანის უფლებათა და თანასწორობის ინსტიტუტი ჯერ არ შექმნილა. კომისია წერს, რომ განსაკუთრებით მოწყვლადი და უმცირესობებისადმი მიკუთვნებული ჯგუფების უფლებები სრულყოფილად უნდა იყოს დაცული. გენდერზე დაფუძნებული ძალადობა, დისკრიმინაცია, სიძულვილის ენის გამოყენება უმცირესობების მიმართ, სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაული და ლგბტი პირების მიმართ ადამიანის უფლებების დარღვევა კვლავ სერიოზული შეშფოთების წყაროა.

ამავე ანგარიშში ნათქვამია, რომ სხვადასხვა წყაროს ინფორმაციით, უმცირესობებს, მაგალითად ასირიელებს, კაფერისებს, იეზიდებს, ქურთებს, არაბებს, ბოშებს, სირკასიანებს და ლაზებს არ რთავენ იმის ნებას, რომ სრულად ისარგებლონ სოციალური, ეკონომიკური, ლინგვისტური, რელიგიური და კულტურული უფლებებით. მიუხედავად ამისა, კანონი უფლებას აძლევს კერძო ინსტიტუციებს, რომ გარკვეული პირობებით განათლება იმ ენასა და დიალექტებზე მიაწოდონ, რომელთაც ხალხი ყოველდღიურ ცხოვრებაში იყენებს.[5]

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუცია ადგენს რელიგიის თავისუფლებას, საჯარო სფეროში სუნიტური ისლამი დომინირებს. ალევი საზოგადოების სალოცავი ადგილები არ არის აღიარებული მთავრობის მიერ და მათ ხელი არ მიუწვდებათ სუბსიდიებზე, რომელიც ხელმისაწვდომია სუნიტური მეჩეთებისთვის. მმართველი სამართლიანობისა და განვითარების პარტიის ხელში გაიზარდა სუნიტური ისლამური სწავლებების სკოლები. თურქეთის საგანმანათლებლო სისტემა გულისხმობს რელიგიის სავალდებულო გაკვეთილებს, საიდანაც არა-მუსლიმებს, როგორც წესი, ათავისუფლებენ, მაგრამ სირთულეებია ამ მხრივ ალევი საზოგადოებისა და არა-მორწმუნეებისთვის. ოფიციალურ აღიარებული სამი რელიგიური არა-მუსლიმური ჯგუფი – იუდეველები, მართლმადიდებელი ქრისტიანები და სომეხი ქრისტიანები. თუმცა კამათი ქონებისა და სასულიერო პირების სწავლების აკრძალვის საკითხებზე მაინც გრძელდება; არ აღიარებული რელიგიური ჯგუფების უფლებები უფრო შეზღუდულია.[6]

[1] United States Commission on International Religious Freedom, USCIRF Annual Report 2017 – Tier 2 countries – Turkey, 26 April 2017, available at:

[accessed 20 February 2018]

[2] United Kingdom: Home Office, Country Information and Guidance – Turkey: Background information, including actors of protection and internal relocation, February 2016, Version 1.0, available at:

[accessed 20 February 2018]

[3] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Turkey, 15 August 2017, available at:

[accessed 20 February 2018]

[4] Forum 18, Turkey: What do parents and pupils think?, 1 November 2017, available at:

[accessed 20 February 2018]

[5] European Union: European Asylum Support Office (EASO), EASO Country of Origin Information. Report Turkey Country Focus, November 2016, available at:

[accessed 20 February 2018]

[6] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Turkey, 2 February 2018, available at:

[accessed 20 February 2018]

თურქეთი. ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობები. იანვარი, 2018

„Human Rights Watch“ ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობას (Honour Killings) შემდეგნაირად განმარტავს: ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობა არის ძალადობის აქტი, როგორც წესი მკვლელობა, რომელსაც ოჯახის მამაკაცი წევრი სჩადის ოჯახის ქალი წევრის მიმართ, რომელმაც მკვლელობის ჩამდენი პირის რწმენით ოჯახს შეურაცხყოფა მიაყენა. ქალი შეიძლება სამიზნე გახდეს მრავალი მიზეზის გამო, მათ შორის: დაგეგმილ ქორწინებაზე უარის თქმა, სექსუალური ძალადობის მსხვერპლად ქცევა, განქორწინების მოთხოვნა და ქორწინების გარეშე სექსუალური კავშირი.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ე.წ. ღირსების აღდგენის სახელით ჩადენილი მკვლელობები რჩება პრობლემურ საკითხად. ზოგადად, მედია არ აშუქებს ასეთ ფაქტებს და მთავრობა არ აქვეყნებს მსგავსი მკვლელობების წლიურ სტატისტიკას. ადამიანის უფლებათა აქტივისტების მტკიცებით, ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობების პრაქტიკა გრძელდება, ძირითადად, სოფლად, კონსერვატიულ ოჯახებში, ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონებში ან ამ რეგიონებიდან დიდ ქალაქებში ემიგრირებულ ოჯახებში.

