ყაზახეთი. ეთნიკურად უიღურების მიმართ დამოკიდებულება – იანვარი, 2021

არასამთავრობო ორგანიზაცაია „კონრად ადენაუერის ფონდი“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ყაზახეთის შესახებ წერდა, რომ ქვეყნის მოსახლოება 18.2 მილიონ პირს შეადგენს. მათი 63.1 % ეთნიკურად ყაზახია; 23.7 % – რუსი; 2.9 % – უზბეკი; 2.1 % – უკრაინელი; 1.4 % – უიღური; 1.3 % – თათარი; 1.1 % – გერმანელი; ხოლო სხვა ეთნიკური ჯგუფები – მოსახლეობის 4.4 %-ს შეადგენენ.[1]

ინფორმაცია ეთნიკურად უიღურების გარეგნული თუ სხვა განმასხვავებელი ნიშნების შესახებ, წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, არ იძებნება.

რაც შეეხება მათ მიმართ დამოკიდებულებას, განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, აღნიშნული საკითხის შესახებ ინფორმაცია შედარებით მწირი იყო. ისეთი წამყვანი, ავტორიტეტული სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციები, როგორიცაა: ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი; Human Rights Watch; Freedom House; Amnesty International და ა.შ. საკუთარ უახლეს ანგარიშებში ყაზახეთის შესახებ არაფერს წერდნენ ეთნიკურად უიღურების მიმართ არსებული მასობრივი თუ სერიოზული უფლებადარღვევების, ან მათი დევნის შესახებ. [2] [3] [4] [5]

გაეროს „რასობრივი დისკრიმინაციის ყველა ფორმის აღმოფხვრის შესახებ კონვენციის“ ეგიდით დაარსებული რასობრივი დისკრიმინაციის აღმოფხვრის კომიტეტი 2019 წლის 9 სექტემბერს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ყაზახეთის შესახებ წერდა, რომ ქვეყანაში მოსახლეობის 1.5 % (დაახლოებით 261.000 პირი) ეთნიკურად უიღურია. ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში ფუნქციონირებს გაზეთები იუღურულ ენაზე (Avazi); ეთნიკური სკოლები უიღური ბავშვებისთვის; „უიღურთა ეროვნული თეატრი“ და ა.შ.

ანგარიშში საუბარი არ არის ეთნიკურად უიღურ პირთა მიმართ არსებული პრობლემების ან დისკრიმინაციის შესახებ.[6]

Freedom House ყაზახეთის შესახებ 2019 წლის შემაჯამებელ ანგარიშში წერდა, რომ ცნობილი სამოქალაქო აქტივისტი – სერიკჟან ბილაში, რომელიც საჯაროდ აკრიტიკებდა ჩინეთის მთავრობას ეთნიკური ყაზახებისა და უიღურების მიმართ არასათანადო მოპყრობაში, 2019 წლის მარტში დააკავეს და ბრალად ექსტრემისტული მოსაზრებების გავრცელება დასდეს. ბილაში აგვისტოში ალმაატის სასამართლომ გაათავისუფლა მას შემდეგ, რაც დანაშაული აღიარა და პირობა დადო, რომ მსგავს აქტივობებს შეწყვეტდა. მას ასევე 3 თვით აუკრძალეს ქალაქიდან გასვლა.[7]

არასამთაბრობო ორგანიზაცია Institute of War and Peace Reporting 2020 წლის 25 თებერვალს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ ჩინეთიდან გამოქცეული ეთნიკურად ყაზახი და უიღური პირები, ყაზახეთში დაბრუნებისას თავს უსაფრთხოდ ვერ გრძნობენ. ანგარიშის მიხედვით, ჩინეთში დაახლოებით 1.25 მილიონი ეთნიკურად ყაზახი ცხოვრობს. უკანასკნელ პერიოდში ოფიციალური პეკინის მიერ სადამსჯელო ღონისძიებათა კამპანიის ფარგლებში ათობით ათასი პირის დაკავების შემდგომ, ბევრმა მათგანმა ყაზახეთში გადასვლა გადაწყვიტა. თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ ყახაზეთი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ჩინეთზე როგორც პოლიტიკურად, ასევე – ეკონომიკურად, ოფიციალური ნურ-სულთანი ჯერჯერობით ჩუმად არის და არ გმობს ჩინეთის „სინძიანის უიღურთა ავტონომიურ რესპუბლიკაში“ მუსლიმთა დევნას.

მსოფლიოს უიღურთა კონგრესის ერთ-ერთმა მრჩეველმა – კახარმან კოჟამბერდიმ ინტერვიუსას განაცხადა: „ყაზახეთში ამბობენ, რომ სინძიანში მცხოვრებ უიღურებს პრობლემები არ აქვთ. მიუხედავად იმისა, რომ მათ ამაზე ინფორმაცია აქვთ, ამ პრობლემაზე არავინ არ საუბრობს ღიად. მათ არ სურთ დამატებითი პრობლემები, რადგან ყაზახეთს არ შეუძლია კონკურენცია გაუწიოს ჩინეთს. არ არსებობს ზუსტი ინფორმაცია ქვეყანაში მცხოვრებ იმ უიღურთა რაოდენობაზე, რომელთაც ჩინეთში მობინადრე ნათესავებთან კონტაქტი დაკარგეს“.

