მაროკო – ადამიანის უფლებების დაცვის კუთხით არსებული ვითარება – ივლისი, 2017

მდებარეობს ჩრდილოეთ აფრიკაში, ალჟირსა და დასავლეთ საჰარას შორის, ესაზღვრება ჩრდილო ატლანტის ოკეანე და ხმელთაშუა ზღვა; მოსახლეობა: 33,655,786 (2016 წლის ივლისი) ეთნიკური ჯგუფები: არაბი-ბერბერები 99%, სხვები 1%; ენები: არაბული (ოფიციალური), ბერბერული ენები (Tamazight (ოფიციალური), Tachelhit, Tarifit), ფრანგული (მთავრობის და დიპლომატიის სფეროში);

რელიგიები: მუსლიმები 99% (ოფიციალური; უმეტესობა სუნიტი<0.1% შიიტი), სხვები 1% (მათ შორის ქრისტიანები, ებრაელები და ბაჰაის მიმდევრები);

მმართველობის ტიპი: საპარლამენტო კონსტიტუციური მონარქია;

დედაქალაქი: რაბათი;

ადმინისტრაციული დაყოფა: 11 რეგიონი (აღიარებული); ბენი მელალ-ხენიფა, კასაბლანკა-სეტატი, დრაა-ტაფილალეთი, ფესმეკნესი, გუელმიმ-ოუედ ნოუნი, ლააიოუნე-საკია ალ ჰამრა, ორიენტალი, მარრაკეჩ-საფი, რაბათ-სალე-კენიტრა, სოუსს-მასსა, ტანგერ-ტეტოუან-ალ ჰოკეიმა;

სასამართლო სისტემა: შერეული სამოქალაქო სამართალი ეფუძნება ფრანგულ და ისლამურ სამართალს, საკანონმდებლო აქტების გადახედვა ხდება საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ;

აღმასრულებელი ხელისუფლება:

ქვეყნის მეთაური: მეფე მოჰამედ VI (1999 წლის 30 ივლისიდან)

მთავრობის მეთაური: პრემიერ-მინისტრი საად ედინე ალ-ოთმანი (2017 წლის 17 მარტიდან);

კაბინეტი: მინისტრთა საბჭოს ირჩევს პრემიერ-მინისტრი პარლამენტთან კონსულტაციის შედეგად და ინიშნება მონარქის მიერ;

არჩევნები/დანიშვნები: მონარქია მემკვიდრეობითია; საარჩევნო კანონმდებლობის მიხედვით არჩეული უმრავლესობიდან  ინიშნება პრემიერ-მინისტრი  მონარქის მიერ;

სასამართლო სისტემა: 

 უზენაესი სასამართლო: უზენაესი სასამართლო ან სააპელაციო სასამართლო (შედგება 5 სასამართლო პანელისგან რაც მოიცავს სამოქალაქო, საოჯახო საკითხების, კომერციული, ადმინისტრაციული, სოციალური და სისხლის სამართლის სექციებს); საკონსტიტუციო სასამართლო (შედგება 12 წევრისგან);

სამხედრო დანაყოფები:

შეიარაღებული სამეფო ძალები: მაროკოს სამეფო არმია (მოიცავს საჰაერო თავდაცვას), მაროკოს სამეფო საზღვაო ფლოტი (მოიცავს სანაპიროს დაცვას და საზღვაო ქვეითებს), მოროკოს სამეფო საჰაერო ძალები;

სამხედრო სამსახურის ასაკი და ვალდებულება: 20 წლიდან ნებაყოფლობითია; არ ხდება გაწვევა. სამხედრო სამსახურის ვადა: 18 თვე.[1]

აროკოს სამეფოს დროშა

„Freedom House“ 2017 წლის ანგარიშში მაროკოს შესახებ, ქვეყანას აფასებს როგორც ნაწილობრივ თავისუფალს. თავისუფლების ხარისხი შეფასებულია 4.5 ქულით (7 ქულა წარმოადგენს ყველაზე უარეს მაჩვენებელს), სამოქალაქო თავისუფლებები შეფასებულია 4 ქულით, ხოლო პოლიტიკური უფლებების ხარისხი – 5 ქულით.