ასეთი მკვლელობის ჩამდენ პირს სამუდამო პატიმრობა ემუქრება, თუმცა, არასამთავრობო სექტორის განცხადებით, რეალური სასჯელი ხშირად შემცირებულია შემამსუბუქებელი ფაქტორების გათვალისწინებით. კანონმდებლობა მოსამართლეებს აძლევს უფლებას, სასჯელის დაწესებისას, გაითვალისწინოს ის სიბრაზე თუ ემოცია, რომელსაც მსხვერპლის „უმსგავსო საქციელი“ იწვევს. ადგილობრივი პოლიტიკური და ადამიანის უფლებათა აქტივისტების მტკიცებით, საზოგადოება, ხშირად, სამართლიანად მიიჩნევს ქალის მკვლელობას ოჯახის წევრების მიერ იმ დროს, როდესაც ქალმა რაიმე გზით „შელახა ოჯახის ღირსება“.

ოჯახის წევრები ზოგჯერ აიძულებენ გოგონებს თვითმკვლელობას, რათა ოჯახის რეპუტაცია აღდგეს. აკადემიკოსთა ჯგუფის მიერ ჩატარებულმა კვლევამ სიირტის რეგიონში, 2000-2013 წლებში გამოავლინა ქალების თვითმკვლელობის 60 შემთხვევა, რომელთა უმეტესობა გამოიყურებოდა როგორც იძულებითი თვითმკვლელობა ან ეფექტური ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობა.[2]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2016 წლის ნოემბერში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობები პრობლემად რჩება. ასეთი მკვლელობების უმეტესობას ადგილი აქვს კონსერვატიულ ოჯახებში, ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონებში ან ამ რეგიონებიდან დიდ ქალაქებში ემიგრირებულ ოჯახებში. იქიდან გამომდინარე, რომ ასეთი მკვლელობისთვის სასჯელი მძიმეა, ოჯახები ზეწოლას ახდენენ გოგოებზე, რომ მათ თავი მოიკლან, რათა ოჯახის რეპუტაცია აღდგეს. თურქეთის მთავრობის მიერ გავრცელებული ინფორმაციით, 2009 წლის იანვრიდან 2014 წლის მარტამდე პერიოდში ორი ასეთი შემთხვევის შესახებ აცნობა ჟანდარმერიამ სასამართლო ხელისუფლებას. ამავე ანგარიშში ნათქვამია, რომ ვანის პროვინციაში დაფიქსირდა 14 არასრულწლოვნის თვითმკვლელობის ფაქტი, რომელთაგან ზოგს აიძულეს ქორწინება, ზოგს აუკრძალეს სკოლაში სიარული და ზოგი ოჯახში ძალადობის მსხვერპლი გახდა.[3]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი 2016 წლის თებერვალში თურქეთში გენდერზე დაფუძნებული ქალთა მიმართ ძალადობის შესახებ ანგარიშში, ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ცენტრის ინფორმაციაზე დაყრდნობით წერს, რომ ე.წ. ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობები კვლავ ფიქსირდება თურქეთში. ასეთი შემთხვევები ძირითადად ხდება სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონების სოფლებში და ამ რეგიონებიდან ქალაქად ემიგრირებულ ოჯახებში. სისხლის სამართლის კოდექსით, ღირსების აღდგენის მიზნით მკვლელობები, 82-ე მუხლის თანახმად, უკვე ისჯება სამუდამო პატიმრობით. კანონის აღსრულების რამდენიმე მაგალითის შესახებ (ღირსების აღდგენის სახელით მკვლელობის ჩამდენ პირებს მიესაჯათ სამუდამო პატიმრობა) გაეროს ერთერთ ანგარიშშია ნახსენები. მკაცრი სასჯელი გამო ოჯახის წევრები მიმართავენ გოგოებზე ზეწოლის მეთოდს, რათა აიძულონ ისინი ჩაიდინონ თვითმკვლელობა.[4]

[1] Human Rights Watch; HRW World Report 2001: Women’s Rights; Item 12 – Integration of the human rights of women and the gender perspective: Violence Against Women and “Honor” Crimes; Human Rights Watch Oral Intervention at the 57th Session of the UN Commission on Human Rights; available at: http://pantheon.hrw.org/legacy/press/2001/04/un_oral12_0405.htm [accessed 22 January 2018]

[2] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Turkey, 3 March 2017, available at:

[accessed 22 January 2018]

[3] European Union: European Asylum Support Office (EASO), EASO Country of Origin Information. Report Turkey Country Focus, November 2016, available at:

[accessed 22 January 2018]

[4] United Kingdom: Home Office, Country Information and Guidance – Turkey: Women fearing gender-based violence, February 2016, Version 1.0, available at:

[accessed 22 January 2018]

თურქეთი – ქურთისტანის მუშათა პარტია; რეკრუტირების მეთოდები – მაისი, 2017

ქურთისტანის მუშათა პარტია (Kurdistan Workers’ Party PKK) – ასევე ცნობილია შემდეგი სახელებით: ქურთისტანის თავისუფლებისა და დემოკრატიის კონგრესი; ხალხის თავდაცვის ძალა; ქურთისტანის სახალხო კონგრესი; „KADEK“; „Partiya Karkeran Kurdistan“; „Halu Mesru Savunma Kuvveti“; „KONGRA-GEL“.