ბახარგულ ტოხტახუნოვამ – ყაზახეთში მობინადრე ეთნიკურად უიღურმა პირმა ორგანიზაციას განუცხადა, რომ ხალხს მის თემში ეშინია ჩინეთში მცხოვრებ საკუთარ ნათესავებათან დაკონტაქტება, სინძიანის რეგიონში განვითარებული პროცესების გამო.[8]

არასამთავრობო ორგანიზაცია The Central Asia-Caucasus Analyst (Cacianalyst) 2019 წლის 31 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ 21 სექტემბერს, ყაზახეთის ორ მტავარი ქალაქში – ნურ-სულთანსა და ალმაატიში მასშტაბური ანტი-ჩინური ხასიათის საპროტესტო დემონსტრაციები გაიმართა. დემონსტრაციების დროს, უიღური მოქალაქეები შეურთდნენ ყაზახ აქტივისტებს და ერთხმად მოითხოვეს  ყაზახეთის მთავრობის მხრიდან ჩინეთთან დამოკიდებულების გადახედვა. თუმცაღა, ჩინეთის სინძიანის პროვინციაში ეთნიკურად ყაზახი და უიღური პირების მასობრივი დაკავებების საკითხი გადაფარულ იქნა ემოციური ანტი-ჩინური სენტიმენტებით. სტატიის მიხედვით, ოფიციალური ნურ-სულთანის პასუხი სინძიანის ბანაკებზე ჯერჯერობით დუმილია და მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული საპროტესტო დემონსტრაციები ცენტრალური აზიის ქვეყნებში ყველაზე მასშტაბური იყო, დიდი ალბათობით, ამას პოლიტიკაზე მცირე გავლენა ექნება.[9]

მედია საშუალება Eurasia.net 2020 წლის 31 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთის მთავრობამ 4 ეთნიკურად ყაზახს, რომელთაც ჩინეთი-ყაზახეთის საზღვრის უკანონოდ კვეთა ედებოდათ ბრალად, ლტოვლილის სტატუსი მიანიჭა. გამოცემის მიერ აღნიშნული ნაბიჯი შეფასებულია, როგორც პოლიტიკის სერიოზული ცვლილება ჩინეთის სინძიანის პროვინციაში ანტი-ისლამური რეპრესიების მიმართ.

სტატიაში აღნიშნულია, რომ აქამდე ყაზახეთის მთავრობა თავს იკავებდა ოფიციალურ პეკინთან დაპირისპირებისგან, თუმცა, აღნიშნული ფაქტით ეს შეიცვალა. მაგალითად, 2018 წლის აპრილში სინძიანიდან ყაზახეთში გაიქცა ეთნიკურად ყაზახი ქალი საირაგულ საიუთბეი. სამართლებრივი და ბიუროკრატიული არაერთი პროცედურის შემდგომ, მას ყაზახეთში თავშესაფარი არ მიანიჭეს, თუმცა, ნება დართეს, გამგზავრებულიყო შვედეთში. ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ყოფილი წევრი საიუთბეი იყო პირველი ადამიანი, რომელმაც  2018 წელს სასამართლოში ჩვენება მისცა სინძიანის პროვინციაში, ასობით ათასი მუსლიმი და თურქი პირების საკონცენტრაციო ბანაკების არსებობის შესახებ.[10]

წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის მოპოვების განყოფილების მიერ შესწავლილ წყაროებში, მათ შორის – ავტორიტეტულ სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანიზაციების ყაზახეთის შესახებ უახლეს ანგარიშებში, სხვა დამატებითი ინფორმაცია ეთნიკურად უიღურების მიმართ არსებული მასობრივი თუ სერიოზული უფლებადარღვევების, ან/და მათი დევნის შესახებ, არ იძებნება.

[1] Konrad Adenauer Stiftung – “LÄNDERBERICHTE 47 RELIGIONSFREIHEIT: KASACHSTAN”; published in 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[2] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[3] Human Rights Watch – World Report 2021 – Kazakhstan; published in January 2021; available at

[accessed 28 January 2021]

[4] Amnesty International – Human Rights in Eastern Europe and Central Asia – Review of 2019 – Kazakhstan; published in April 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[5] Freedom House – Annual report on political rights and civil liberties in 2019; published on 4 March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

 

[6] United Nations CERD  International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination – Combined eighth to tenth periodic reports submitted by Kazakhstan under article 9 of the Convention, due in 2017; published on 9 September 2019; available at

[accessed 28 January 2021]

[7] Freedom House – Annual report on political rights and civil liberties in 2019; published on 4 March 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