მაროკო რეგულარულად ატარებს მრავალპარტიულ საპარლამენტო არჩევნებს. 2011 წელს გატარებულმა რეფორმებმა ფორმალურად გადაანაწილა ძალაუფლება მონარქიასა და არჩეულ საკანონმდებლო ორგანოზე. მოჰამედ VI კვლავ ინარჩუნებს როგორც ფორმალურ ისე არაფორმალურ გავლენას სახელმწიფოსა და საზოგადოებაზე, მათ შორის უსაფრთხოების ძალებსა და რელიგიურ ლიდერებზე.

 მმართველმა პარტიამ სამართლიანობის და განვითარების პარტიამ (Justice and Development Party-PJD) 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნების შედეგად კვლავ შეინარჩუნა ძალაუფლება.

მთავრობა კვლავ განაგრძობდა პირადი თავისუფლების და ჟურნალისტური საქმიანობის შეზღუდვას. არაერთი მშვიდობიანი საპროტესტო აქცია გაიმართა სხვადასხვა მიზეზით, თუმცა, ზოგიერთ შემთხვევაში ხელისუფლება აქციის  დასაშლელად ძალადობას მიმართავდა.

შეკრებისა და გამოხატვის თავისუფლება:

ანგარიშის მიხედვით, გამოხატვის თავისუფლება ყოველთვის არ არის დაცული. ხელისუფლება   მშვიდობიანი საპროტესტო აქციების დასაშლელად და მთავრობის საწინააღმდეგო აქციის  ორგანიზებაში ჩართული პირების შესავიწროებლად ზოგჯერ გადაჭარბებულ  ძალას იყენებს. ამგვარი პრაქტიკა კვლავ გრძელდებოდა 2016 წელს. თუმცა, არაერთი მასშტაბური აქცია გაიმართა, რომელიც ყოველგვარი ინციდენტის გარეშე დასრულდა.

სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციები საკმაოდ აქტიურად მოქმედებენ, მაგრამ ზოგჯერ სამართლებრივ შევიწროებას, სამგზავრო შეზღუდვებს და მათ საქმიანობასთან დაკავშირებით სხვა სახის დაბრკოლებებს აწყდებიან. ხელისუფლება გამუდმებით ხელს უშლის იმ არასამთავრობო ორგანიზაციების დარეგისტრირებას, რომელთაც  კავშირები აქვთ სამართლებრივ ან საქველმოქმედო ორგანიზაციებთან ან მარგინალიზებულ საზოგადოებებთან. ხელისუფლება ასევე ხელს უშლის ადგილობრივ უფლებადამცველ ორგანიზაციებს გარკვეული ღონისძიებების გამართვის პროცესში. ასევე ხშირად ეწინააღმდეგებიან  ადამიანის უფლებათა დამცველი საერთაშორისო ორგანიზაციების მონაწილეობას გარკვეულ ღონისძიებებში.

კანონის უზენაესობა

სასამართლო ხელისუფლება არ არის დამოუკიდებელი მონარქიის გავლენისგან და ხშირად სასამართლოებს იყენებენ მთავრობის მოწინააღმდეგეთა დასასჯელად. თვითნებური დაკავებები და ადამიანთა წამება კვლავ ხდება. უფლებადამცველების ინფორმაციით, წამება კვლავ ფართოდაა გავრცელებული მაროკოს უსაფრთხოების ძალების და დაკავების ცენტრებში, განსაკუთრებით კი იმ პირების მიმართ, რომლებიც დასავლეთ საჰარას დამოუკიდებლობას, მემარცხენეებს, ისლამისტებს და მთავრობის სხვა მოწინააღმდეგებს იცავენ.

ხალხის უკმაყოფილება პოლიციის მხრიდან მათი უფლებების დარღვევის გახშირების გამო საპროტესტო აქციებში გადაიზარდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ რაც 2016 წლის ოქტომბერში მეთევზე მოუჩინე ფიკრი იქნა მოკლული. პოლიციის მხრიდან ფიკრის 1000 ფუნტი თევზი ჩამოერთვა,  იმის გამო რომ სათევზაო სეზონზე არ დაუჭერია თევზე. როდესაც იგი ცდილობდა სანაგვიდან თევზის ამოღებას, ნაგვის გადამამუშავებელი კომბაინი ჩაირთო – სავარაუდოდ პოლიციის ოფიცრის ბრძანებით – და მეთევზე ადგილზევე გარდაიცვალა. ფიკრის გარდაცვალების გამო, ნოემბერში თერთმეტი ადამიანი იქნა დაკავებული. მათ შორის იყო ორი პოლიციის ოფიცერი. მშვიდობიანი საპროტესტო აქციები ნელ-ნელა მიწყნარდა.