ორგანიზაცია ძირითადად მოქმედებს თურქეთში, ერაყში, სირიასა და ევროპაში. ორგანიზაციის ძალა განისაზღვრება დაახლოებით 4-5 ათასი წევრით, რომელთაგან 3-3.5 ათასი კონცენტრირებულია ჩრდილოეთ ერაყში. ქურთისტანის მუშათა პარტია დაფინანსებას იღებს საკმაოდ დიდი ქურთული დიასპორიდან და სხვადასხვა სახის კრიმინალური აქტივობებიდან.

ქურთისტანის მუშათა პარტია, როგორც მარქსისტ-ლენინისტური სეპარატისტული ორგანიზაცია, 1978 წელს აბდულა ოჯალანმა დააარსა. ორგანიზაცია თურქეთში აღიარებულია ტერორისტულ ორგანიზაციად; 1997 წელს ქურთისტანის მუშათა პარტია ტერორისტულ ორგანიზაციად დაასახელა ამერიკის შეერთებულმა შტატებმაც. ქურთისტანის მუშათა პარტია ძირითადად თურქი ქურთებითაა დაკომპლექტებული. ორგანიზაციამ ძალადობრივი კამპანია 1984 წელს დაიწყო და მათი თავდაპირველი მიზანი, თურქეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ქურთისტანის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნა იყო. თუმცა, ამჟამად, ქურთისტანის მუშათა პარტია უფრო მეტს საუბრობს ავტონომიაზე თურქეთის შემადგენლობაში, რაც იქნება ქურთების კულტურული და ლინგვისტური უფლებების დაცვის გარანტი.

ადრეულ 90-იან წლებში PKK-მ დაიწყო ამბოხი, რომ მოეცვა ურბანული ტერორიზმი. ანატოლია გადაიქცა მნიშვნელოვანი ძალადობის სცენად, რასაც მინიმუმ 40 ათასი ადამიანი ემსხვერპლა. 1999 წლიდან, მას შემდეგ რაც აბდულა ოჯალანი დააპატიმრეს, მან „სამშვიდობო ინიციატივის“ შესახებ განაცხადა, მოუწოდა წევრებს ძალადობის შეწყვეტისკენ და მოითხოვა დიალოგი ანკარასთან ქურთისტანის საკითხებზე. ოჯალანის სასიკვდილო განაჩენი სამუდამო პატიმრობით შეცვალეს; იგი ორგანიზაციის სიმბოლურ ლიდერად რჩება.

ქურთისტანის მუშათა პარტია ძალადობაზე უარს ამბობდა 2004 წლამდე, ვიდრე მისი უკომპრომისო სამხედრო ფრთა კონტროლს საკუთარ თავზე აიღებდა და უარს იტყოდა ცეცხლის შეწყვეტის ნაკისრ ვალდებულებაზე. PKK ჩაერთო ტერორისტულ აქტივობებში აღმოსავლეთ და დასავლეთ თურქეთში. 2009 წელს თურქეთის მთავრობამ და PKK-მ სამშვიდობო მოლაპარაკებები განაახლეს, მაგრამ დიალოგი შეწყდა, როდესაც 2011 წლის ივლისში ორგანიზაციის მიერ განხორციელებულ იერიშს 13 თურქი სამხედრო ემსხვერპლა. მოლაპარაკებების მორიგი ეტაპი 2012-2014 წლებში მიმდინარეობდა, რომელიც საბოლოოდ 2015 წლის ივლისში დასრულდა, როდესაც PKK-მ უსაფრთხოების ორი თანამშრომელი მოკლა. 2015 წლის იანვარი-ივლისის განმავლობაში PKK-მ რამდენიმე მცირე იერიში მიიტანა თურქეთის უსაფრთხოების ძალებსა და სამხედრო ბაზებზე. თურქეთის მთავრობის ინფორმაციით, 2015 წლის ივლისის შემდეგ, PKK-ის აქტივობებს უსაფრთხოების სამსახურის 300 წევრზე მეტი ემსხვერპლა.