[8] Institute of War and Peace Reporting – Ethnic Kazaks Fleeing China Feel Unsafe; published on 25 February 2020; available at

[accessed 28 January 2020]

[9] The Central Asia-Caucasus Analyst (Cacianalyst ) – Article “Kazakh Anti-Chinese Protests and the Issue of Xinjiang Detention Camps”; published on 31 October 2019; available at http://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13593-kazakh-anti-chinese-protests-and-the-issue-of-xinjiang-detention-camps.html [accessed 28 January 2021]

[10] Eurasia.net – article “Kazakhstan: Xinjiang fugitives secure asylum status”; published on 31 October 2020; available at

[accessed 28 January 2021]

ყაზახეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები. დეკემბერი, 2020

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ საპატიმროებში არსებული პირობები, როგორც წესი, იყო მძიმე, ზოგჯერ სიცოცხლისთვის საშიში და არ შეესაბამებოდა საერთაშორისო ჯანდაცვით დადგენილ სტანდარტებს. ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრები ხშირად მკურნალობას საერთოდ არ ექვემდებარებოდნენ,  ან მათი მდგომარეობა, ციხეში არსებული პირობების გამო, კიდევ უფრო უარესდებოდა. ამას გარდა, საპატიმროებში ფიქსირდებოდა სამედიცინო პერსონალის სერიოზული ნაკლებება.

ქვეყანაში მოქმედი „ეროვნული წამების პრევენციის მექანიზმი“ (NPM) საკუთარ ანგარიშებში აღნიშნავდა, რომ საპატიმროებში შემდეგი უფლებადარღვევები ფიქსირდებოდა: მძიმე პირობები ჯანდაცვისა და სანიტარიის კუთხით, სუსტი სამედიცინო სერვისები, მათ შორის, იმ პატიმრებისთვის, რომელთაც ჰქონდათ აივ-ინფექცია/შიდს-ი, ტუბერკულოზი და დიაბეტი. ამას გარდა, არსებობდა წამების მაღალი რისკი პატიმრის ჩხრეკის, გამოძიების და სხვა საპატიმროში გადაყვანის დროს; პროკურორები სათანადოდ არ იძიებდნენ წამების შესახებ საჩივრებს; პატიმრების კომუნიკაცია ოჯახებთან შეზღუდული იყო; მოწყვლადი ჯგუფების (შშმ პირები, შიდს-ით დაავადებულები და ა.შ.) მიმართ ფიქსირდებოდა დისკრიმინაცია.

ინფრასტრუქტურული პრობლემების გადასაჭრელად, ყაზახეთის მთავრობამ 2019 წელს, დროებით დახურა ყველაზე უარესი პირობების მქონე 4 საპატიმრო, ხოლო 2018-ში – კიდევ 8. როგორც NPM, ასევე – საჯარო მონიტორინგის კომისია, რომლებიც ახორციელებდნენ მონიტორინგს ციხეებში, ავრცელებდნენ ცნობებს საპატიმროებში არსებული ისეთი ინფრასტრუქტურული პრობლემების შესახებ, როგორიცაა: არადამაკმაყოფილებელი ჰიგიენური პირობები; ცუდი საკანალიზაციო სისტემა  და არასანიტარული საწოლები. PMC ცნობით, ზოგიერთ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პატიმარს თვეების განმავლობაში არ გააჩნდა წვდომა შხაპზე. ამას გარდა, იყო სამედიცინო მუშაკებისა და მედიკამენტების ნაკლებება, ასევე – გადაადგილების კუთხით არსებული პრობლემები იმ პატიმართათვის, რომელთაც გააჩნდათ შეზღუდული შესაძლებლობა. ბევრი საპატიმროს შემთხვევაში, NPC-ს მიხედვით, პატიმრებს ეზღუდებოდათ წვდომაგარესამყაროსთან და მათი ცოდნა საკუთარი უფლებების შესახებ, იყო ძალიან მწირი. პატიმრები, ასევე, გამოხატავდნენ შეშფოთებას საჭმლის ხარისხზე და ამბობდნენ, რომ ზოგჯერ, მათ ვადაგასული საკვებით კვებავდნენ.

მთავრობა არ გამოუქვეყნებია სტატისტიკა 2019 წელს ციხეებში პატიმართა გარდაცვალების, მათ მიერ თვითმკვლელობის ან თვითმკვლელობის მცდელობის შემთხვევების შესახებ. PMC ინფორმაციით, ასეთ ფაქტებს ადგილი ჰქონდა. მაგალითად, 17 სექტემბერს, პატიმარმა ევგენი ბელოვმა სცადა თვითმკვლელობა ჩამოხრჩობით, ხოლო 1 კვირის შემდეგ – მინის ნატეხის გამოყენებით. პენიტენციური კომიტეტის სპიკერმა განაცხადა, რომ ბელოვის ეს ქმედებები, სხვა პატიმრებთან კონფლიქტის შედეგი იყო. თუმცა, ბელოვის დედამ მედიას განუცხადა, რომ მისი შვილი ხშირად ჩიოდა ციხის თანამშრომლების მხრიდან მასზე ზეწოლისა და ძალადობის შესახებ.