მაროკოს LGBT საზოგადოება აწყდება მკაცრ დისკრიმინაციას და ზოგ შემთხვევაში ძალადობასაც. ერთსქესიანთა ურთიერთობა შეიძლება დაისაჯოს სამ წლამდე თავისუფლების აღკვეთით. LGBT-ის თემის უცხოელი წარმომადგენლები დაიშვებიან ტურისტულ ზონებში.

ამაზიღები (ბერბერები) და სხვა თემები, რომლებიც არაბულ კულტურასთან არ იდენტიფიცირდებიან  გარკვეულ უთანასწორობას განიცდიან საგანმანათლებლო და ეკონომიკურ საკითხებში. მთავრობამ გარკვეული ძალისხმევა მიმართა არაბიზაციის პოლიტიკის გამოსწორებისთვის. 2011 წლის საკონსტიტუციო რეფორმებიდან მოყოლებული,  თამაზიღურ (ბერბერულ) ენებს ოფიციალური სტატუსი მიენიჭა და სკოლებში ამაზიღური კულტურა დაწინაურდა. თუმცა, დამოუკიდებელი ჯგუფები, რომლებიც ადგილობრივ დონეზე ცდილობენ წინ წამოწიონ ამაზიღთა უფლებები და კულტურა, მთავრობის მხრიდან დაბრკოლებებს აწყდებიან.

მთავრობამ დროებითი ბინადრობის უფლება  ასობით ლტოლვილს  და ათასობით აფრიკელ მიგრანტს მიანიჭა.  ხელისუფლების მიმართ კვლავ გაისმოდა ბრალდებები გადამეტებული ძალის გამოყენების შესახებ უკანონო მიგრანტების დაბლოკვისას, რომლებიც ცდილობდნენ შეეღწიათ ესპანური ანკლავის სეუტას და მელილას ტერიტორიაზე.

ადამიანის ინდივიდუალური უფლებები

გადაადგილების თავისუფლება, დასაქმება და განათლებაზე წვდომის უფლება გარანტირებულია მაროკოს კანონით, მაგრამ მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობის და კორუფციის არსებობის გამო, აღნიშნული უფლებები პრაქტიკაში იზღუდება. ფართოდაა გავრცელებული ქრთამის აღება, ნეპოტიზმი და უთანასწორობა ხელისშემშლელ ფაქტორს წარმოადგენს საგანმანათლებლო სფეროში რაც დამსახურების მიხედვით წინსვლისთვის ხელის შემშლელია.

მსოფლიო ბანკის 2017 წლის ანგარიშის მიხედვით, „ბიზნესის კეთების“ კუთხით მაროკო 190 ქვეყანას შორის 68-ე ადგილზეა. მაროკოს მიწების 50% ტომების ხელშია მოქცეული, ხოლო რამდენიმე სასოფლო-სამეურნეო ჯგუფი აკონტროლებს თითქმის ერთ მესამედს. სასოფლო სამეურნეო მიწები ადმინისტრირებულია რელიგიის და ჩვეულებითი სამართლის მიხედვით, რაც ძირითადად ცნობს მფლობელობას და მაცხოვრებლების და მუშების ძირითად უფლებებს.

რეგიონული სტანდარტების გათვალისწინებით მაროკოს კანონები ქალთა უფლებების საკითხებთან დაკავშირებით შედარებით პროგრესულია. გენდერული თანასწორობა აღიარებული 2011 წლის კონსტიტუციით. 2004 წელს საოჯახო კოდექსი იქნა მიღებული, რომელმაც ქორწინების, განქორწინების და ბავშვებზე მეურვეობის საკითხებში ქალთა უფლებები კიდევ უფრო გაზარდა. არსებობს სხვადასხვა კანონები, რომლებიც ქალთა ინტერესებს იცავს. თუმცა, მემკვიდრეობის საკითხი კვლავ დისკრიმინაციულ ელემენტს შეიცავს, ქორწინებაში მომხდარი გაუპატიურების ფაქტი დანაშაულად არ ითვლება და ქალთა წინააღმდეგ ოჯახური ძალადობა  არსებული სოციალური სტიგმის გამო იშვიათად ხმაურდება და ისჯება. სოციალურ დონეზე ქალები კვლავ აწყდებიან გაურკვეულ დისკრიმინაციას. ქორწინების გარეთ სექსუალური ურთიერთობა არაკანონიერია.[2]

ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტის მიერ გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით, მაროკოს ხელისუფლება კვლავ განაგრძობდა იმ ჯგუფების განადგურებას, რომლებიც ცდილობდნენ ამერიკელებზე ან დასავლეთთან ასოცირებულ პირებზე და მაროკოს მთავრობის  წარმომადგენლებზე თავდასხმას, აკავებდა უამრავ ადამიანს, რომლებიც საერთაშორისო ტერორისტულ ჯგუფებთან ასოცირდებოდნენ. მაროკოში ხშირად ტარდება დემონსტრაციები, რომელთაც ძირითადად პოლიტიკური და სოციალური ხასიათი აქვს.[3]

სიკვდილით დასჯა

სასამართლოები განაგრძობდნენ სასიკვდილო განაჩენის გამოტანას; თუმცა 1993 წლიდან მოყოლებული არცერთი სასიკვდილო განაჩენი არ აღსრულებულა. ივლისში ხელისუფლების გადაწყვეტილებით 23 ადამიანს სასიკვდილო განაჩენი შეეცვალა სამუდამო პატიმრობით.[4]

დასავლეთ საჰარა

დიდი ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა და თანამეგობრობის ოფისის მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაციის მიხედვით, მოგზაურთათვის აღწერილია ამა თუ იმ ქვეყანაში მოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით.

დასავლეთ საჰარას შესახებ არსებულ სარჩევში, აღნიშნულია, რომ უსაფრთხოების კუთხით არსებული მდგომარეობიდან გამომდინარე, მოგზაურებმა თავი უნდა შეიკავონ  დასავლეთ საჰარას ტერიტორიებზე 30 კმ. სიგრძეზე, ბერმის დასავლეთით და აღმოსავლეთით მოგზაურობისგან.  დასავლეთ საჰარა წარმოადგენს სადავო ტერიტორიას. აღნიშნულ ტერიტორიაზე შესაძლოა მოხდეს ტერორისტული თავდასხმის ფაქტები.[5]

დასავლეთ საჰარას ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მაროკოს დე-ფაქტო ადმინისტრაციას ექვემდებარება, სწორედ ის აკონტროლებს აღნიშნულ ტერიტორიაზე წვდომის შესაძლებლობას. სამხედრო საზღვარი ყოფს მაროკოს მიერ კონტროლირებად დასავლეთ საჰარას ტერიტორიის ნაწილს  დანარჩენი ტერიტორიისგან, მავრიტანიასა და ალჟირისგან. დასავლეთ საჰარას ტერიტორიის სტატუსი სადავოა მაროკოსა და პოლისარიოს ფრონტს (ნაციონალისტურ განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რომელიც შედგება საჰრავის ეთნიკური ჯგუფის წევრებისგან) შორის.[6]

[1] Central Intelligence Agency: The World Factbook: MOROCCO; Page last updated on June 26, 2017 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mo.html [accessed July 10, 2017 ]

[2] Freedom House: Freedom in the World 2017 : Morocco Profile; https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/morocco [accessed July 10, 2017 ]

[3] US State Department: Morocco -Safety and Security https://travel.state.gov/content/passports/en/country/morocco.html [accessed July 13, 2017 ]

[4] Amnesty International :Annual Report-Morocco/Western Sahara 2016/2017 https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/morocco/report-morocco/#endnote-4 [accessed July 13, 2017 ]

[5] GOV UK: The Foreign and Commonwealth Office: Foreign travel advice – Western Sahara; Updated:

25 April 2017  https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/western-sahara [accessed July 13, 2017 ]

[6] GOV UK: The Foreign and Commonwealth Office: Foreign travel advice- Western Sahara; Updated:

25 April 2017  https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/western-sahara/safety-and-security [accessed July 13, 2017 ]