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი თავის ბოლო ანგარიშში ტერორიზმის შესახებ წერს, რომ თურქეთში არსებულ ტერორისტულ დაჯგუფებებს შორის გამორჩეულია ქურთისტანის მუშათა პარტია. ანგარიშში ნათქვამია, რომ თურქეთის მთავრობასა და აბდულა ოჯალანს შორის სამშვიდობო მოლაპარაკებები 2012 წლიდან 2015 წლის ივლისამდე გრძელდებოდა. 2015 წლის ივლისიდან თურქეთი პერიოდულად ახორციელებს საჰაერო იერიშებს PKK-ის ბანაკებზე, თავშესაფრებზე, მიწისქვეშა ბუნკერებსა და იარაღის საწყობებზე თურქეთის სამხრეთით და ერაყის ჩრდილოეთით.[1]

რეკრუტირების მეთოდები

კანადის იმიგრაციისა და ლტოლვილთა საბჭოს ინფორმაციით, პოლიტიკურ მეცნიერებათა პროფესორი აღნიშნავს, რომ PKK-ს სოფლებსა და ქალაქებში „პოლიტიკური კადრები“ ჰყავს, რომლებიც რეკრუტირებაზე არიან პასუხისმგებელნი. პროფესორის აზრით, PKK-ის რეკრუტირება იძულებითი არ არის, ვინაიდან ამან შეიძლება ქურთისტანის მუშათა პარტიის მიმართ ქურთული საზოგადოების გაუცხოვება გამოიწვიოს. კვლევითი დირექტორატის მიერ გადამოწმებული წყაროების თანახმად, 2009-2012 წლებში იძულებითი რეკრუტირების ფაქტებზე ინფორმაცია არ იძებნება.

პრესს TV, ინგლისურენოვანი ირანული საერთაშორისო ამბების სააგენტო, რომელიც თეირანშია დაფუძნებული, საერთაშორისო ტერორიზმისა და ტრანსეროვნული დანაშაულის კვლევის ცენტრზე დაყრდნობით, რომელიც ანკარაშია დაფუძნებული, აღნიშნავს, რომ თურქეთის მთავრობა, ქვეყნის აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილებში, პოლიციისა და მასწავლებლების დახმარებით, ახორციელებს საგანმანათლებლო პროგრამებს, რომლის მიზანიც PKK-ის წარმატებული რეკრუტირებისთვის ხელის შეშლაა. ამავდროულად, აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ტერორიზმის შესახებ 2010 წლის ანგარიშში ნათქვამია, რომ თურქეთის ეროვნულ პოლიციას ტერორიზმის შედეგად დაზარალებული საზოგადოებებისთვის გარკვეული „მოქმედების რადიუსის“ პროგრამა გააჩნია, რომელიც მოიცავს „ჯგუფური დინამიკის ცვლილებისა და რეკრუტირების აღკვეთის“ მცდელობებს. პოლიციას, ასევე, აქვს პროგრამები ტრენერებისთვის, ფსიქოლოგების, ინსტრუქტორებისა და რელიგიური ლიდერებისთვის, რომ მათ „რადიკალური მესიჯების აღმოფხვრა“ და რეკრუტირების შეჩერება შეძლონ.

ევროპული პოლიციის ოფისის (ევროპოლი) ანგარიშის თანახმად, PKK-ს ევროპის მასშტაბით რეკრუტირების ქსელი გააჩნია. საინფორმაციო სააგენტო „როიტერსი“ იტყობინებოდა, რომ 2010 წლის თებერვალში, იტალიის პოლიციამ 11 ადამიანი დააკავა, რომლებიც ჩართულნი იყვნენ ქსელურ რეკრუტირებასა და ქურთების დატრენინგებაში PKK-ისთვის; აღნიშნული ინფორმაცია იტალიასა და საფრანგეთში ჩატარებული გამოძიების შედეგად გავრცელდა.[2]

[1] United States Department of State, Country Reports on Terrorism 2015 – Foreign Terrorist Organizations: Kurdistan Workers’ Party, 2 June 2016, available at:

[accessed 5 May 2017]

[2] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Turkey: The Kurdistan Workers’ Party (PKK), including areas of operation and targets, methods of recruitment and activities; state response, 15 June 2012, TUR104075.E, available at:

[accessed 5 May 2017]