შესაბამისი სამსახურები არ ატარებდნენ გამოძიებას, რათა სათანადოდ დაესაჯათ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობაში ბრალდებული პირები. უფლებადამცველი ორგანიზაციების ცნობით, ციხის ადმინისტრაცია არ იძიებდა პატიმართა საჩივრებს წამების შესახებ და სათანადოდ არ სჯიდა სავარაუდო დამნაშავე თანამშრომლებს. ვრცელდებოდა ცნობები, რომ საპატიმროებში ფიქსირდებოდა ძალადობა და წამება, რომელსაც პატიმრების მიმართ ჩადიოდნენ ე.წ. „ასისტენტ-პატიმრები“; ესენი წარმოადგენდნენ იმ პატიმრებს, რომლებიც ციხის ადმინისტრაციისგან განსაკუთრებულ პრივილეგიებს იღებდნენ, მათ მიერ კონკრეტული ბრძანებების შესრულების სანაცვლოდ.

ანგარიშის მიხედვით, 2018 წელს ომბუდსმენმა მიიღო 148 საჩივარი პირთა წამების, ძალადობისა და სხვა არასათანადო თუ დამამცირებელი მოპყრობის შესახებ. აპრილში მან გამოხატა შეშფოთება ციხეებში წამების და ძალადობის მზარდი შემთხვევების შესახებ. ომბუდსმენმა, ასევე, საჯაროდ გამოაქვეყნა მის მიერ პროკურატურისადმი მიწერილი წერილი, სადაც აკრიტიკებდა აღნიშნული ორგანოს თანამშრომლების მიერ საპატიმროებში წამების შემთხვევების გამოძიების არაეფექტურობას.

ივლისში ვებ-გვერდ Youtube-ზე გავრცელდა ვიდეო, რომელშიც სავარაუდოდ ზარეჩნიის საპატიმროს პერსონალი ფიზიკურად უსწორდებოდა პატიმრებს. ვიდეოს ერთერთ მონაკვეთში, პირები სცემდნენ ადამიანს, რომელიც ჰაერში იყო გამოკიდებული უკან გადაგრეხილი მკლავებით. პრეზიდენტმა ტოკაევმა მალევე საჯაროდ მოუწოდა შესაბამის ორგანოების  საქმის გამოძიებისკენ. აგვისტოში, მედიაში გავრცელებული ცნობებით, აღნიშნულ საქმეზე დააკავეს საპატიმროს 7 თანამშრომელი, ხოლო კიდევ 8 (მათ შორის – ციხის უფროსი) – თანამდებობიდან გაათავისუფლეს. შინაგან საქმეთა მინისტრმა იერლან ტურგუმბაევმა მოინახულა ციხე და განაცხადა: „საპატიმრობში წამება ჩვენი პენიტენციური სისტემის სირცხვილია“.

4 სექტემბერს, პავლოდარის სასამართლომ, პირთა წამებისთვის  თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა საპატიმროების 13 ყოფილ თანამშრომელს. აღნიშნული საქმე ჯერ კიდევ 2016 წელს დაიწყო, როდესაც პავლოდარის ძიუდოს ფედერაციის ვიცე-პრეზიდენტი საკანში დანით მიყენებული 130 ჭრილობისგან გარდაცვილი იპოვეს. 3-წლიანი გამოძიების შედეგად, გამომძიებლებმა აღმოაჩინეს კიდევ ერთი გარდაცვალებისა და წამების 26 ფაქტის მტკიცებულებები.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House-ის ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2020 წლის ანგარიშის მიხედვით, საპატიმროებსა და წინასწარი დაკავების იზოლატორებში არსებული ზოგადი პირობები მძიმეა. ამას გარდა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2019 წლის ივლისში, ალმაატის მახლობლად მდებარე ციხის 5 თანამშრომელი დააკავეს და ბრალად წაუყენეს პატიმართა წამება მას შემდეგ, რაც გავრცელდა მათი ქმედების ამსახველი ფოტო-ვიდეო მასალა.[2]