თურქეთი – სექსუალური უმცირესობების უფლებების დაცვა – მარტი, 2017

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2016 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ქვეყანაში მოქმედი კანონმდებლობა პირდაპირ არ ახდენს ლესბოსელების, გეების, ბისექსუალების, ტრანსგენდერებისა და ინტერსექსი ადამიანების დისკრიმინაციას. ჰომოსექსუალური აქტები ლეგალურია 1858 წლიდან და კანონმდებლობა ჰეტეროსექსუალური ურთიერთობების მსგავსად იმავე ასაკს აწესებს ჰომოსექსუალურ ურთიერთობებზეც. თუმცა, საკანონმდებლო შეზღუდვად მიჩნეულია ის ფაქტი, რომ სისხლის სამართლის კოდექსში 2014 წელს შეტანილი ცვლილებების დროს, სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილ დანაშაულებში არ იქნა განხილული სექსუალური ორიენტაცია. არადისკრიმინაციული საკანონმდებლო ჩარჩოს მიუხედავად, სხვადასხვა წყარო საუბრობს ლგბტი პირების მოწყვლადობის შესახებ თურქეთში; დოკუმენტირებულია სიძულვილის ენის გამოყენება ამ ადამიანების წინააღმდეგ და ასევე, საუბრობენ მკაფიო ლეგალური დაცვის ნაკლებობაზე, დისკრიმინაციაზე, დაშინებაზე, პოლიციის მხრიდან შეურაცხყოფასა და ძალადობრივ აქტებზე ლგბტი პირების წინააღმდეგ. ევროპული საბჭოს კომუნიკაციების დირექტორატი 2015 წელს მოუწოდებდა თურქეთს, რომ „ეფექტურად ყოფილიყო გარანტირებული ქალების, ბავშვებისა და ლგბტი პირების უფლებები“.

მიუხედავად იმისა, რომ 2014 წელს, საკონსტიტუციო სასამართლომ, ვებ-გვერდის „Habervaktim.com“ შემთხვევაში პირველად დაადგინა, რომ ლგბტი პირების „გარყვნილ“ ადამიანებად მოხსენიება სიძულვილის ენას წარმოადგენდა, სასამართლოს დადგენილება არ გამოუტანია ვებ-გვერდის წინააღმდეგ. ასევე, 2014 წელს სასამართლომ გაამართლა კონსერვატორული გაზეთი „Yeni Akitfor“ მას შემდეგ, რაც მათ ლგბტი ადამიანების უფლებების დამცველი არასამთავრობო ორგანიზაცია „Kaos GL“ თავიანთ 2012 წლის სტატიაში მოიხსენია, როგორც „ანომალური (გადახრების მქონე)“ და „გარყვნილი“. საზოგადოებრივი მორალის შეურაცხყოფა“, „ოჯახის დაცვა“ და „არაბუნებრივი სექსუალური ქცევისადმი“ ლეგალური მითითება ხანდახან გამოიყენება დამსაქმებლების მხრიდან დისკრიმინაციისა და პოლიციის მხრიდან შეურაცხყოფის ბაზისად. 2015 წლის ივნისის საპარლამენტო არჩევნების კამპანიის დროს ზოგიერთი პოლიტიკოსი ლგბტი პირებისა და სხვა უმცირესობების მისამართით სიძულვილის ენას იყენებდა.

რაც შეეხება საჯარო მოსამსახურეებს, კანონმდებლობაში არსებობს დათქმა, რომლის თანახმადაც, საჯარო მოხელე შეიძლება დათხოვნილ იქნას სამსახურიდან, თუკი „მისი ქმედება არის სამარცხვინო და სათაკილოა საჯარო მოხელისათვის“. 2010 წლის იანვრიდან 2014 წლის ნოემბრამდე პერიოდში, ლგბტი საზოგადოების ვებ-გვერდმა „LGBTI News Turkey“, სხვადასხვა ონლაინ წყაროსა და ლგბტი ასოციაციებზე დაყრდნობით, გაავრცელეს ინფორმაცია, რომ 47 პირი მოკლეს მათი რეალური თუ მიწერილი სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული იდენტობის გამო.

2015 წლის ივნისში, პირველად მას შემდეგ, რაც 2003 წელს ყოველწლიური ლგბტი აღლუმი დაარსდა, სამართალდამცავი პირები ძალადობრივად ჩაერივნენ აღლუმში და გამოიყენეს გადამეტებული ძალა მონაწილეების წინააღმდეგ. 2015 წლის ივლისში, გაეროს ადამიანის უფლებების დაცვის კომისარმა (OHCHR) „გამოხატა ღრმა შეშფოთება თურქეთში ლგბტი პირების წინააღმდეგ თავდასხმებსა და შეურაცხყოფის ფაქტებზე და მოუწოდა ხელისუფლებას, მიეღო შესაბამისი ზომები ჰომოფობიური და ტრანსფობიური ძალადობისა და დისკრიმინაციის წინააღმდეგ საბრძოლველად“. აღნიშნულს ინციდენტების სრული სერია მოჰყვა: „ანკარაში ლგბტი პირების მკვლელობის მოწოდებით პოსტერები გამოქვეყნდა; ძალადობრივი ჰომოფობიური თავდასხმა მოხდა სტამბოლში ახალგაზრდა გეი მამაკაცების წინააღმდეგ; ქემალ ორდეკის – ოგანიზაციის „Red Umbrella Sexual Health and Human Rights Association“ დამფუძნებლისა და ადამიანის უფლებების დამცველის გაუპატიურება, ძარცვა და თავდასხმა“.

სასამართლოს გარეშე და თვითნებური დაკავებების საკითხებში გაეროს სპეციალური მომხსენებლის მიხედვით, „გამოწვევები, რომლებიც უკავშირდება ლგბტი პირების დაცვას, ხშირად გამწვავებულია აღნიშნული პირების ოჯახის წევრების დამოკიდებულებით. სასამართლო და საკანონმდებლო ოფიციალური პირები ლგბტი პირების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულების მიმართ შემწყნარებლური დამოკიდებულებით გამოირჩევიან.

„Amnesty International“-ის მიხედვით, დაფიქსირდა გეი პირების „ღირსების სახელით“ მკვლელობის ფაქტები, რომელთა გამოძიების სურვილის ნაკლებობა იყო.

მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, 2014 წელს, სასამართლომ სამუდამო პატიმრობა მიუსაჯა მამას, რომელმაც საკუთარი ვაჟი მოკლა 2012 წელს სექსუალური ორიენტაციის გამო. აღნიშნული საქმის შესახებ მოხსენება გააკეთა ასოციაციამ ILGA – ლესბოსელთა, გეების, ბისექსუალთა, ტრანს და ინტერსექსთა საერთაშორისო ასოციაციამ. 2016 წლის ივნისში, თურქეთის ოფიციალურმა პირებმა ტრანსგენდერთა და გეი აღლუმის სტამბოლში ჩატარება აკრძალეს, რათა დაეცვათ „უსაფრთხოება და საჯარო წესრიგი“. 19 ივნისს, აკრძალვის მიუხედავად, უამრავი დემონსტრანტი შეიკრიბა სტამბოლში იმისთვის, რომ დაეცვათ ლგბტი პირების უფლებები. პოლიციამ ცრემლსადენი გაზი და რეზინის ტყვიები გამოიყენა აქტივისტების დასაშლელად.

2016 წლის 25 ივლისს, სირიელი გეი ლტოლვილი იპოვეს მოკლული სტამბოლში მას შემდეგ, რაც იგი გაიტაცეს, გააუპატიურეს და თავი მოჰკვეთეს. სხვადასხვა წყაროს თანახმად, იგი სიკვდილამდე ხუთი თვით ადრე გაიტაცა და გააუპატიურა ხუთმა მამაკაცმა.

განსაკუთრებით შემაშფოთებელია ტრანსგენდერი ადამიანების მდგომარეობა, ვინაიდან ისინი არიან სიძულვილის ნიადაგზე ჩადენილი დანაშაულების, თავდასხმების, ადმინისტრაციული ჯარიმების, საოჯახო რეიდებისა და პოლიციის მხრიდან ძალადობის მსხვერპლნი. „ILGA‐Europe“, თავის ანგარიშში, რომელიც 2014 წელს ფარავს, საუბრობს რამდენიმე საქმეზე, რომელიც ტრანსგენდერი ქალების მიმართ პოლიციის მხრიდან არასათანადო მოპყრობას ეხება. „ILGA‐Europe“-ის ანგარიშში საუბარია ხუთი ტრანსგედერი ქალის მკვლელობაზე, რომელიც 2014 წელს მოხდა.

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი თავის 2015 წლის ანგარიშში საუბრობს ფაქტებზე, როდესაც პოლიციამ და პროკურატურამ ვერ გამოიძიეს ტრანსგენდერი ადამიანების წინააღმდეგ ჩადენილი აგრესიული ძალადობის ფაქტები; საუბარია რამდენიმე დაკავებაზე და იმ პირთა მცირე სასჯელზე, ვინც დააკავეს.

გაზეთის „Daily Sabah“ თანახმად, 2016 წლის ივნისში, რამადანის პერიოდში, იფტარზე (საღამოს ვახშამი რამადანის მარხვის პერიოდში) პრეზიდენტი ერდოღანი ცნობილ ტრანსსექსუალ თურქ მომღერალ ბიულენთ ერსოის შეხვდა.

2016 წლის 12 აგვისტოს, ცნობილი ლგბტი აქტივისტის და ტრანსგენდერი ქალის ჰანდე კადერის ცხედარი იპოვეს, რომელიც გაუპატიურებული და ნაწამები იყო. მისმა ძალადობრივმა მკვლელობამ საზგადოება შოკში ჩააგდო და სათავე დაუდო დემონსტრაციებს, რომელიც ასობით ადამიანმა სხვადასხვა ქალაქში ჩაატარა. თურქეთში ტრანსგენდერების მკვლელობის რიცხვი ყველაზე მაღალია ევროპაში. ერთი კვირის ვადაში ორმა ტრანსგენდერმა თვითმკვლელობით დაასრულა სიცოცხლე, რადგან მათივე განცხადებით, დისკრიმინაცისა და ზეწოლის პირობებში ცხოვრება აღარ შეეძლოთ.