იგივე Freedom House ყაზახეთში დემოკრატიზაციის და კანონის უზენაესობის კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2020 წლის 6 მაისს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ 2015 წლიდან მოყოლებული, ყაზახეთში დაპატიმრებულ პირთა რაოდენობა 21%-ით შემცირდა. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ქვეყანაში მოქმედ საპატიმროებსა და დაკავების ცენტრებში, წამების შემთხვევები კვლავაც ფართოდ არის გავრცელებული. მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანს თუ როგორ აწამებენ პატიმრებს ალმატის რეგიონის ზარეჩნის LA155/8საპატიმროში, ყაზახეთის გენერალურმა პროკურორმა დაიწყო ციხეთა და დაკავების ცენტრების ინსპექტირების კამპანია. კამპანიის ფარგლებში იდენტიფიცირებულ იქნა 2500 კანონდარღვევა, რომელთა შორის იყოს როგორც სათანადო სანიტარული პირობების არარსებობის, ასევე – პატიმართა მიმართ არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები. აუდიტმა ასევე აჩვენა, რომ არც ერთ შემოწმებულ კოლონიაში ზოგადი პირობები  არ იყო თავსებადი საერთაშორისო სტანდარტებთან.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch  ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2020 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ მიმდინარე წელს, რამდენიმე საქმის ფარგლებში, პირთა წამების გამო პოლიციისა და საპატიმროთა თანამშრომლები გაასამართლეს. თუმცა, 2019 წლის პირველ ნახევარში, სამართალდამცავი ორგანოების მიერ წამების შესახებ მიღებული 119 საჩივრიდან, მხოლოდ 13 გადაიგზავნა სასამართლოში. აგვისტოში, ზერეჩნოეს საპატიმროს 7 თანამშრომელი დააპატიმრეს მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანდა თუ როგორც აწამებდნენ ისინი პატიმრებს. პრეზიდენტმა ტოკაევმა გენერალურ პროკურორს მოუწოდა საქმის „დეტალური გამოძიებისკენ“. თუმცა, უფლებადამცველებმა ოქტომბერში გამოხატეს შეშფოთება იმის შესახებ, რომ მიმდინარე საქმეში დაზარალებულთა ნახევარმა უკან წაიღო ციხის თანაშრომლების წინააღმდეგ ბრალდებები.[4]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ყაზახეთის შესახებ 2020 წლის ანგარიშში წერს ეჭვმიტანილებისა და პატიმრების მიმართ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ახალი შემთხვევების შესახებ. კერძოდ, კაპჩაგაიში მდებარე საპატიმროს კოლონიის პატიმარმა – ვალერი ცოიმ რამდენჯერმე (23 და 26 აგვისტოს, ასევე – 3 სექტემბერს) განაცხადა, რომ ციხის პერსონალმა ის წამებას დაუქვემდებარა. ცოის მიხედვით, ის ხელკეტებისა და ხის ჯოხების გამოყენებით ცემეს, ხოლო შემდეგ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს და დააშინეს, რათა ჩუმად დარჩენილიყო. 1-ელ ოქტომბერს ცოიმ, აღნიშნულის თაობაზე, რეგიონულ პროკურატურაში სარჩელი შეიტანა, რაზეც ალმატის რეგიონის ანტი-კორუფციულმა ბიურომ გამოძიება დაიწყო. პატიმარი მალევე ალმატიში მდებარე წინასწარი დაკავების ცენტრში გადაიყვანეს. საქმე 24 ნოემბერს, სათანადო მტკიცებულებების არარსებობის გამო დაიხურა. ანტი-კორუფციულმა ბიურომ დაასკვნა, რომ 4 სექტემბერს ვალერი ცოიმ თავად იპოვა პოლიციელის ხელკეტი, ხოლო შემდგომ საკუთარ თანამესაკნეს სთხოვა, ეცემა იგი. ცოიმ აღნიშნული გადაწყვეტილება გაასაჩივრა, თუმცა, წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, მისი საქმეკვლავ განხილვის პროცესში იყო.[5]

„გაეროს კონვენცია წამებისა და სხვა სახის სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ“ ეგიდით შექმნილი „წამების წინააღმდეგ კომიტეტისადმი“ 2018 წლის 5 დეკემბერს ყაზახეთის მთავრობის მიერ გაგზავნილ მეოთხე პერიოდულ ანგარიშში აღნიშნულია ის ნაბიჯები, რომლებიც ყაზახეთის მთავრობის მიერ იდგმება, რათა სათანადოდ იმპლემენტირებული იყოს კონვენციით გათვალისწინებული სხვადასხვა დებულებები.

ანგარიშის მიხედვით,  2015 წლის იანვრიდან ძალაში შევიდა ახალი რეგულაციები, რომელთა საფუძველზეც, სისხლისსამართლებრივი წესით გასაამართლეს წამებაში ბრალდებული 63 სამართალდამცავი. მათ უმრავლესობას, სასჯელის სახით პატიმრობა მიესაჯა.ამას გარდა, უშუალოდ საპატიმროებთან დაკავშირებით ანგარიშში აღნიშნულია, რომ დაკავებულ პირებს სათანადო წვდომა გააჩნიათ ჯანდაცვაზე, ადექვატურ კვებასა და უნიფორმაზე.