თურქეთში რამდენიმე ლგბტი ორგანიზაციაა, რომელთაც დიდი როლი შეასრულეს ბოლო საკანონმდებლო ცვლილებების მომზადებაში. ტრანსგენდერთა მხარდამჭერი არასამთავრობო ორგანიზაციის „წითელი ქოლგა“ ხელმძღვანელს თავს დაესხნენ და გააუპატიურეს 2015 წლის 5 ივლისს, ქ. ანკარაში.[1]

„Freedom House“ თავის ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ ერთსქესიანთა სექსუალური აქტივობა მკაფიოდ აკრძალული არ არის, თუმცა ლგბტ პირები ფართოდ გავრცელებული დისკრიმინაციის, პოლიციის მხრიდან შეურაცხყოფისა და ხანდახან, ძალადობის მსხვერპლნი არიან. კანონმდებლობა არ არეგულირებს პირთა დაცვას სექსუალური ორიენტაციისა ან გენდერული იდენტობის საფუძველზე. წინა წლებისგან განსხვავებით, ივნისში, სტამბოლის ყოველწლიური ლგბტი აღლუმი პოლიციამ დაიშალა.[2]

აშში-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი თავის უკანასკნელ ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ კანონი არ ახდენს ლგბტი პირების დისკრიმინაციას, სამართლებრივი საფუძვლებით – „საზოგადოებრივი მორალის შეურაცხყოფა“, „ოჯახის დაცვა“ და „არაბუნებრივი სექსუალური ქცევა“ – ბრალდებით ხორციელდება ლგბტ პირების დამსაქმებლების მხრიდან დისკრიმინაცია და პოლიციის მხრიდან შეურაცხყოფა – არასათანადო მოპყრობა. ლგბტი პროსტიტუტები აცხადებენ, რომ პოლიციამ ისინი ქრთამის გამოძალვის მიზნით დააკავა. ლგბტი პირთა დამცველები ადანაშაულებენ სასამართლოებსა და პროკურორებს ისეთი გარემოს შექმნაში, სადაც პროსტიტუციაში ჩართულ ტრანსგენდერებზე ძალადობა დაუსჯელი რჩება.

თურქული კანომდებლობის თანახმად, სიძულვილის ენისა და ენის, რასის, ეროვნების, კანის ფერის, გენდერის, უუნარობის, პოლიტიკური შეხედულების, ფილოსოფიური რწმენის / ღირებულების, რელიგიის ან მწვალებლობის/სექტანტური ნიადაგზე ჩადენილი საზიანო/შეურაცხმყოფელი ქმედება ითვალისწინებს სამ წლამდე პატიმრობას. ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები აკრიტიკებენ კანონმდებლობას და მიუთითებენ იმაზე, რომ აღნიშნული კანონი არ მოიცავს გენდერულ იდენტობის გამო პირთა დაცვას და აცხადებენ, რომ ხანდახან კანონი სიტყვის თავისუფლების შესაზღუდად უფრო გამოიყენება, ვიდრე უმცირესობების დასაცავად. შინაგან საქმეთა სამინისტრომ განმარტა, რომ ლგბტი განსაზღვრება კანონში არ ფიგურირებს, რადგან ლგბტი პირების დასაცავად გამოიყენება ზოგადი „გენდერის“ კონცეფცია. KAOS-GL, ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაცია, რომელიც ფოკუსირებულია ლგბტი პირების უფლებებზე, აცხადებს, რომ ლგბტი პირების არსებობის გაუთვითცნობიერებლობის გამო, ოფიციალური პირები ლგბტი პირებს სოციალური დაცვის უფლებას ართმევენ. KAOS-GL აცხადებს, რომ არც ოჯახისა და სოციალური პოლიტიკის სამინისტრო და არც შრომისა და სოციალური უსაფრთხოების სამინისტრო ჩაერთვება ლგბტი პირების დასაცავად და არ აღიარებს მათ უფლებას ან საჭიროებას დაცვასა და მომსახურებაზე.

ადამიანის უფლებათა დამცველები აცხადებენ, რომ პოლიცია და პროკურორები ხშირად არ იძიებდნენ ტრანსგენდერი პირების წინააღმდეგ მიმართული ძალადობის აქტებს. ისინი ხშირად არც ეჭვმიტანილებს აკავებდნენ და არც წინასწარი დაკავების ცენტრებში გადაჰყავთ, როგორც ეს ზოგადად ხდება ხოლმე სხვა დაკავებულებთან მიმართებაში. როდესაც დაკავებები ხორციელდებოდა, დამცველები განაცხადებდნენ „გაუმართლებელ პროვოკაციასთან“ დაკავშირებით და მოითხოვდნენ შემცირებულ სასჯელს სისხლის სამართლის კოდექსის თანახმად. აღნიშნული გარემოების თანახმად, სასჯელი „შემცირდება, თუკი დანაშაულის ჩამდენი ჩაიდენს დანაშაულს გაშმაგებული ან ძლიერი, უცაბედი ემოციურობის ფონზე (აფექტის მდგომარეობა), რაც გამოწვეულია უკანონო აქტით“. მოსამართლეები რუტინულად იყენებდნენ აღნიშნულ გარემოებას იმ დამნაშავეების სასჯელის შესამცირებლად, რომელთაც ლგბტი პირები მოკლედ. სააპელაციო სასამართლოებმა ძალაში დატოვეს ვერდიქტები ნაწილობრივ მსხვერპლთა „ამორალური ბუნების“ გამო.