მოქმედი კანონმდებლობით, ყველა დაკავებულ პირს აქვს უფლება მიიღოს სათანადო ჯანდაცვა და მკურნალობა, და რომ აღნიშნული სერვისებით მიღებისას, ისინი სარგებლობენ იგივე სტატუსით, როგორითაც ყაზახეთის მოქალაქეები. აღნიშნულ ჯანდაცვით და სამკურნალო სერვისებს პატიმრებს სამედიცინო დაწესებულებები აწვდიან. ყაზახეთის პენიტენციურ სისტემასგააჩნია 71 სტაციონარული სამედიცინო ერთეული; ღია საპატიმროებში არსებული 14 სამედიცინო ცენტრი და 7 ციხის საავადმყოფო.

რაც შეეხება პატიმრების კვებას, მსოფლიოს ჯანდაცვის ორგანიზაციისა (WHO) და „გაეროს საკვებისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის“ მიერ გაცემულ რეკომენდაციების ფარგლებში, მოცემული საკითხი ყაზახეთის მთავრობის მიერ გადახედილ იქნა. კერძოდ, აღნიშნული პროცესის ფარგლებში, დაპატიმრებულ პირთა დღიური რაციონი გაიზარდა 15-დან 26 ერთეულამდე. საკვებ ულუფებში დამატებულ იქნა: კარაქი; რძის პროდუქტები; კვერცხი; მშრალი ხილი; ციტრუსი და სხვადასხვა ხილის წვენი. ანგარიშის მიხედვით, როგორც საპატიმროებში, ასევე – წინასწარი დაკავების დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს კვება დღეში სამჯერ მიეწოდებათ, ხოლო სამედიცინო ჩვენებების მქონე პატიმრებს, ექიმის რეკომენდაციის გათვალისწინებით – დღეში ოთხჯერ.

აღნიშნულ დოკუმენტში დაფიქსირებულია უშუალოდ ყაზახეთის მთავრობის ოფიციალური პოზიცია და ის არ შეიცავს „წამების წინააღმდეგ კომიტეტის“ კომენტარებს. ანგარიში კომიტეტს გადაეგზავნა 2018 წლის დეკემბერში, ხოლო მასზე დასკვნითი კომენტარები „წამების წინააღმდეგ კომიტეტს“ ჯერ არ გამოუქვეყნებია.[6]

რადიო თავისუფალი ევროპა/რადიო თავისუფლება (RFE/RL) 2020 წლის 24 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთის ცენტრალურ რეგიონ ყარაღანდიში მდებარე მკაცრი რეჟიმის საპატიმროში გამოძიება დაიწყო მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც პირი, რომელსაც თვალები და პირი ამოკერილი აქვს, საპატიმროში წამების შემთხვევებზე საუბრობს.

„ცენტრალური აზიის რეგიონის პენიტენციურმა დეპარტამენტმა“, აღნიშნული ვიდეოს გავრცელებიდან მალევე, გამოძიება დაიწყო. მათი განცხადებით, ისინი ასევე შეისწავლიან კოლონიაში სხვა პატიმრების მიერ გადაღებულ ვიდეობსაც და თუ მათი ბრალდებები დადასტურდება, ყველა პასუხისმგებელი პირი სათანადოდ დაისჯება.

აღნიშნულ ვიდეოში პირი აცხადებს, რომ ბევრ პატიმარს ყოველდღიურად აწამებენ, რის გამოც ისინი (პატიმრები) მიმართავენ ისეთ უკიდურეს ზომებს, როგორიცაა: ხელების დასერვა; თავის ჩამოხრჩობა; საკუთარი სხეულის დასახიჩრება და ა.შ., რათა გამოხატონ პროტესტი, ან დროებით მაინც აირიდონ წამება, სანამ მიღებული დაზიანებების გამო, გარვკეული პერიოდით, საავადმყოფოში იმკურნალებენ. ის მიმართავს ქვეყნის პრეზიდენტს, გენერალურ პროკურორსა და მინისტრებს დახმარებისთვის. პატიმრის განმარტებით, მათი ყოფა იმდენად აუტანელია, რომ თვალებს და პირს იკერავენ, რათა არ ჰქონდეთ საშუალება ციხის პერსონალი დაინახონ, ან მათ გაესაუბრონ.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ უკანასკნელ წლებში, ყაზახეთში პატიმრებმა არაერთხელ მიმართეს ბუნტს, რათა გაეპროტესტებინათ საპატიმროებში არსებული პირობები. ყურადღების მისაქცევად, ბევრი მათგანი საკუთარ სხეულსაც კი ისახიჩრებდა.[7]

იგივე წყარო 2020 წლის 14 სექტემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთმა 82  პენიტენციურ დაწესებულებაში, ახალი კორონავირუსის გავრცელების პრევენციის მიზნით, „ლოქდაუნი“ გამოაცხადა, რის გამოც პატიმრების ოჯახის წევრებთან კომუნიკაცია მნიშვნელოვნად შეიზღუდა. გამოცემის მიერ გამოკითხული პირი – იულია ილჩენკო (რომლის ქმარიც ერთერთ საპატიმროში იხდის სასჯელს) აცხადებდა, რომ „პატიმრებს არ აძლევენ პირბადეებს და, ასევე, მათი საკნები არ ექვემდებარება დეზინფექციას“. ამას გარდა, მან ასევე აღნიშნა, რომ ყაზახეთის ციხეებში გადავსებულობა მნიშვნელოვანი პრობლემაა და, რომ ზოგჯერ, ერთ საკანს 25 პატიმარიც კი იზიარებს.

სტატიის მიხედვით, უფლებადამცველები აცხადებდნენ, რომ ყაზახეთში, ბევრ საპატიმრო დაწესებულებაში არსებული ზოგადი პირობები პანდემიის დაწყებამდეც არ იყო თავსებადი საერთაშიროსო სტანდარტებთან, ხოლო მას შემდეგ, ბუნებრივია, სიტუაცია კიდევ უფრო გაუარესდა. მათ ასევე დაამატეს, რომ ლოქდაუნის ფარგლებში მიღებული ღონისძიებები არღვევს პატიმართა უფლებებს და მათ ფიზიკურ და მენტალურ ჯანმრთელობას რისკის წინაშე აყენებს.

ორგანიზაციის მიერ გამოკითხული სხვა პირი – ადვოკატი ქუსპანი აცხადებდა, რომ ყაზახეთის ციხეების უმრავლესობაში საკნები ძველი, ბინძური და მცირე ზომისაა, სადაც 4 პირისთვის გათვალისწინებულ საცხოვრებელ ფართს ხშირად 8 ან მეტი პატიმარი იყენებს. ქუსპანი ასევე ამბობდა, რომ საკნებში არ აღწევს არც მზის შუქი და არც სუფთა ჰაერი, ხოლო პატიმრებს ხშირად უწევთ საკვების მიღება ტუალეტების მიმდებარედ, რაც მისი განცხადებით დამამცირებელი და არაჰიგიენურია.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ საპატიმროები ვერ უზრუნველყოფენ პატიმართა წვდომას ისეთ ელემენტარულ ჰიგიენურ საშუალებებზე, როგორიცაა: სუფთა თეთრეული, პირბადეები, სადიზინფექციო საშუალებები და მედიკამენტები, რის გამოც, მათ  აღნიშნულ საშუალებებს ოჯახის წევრები უგზავნიან.[8]

[1] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2020 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[3] Freedom House – Report on democratisation (electoral process, civil society, independent media, governance) and rule of law (corruption) in 2019 – Kazakhstan; published on 6 May 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[4] Human Rights Watch – World Report 2020 – Kazakhstan; published in January 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[5] Amnesty International – Human Rights in Eastern Europe and Central Asia – Review of 2019 – Kazakhstan; published on 16 April 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[6] United Nations Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment – Fourth periodic report submitted by Kazakhstan under article 19 of the Convention pursuant to the optional reporting procedure, due in 2018* , ** [Date received: 5 December 2018]; available at

[accessed 16 December 2020]

[7] Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) – article “Kazakh Penitentiary Launches Probe After Inmate Video Alleges Widespread Torture”; published on 24 November 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[8] Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) – article„Kazakh Prisoners Packed In Cells, Endure ‘Degrading’ Conditions In Coronavirus Lockdown“; published on 14 September 2020; available at https://www.rferl.org/a/kazakh-prisoners-packed-in-cells-endure-degrading-conditions-in-coronavirus-lockdown/30838547.html [accessed 16 December 2020]

ყაზახეთი. სამართლიან სასამართლოზე ხელმისაწვდომობა. სექტემბერი, 2018

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2018 წლის ყოველწლიურ ანგარიშში ყაზახეთის შესახებ წერს, რომ ქვეყანაში სასამართლო შტო იმყოფება აღმასრულებელი ხელისუფლების პირდაპირი დაქვემდებარების ქვეშ. პრეზიდენტი, უზენაესი იურიდიული საბჭოს რეკომენდაციის საფუძველზე, წარადგენს ან პირდაპირი წესით ნიშნავს მოსამართლეებს, ხოლო თავად საბჭოს ყველა წევრი კი, უშუალოდ პრეზიდენტის მიერ ინიშნება. მოსამართლეები ხშირად ექცევიან პოლიტიკური გავლენის ქვეშ, ამას გარდა, კორუფცია საკმაოდ დიდი პრობლემაა მთლიანი სასამართლო სისტემის მასშტაბით.[1]

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში „Nations in Transit“ წერს, რომ ყოვლისმომცველი კორუფცია და მმართველი ელიტის კონტროლი მოსამართლეებზე არის მიზეზი იმისა, რომ სასამართლო სისტემის მიმართ არსებობს ძალიან დაბალი საჯარო მოლოდინი და ნდობა მოქალაქეების მხრიდან.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ყაზახეთის რესპუბლიკაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2017 წლის ანგარიშში წერს, რომ ქვეყანაში არ არსებობს დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლო. ის მკაცრადაა შეზღუდული აღმასრულებელი ხელისუფლების მიერ. ამას გარდა, პროკურორებს გააჩნიათ კვაზი-იურიდიული ფუნქციები და აქვთ უფლებამოსილება, შეაჩერონ სასამართლო გადაწყვეტილებები.