7 ივნისის საპარლამენტო არჩევნების კამპანიის დროს, ზოგიერთ პოლიტიკოსი სიძულვილის ენით საუბრობდა ლგბტი პირებისა და სხვა უმცირესობების შესახებ. ადამიანის უფლებადამცველი ჯგუფები თანხმდებოდნენ იმაზე, რომ ივნისსა და ივლისში გაზრდილი თავდასხმები ლგბტი პირების წინააღმდეგ პოლიტიკური ლიდერების ფანატიზმის პირდაპირი შედეგი იყო. მას შემდეგ, რაც სტამბოლის პოლიციამ ცრემლსადენი გაზი, რეზინის ტყვიები და წყლის ჭავლი გამოიყენა ლგბტი აღლუმის მონაწილეების წინააღმდეგ 28 ივნისს, მომდევნო კვირას სტამბოლსა და ანკარაში ანტი-ლგბტი ინციდენტთა სერიები მოხდა. 30 ივნისს სავაჭრო ცენტრის წინ თავს დაესხნენ გეი მამაკაცებს; არასამთავრობო ტრანსგენდერ ადამანთა უფლებადამცველი ორგანიზაციის „წითელი ქოლგა“ ხელმძღვანელს თავს დაესხნენ და გააუპატიურეს 5 ივლისს, ქ. ანკარაში; და 8 ივლისს, ქ. ანკარაში ანტი-ლგბტი პოსტერები გავრცელდა. ლგბტი საზოგადოებამ სარჩელი შეიტანა იმ ახალგაზრდული ჯგუფის წინააღმდეგ, რომელმაც პოსტერები შექმნა და მოითხოვეს, „წითელი ქოლგის“ ხელმძღვანელის დაცვითი ორდერი. მთავრობას საჯაროდ არ უპასუხია პოლიციის მხრიდან არაპროპორციული ძალის გამოყენების, პოლიციის მხრიდან ძალადობის, ანტი-ლგბტ ძალადობის მოწოდებისა და თავსახმების ბრალდებებზე. 7 ივნისის არჩევნებისთვის, ერთმა ღიად ლგბტი კანდიდატმა ბარის სულუმ მანდატი ვერ მოიპოვა და აგვისტოში ქვეყანა დატოვა, როგორც აცხადებენ ინტენსიური მუქარების გამო მის ლგბტი სტატუსთან დაკავშირებით.

სტამბოლში, ანკარაში, იზმირში, ადანაში, მერსინში, გაზიანტეპში, ესკისეჰირში და დიიარბაკირში აქტიური ლგბტი ორგანიზაციები არსებობდა, ისევე, როგორც არაოფიციალური ჯგუფები – სხვა პატარა ქალაქებსა და უნივერსიტეტების კამპუსებში. ჯგუფები საუბრობენ პოლიციისა და სამთავრობო ძალების მხრიდან შეურაცხყოფაზე. მცირე ქალაქების უნივერსიტეტებში არსებული ჯგუფები აცხადებდნენ, რომ მათ რექტორები შეკრების უფლებას არ აძლევდნენ.

ლგბტი ორგანიზაციები ახადებენ, რომ მთავრობა რეგულარულ და დეტალურ აუდიტს იყენებს მათ წინააღმდეგ ადმინისტრაციული მსჯავრის დადების მიზნით და ემუქრებოდნენ მათ დიდი ჯარიმებით. ისინი, ასევე, საუბრობდნენ იმ გამოწვევებზე, რომლებსაც საოფისე ფართის ქირაობის დროს აწყდებიან ფართის მფლობელების მხრიდან დისკრიმინაციის გამო. 5 ივლისის თავდასხმის შემდეგ, „წითელი ქოლგის“ ხელმძღვანელი იძულებული გახდა დაეტოვებინა მისი ადრინდელი საცხოვრებელი და ახალი ბინა მოეძებნა, რადგან სასამართლომ არ დააკმაყოფილა მისი თხოვნა სამი თავდამსხმელის დაკავების თაობაზე, რაც ზრდიდა განმეორებითი თავდასხმის ალბათობს რისკს. ლგტი პირები აწყდებიან დისკრიმინაციას დასაქმების კუთხით.[3]

[1] European Union: European Asylum Support Office (EASO), EASO Country of Origin Information. Report Turkey Country Focus, November 2016, available at:

[accessed 13 March 2017]

[2] Freedom House, Freedom in the World 2016 – Turkey, 7 March 2016, available at:

[accessed 13 March 2017]

[3] United States Department of State, 2015 Country Reports on Human Rights Practices – Turkey, 13 April 2016, available at:

[accessed 13 March 2017]