კორუფცია აშკარაა სასამართლო სისტემის აბსოლუტურად ყველა საფეხურზე. მიუხედავად იმისა, რომ მოსამართლეები ერთ-ერთი ყველაზე მაღალანაზღაურებადი საჯარო მოხელეები არიან, მათ მიმართ ხშირად ისმოდა ბრალდებები იმის შესახებ, რომ ბევრ სამოქალაქო თუ სისხლის სამართლის საქმეში, იღებდნენ ქრთამს მხარისთვის მისაღები სასამართლო გადაწყვეტილების გამოტანის სანაცვლოდ. მოსამართლის თანამდებობაზე დანიშვნის დროს ადგილი აქვს კორუფციას და მოსამართლედ დანიშვნისთვის, ხშირად საჭირო იყო რამდენიმე საჯარო მოხელის მოსყიდვა.

ბიზნეს სუბიექტები თავს იკავებდნენ სასამართლოში სარჩელის შეტანისგან, გამომდინარე იქიდან, რომ უცხოურ კერძო კომპანიებს, ისტორიულად, ადგილობრივი სასამართლო სისტემის ფარგლებში, აქვთ საქმის მოგების მინიმალური შანსი, როდესაც ისინი უპირისპირდებიან სამთავრობო რეგულაციებს. შესაბამისად, სასამართლო გადაწყვეტილებები მიიჩნევა, როგორც პოლიტიკური ჩარევისა და გავლენის სუბიექტი, სასამართლო სისტემის პოლიტიკაზე დაქვემდებარებიდან გამომდინარე.

რაც შეეხება პროცედურულ ნაწილს, მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, ყველა ბრალდებულის მიმართ არსებობს უდანაშაულობის პრეზუმცია. როგორც წესი, საქმის განხილვები არის საჯარო, გარდა რამდენიმე გამონაკლისისა.

ასევე, განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულებს განიხილავს 10 ნაფიცი მსაჯულისგან შემდგარი ჯგუფი. მათ მიმართ, აქტივისტების მხრიდან ხშირად ისმოდა ბრალდებები იმის შესახებ, რომ ისინი მიკერძოებულნი იყვნენ ბრალდების მხარის პოზიციისადმი, გამომდინარე მოსამართლეების და პროკურორების მხრიდან მათზე განხორციელებული ზეწოლისა.

დამკვირვებლების ინფორმაციით, ნაფიც მსაჯულთა შერჩევის პროცესი იყო არათანმიმდევრული და ადგილი ჰქონდა მათ მიმართ მოსამართლეების მხრიდან ზეწოლას. მოსამართლეები, ასევე, იყენებდნენ უფლებას, დაეთხოვათ ნაფიც მსაჯულთა შემადგენლობა მათი მხრიდან ბრძანებისადმი დაუმორჩილებლობისთვის. აღსანიშნავია, რომ ასეთი შემთხვევების დროს, კანონი არ აწესებს მოსამართლის პასუხისმგებლობის საკითხს.

მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო ვალდებულია, იმ შემთხვევაში, როდესაც პირი არის არასრულწლოვანი, ქმედუუნარო, არ საუბრობს ადგილობრივ ენაზე ან ემუქრება 10 ან მეტი წლით თავისუფლების აღკვეთა, უზრუნველყოს აღნიშნული პირის ადვოკატის მეშვეობით სასამართლოში წარმომადგენლობა, სისხლის სამართლის საქმეთა დაახლოებით 50 პროცენტის მიმდინარეობისას, ეს უფლება არ იყო გარანტირებული. უმეტეს წილად, ამის მიზეზი იყო ის, რომ შესაბამისმა სამთავრობო უწყებებმა ადვოკატებს დროულად არ გადაუხადეს ანაზღაურება.

ადგილობრივი და საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაციები წერდნენ სასამართლო პროცესის მიმდინარეობისას არსებული უამრავი პრობლემის შესახებ. მათ შორის, საპროცესო მოქმედებებზე წვდომის შეუძლებლობის; ბრალდების მხარის ხელში არსებულ მტკიცებულებებზე წვდომის შეუძლებლობის; ხშირი პროცედურული დარღვევებისა და მოსამართლეების მხრიდან წამებით მოპოვებული აღიარებების შემთხვევების გამოუძიებლობის ან არასათანადოდ გამოძიების შესახებ.[3]

[1] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Kazakhstan, 1 August 2018, available at:

[accessed 21 September 2018]

[2] Freedom House, Nations in Transit 2018 – Kazakhstan, 11 April 2018, available at:

 [accessed 21 September 2018]

[3] US Department of State – “Annual report on human rights in 2017 – Kazakhstan”, available at

[accessed 21 September 2018]