ერაყი. უსაფრთხოებისა და ჰუმანიტარული კუთხით არსებული ვითარება. დეკემბერი, 2018

უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება – 2017 წლის ბოლოს ერაყის მთავრობამ, გასამხედროებულმა შენაერთებმა, ქურთულმა და კოალიციურმა ძალებმა ერაყში ტერორისტული ორგანიზაცია ისლამური სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიები, მათ შორის მოსული, ტალ-აფარი და ჰავიჯა დაიბრუნეს და ისლამურ სახელმწიფოზე საბოლოო გამარჯვება გამოაცხადეს.[1] 10 დეკემბერი ქვეყანაში ოფიციალურ დღესასწაულად გამოცხადდა. 2018 წლის 10 დეკემბერს ერაყში ისლამურ სახელმწიფოზე გამარჯვების ერთი წლისთავი აღნიშნეს. ბაღდადში გამართულ ღონისძიებას ერაყის პრემიერ მინისტრი ადელ აბდელ მაჰდი მთავრობისა და შეიარაღებული ძალების წარმომადგენლებთან ერთად დაესწრო.[2]

ისლამური სახელმწიფოს კონტროლისგან ერაყის გათავისუფლების შემდეგ ტერორისტული თავდასხმების რაოდენობა შემცირდა, თუმცა დაჯგუფებამ მაინც შეძლო და რამდენი ფართო მასშტაბის იერიში მიიტანა კონფლიქტის ძირითადი ზონის მიღმა მდებარე ქალაქებზე; დაბომბვებსა და სხვადასხვა შეიარაღებულ თავდასხმას კი ათობით ადამიანი ემსხვერპლა ბაღდადში, ბასრასა და სხვა ადგილებში. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება გაუმჯობესებულია, თუმცა სიტუაცია კვლავაც ცვალებადი და ძნელად პროგნოზირებადია.[3] [4]

ანალიტიკოსი ჯოელ უინგი, რომელიც თავის ბლოგზე ერაყში უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ წერს აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ 2017 წლის ბოლოს ისლამურმა სახელმწიფომ დაკარგა ერაყის ტერიტორიის ბოლო კონტროლირებადი ნაწილი, დაჯგუფება მაინც ცდილობს, აღადგინოს კონტროლი სასოფლო-სამეურნეო მიწებზე და პარალელურ რეჟიმში ზრდის უსაფრთხოების ძალებთან პირდაპირი კონფრონტაციის ხარისხს. 2017 წლის ოქტომბრიდან 2018 წლის მარტამდე პერიოდში ერაყში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების რაოდენობა მეტ-ნაკლებად თანაბარი სიხშირის იყო (დღიურად საშუალოდ 8-9 ინციდენტი); აპრილში აღნიშნული მაჩვენებელი მკვეთრად შემცირდა (დღიურად საშუალოდ 6 ინციდენტი), რაც 2003 წლის შემდეგ ინციდენტების ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია.[5]

2018 წლის მაისში ვითარება მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა (აპრილი – 204 ინციდენტი, მაისი 218), ხოლო ივნისში ჯამში 239 ინციდენტი დაფიქსირდა. ინციდენტების ძირითად ნაწილს ადგილი ჰქონდა კირკუკში, დიალასა და სალაჰადინში. ივნისში მომხდარი ინციდენტების შედეგად 300-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა და 200-ზე მეტი დაშავდა. აღსანიშნავია, რომ დაღუპულთა დიდი ნაწილი თურქეთის შეიარაღებულ ძალებსა და ქურთისტანის მუშათა პარტიის მეომრებს შორის დაპირისპირებას შეეწირა.

2018 წლის დასაწყისისთვის ძალადობის ზრდა შეინიშნებოდა ანბარსა და ბაბილში, თუმცა შემდეგომ პერიოდში აღნიშნულ ტერიტორიებზე ძალადობამ მნიშვნელოვნად იკლო.  ბაბილსა და ანბარში 0.2-ს გაუთანაბრდა. 2017 წლიდან მოყოლებული იკლებდა ინციდენტების რაოდენობა ნინევაში და 2018 წლის ივნისისთვის დღიურად 0.4-ს გაუტოლდა. ამ დროისთვის ისლამური სახელმწიფო აქტიურობდა დიალაში, კირკუკსა და სალაჰადინში. დაჯგუფება მოქმედებდა დიალას ქალაქგარე ტერიტორიაზე, კირკუკში ჰავიჯასა და დაქუქში. სალაჰადინის მსგავსად, აღნიშნულ ტერიტორიებზე გაიზარდა ინციდენტების რაოდენობა. ადგილი ჰქონდა გატაცებებს და გატაცებულთა მოკვლის ფაქტებს.[6]

2018 წლის იანვარში ბაღდადში საშუალოდ 3.3 უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტი ფიქსირდებოდა. აღნიშნული მაჩვენებელი ივნისში 1.1-მდე შემცირდა.[7] 2017 წლის იანვარი-აგვისტოს პერიოდის მონაცემებისა და 2018 წლის იანვარი-აგვისტოს პერიოდის მონაცემების შედარება აჩვენებს, რომ ბაღდადში იკლო როგორც ინციდენტების რაოდენობამ, ასევე მსხვერპლთა რაოდენობამ; 2017 წლის იანვარ-აგვისტოს პერიოდში დაფიქსირდა 4 544 ინციდენტი, ხოლო 2018 წლის იგივე პერიოდში 1 941; 2017 წლის იანვარ-აგვისტოს პერიოდში დაღუპულთა რაოდენობამ 18 443 შეადგინა, ხოლო 2018 წლის იგივე პერიოდში 3 345. არსებული მონაცემების თანახმად, ცენტრალურ ერაყში ინციდენტების კლების ფონზე, ბაღდადში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ყველაზე მეტი ინციდენტი ფიქსირდება, მაგალითად: ივლისში – 49 და აგვისტოში – 58; თუმცა, ანალიტიკოსი ჯოელ უინგი მიიჩნევს, რომ დედაქალაქის მოცულობის, მოსახლეობის რაოდენობისა და წინა წლებში არსებული მონაცემების გათვალისწინებით, ინციდენტების ასეთი რაოდენობა განსაკუთრებით მომატებულად არ უნდა ჩაითვალოს.[8] ამასთან, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისრის ოფისის (UNHCR) მონაცემებით, ინციდენტებისა და მსხვერპლის რაოდენობის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი უკანასკნელი 5 წლის განმავლობაში 2018 წელს ფიქსირდება.[9]

ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტის დიპლომატიური უსაფრთხოების ბიურო ერაყში კრიმინალისა და უსაფრთხოების შესახებ 2018 წლის  ანგარიშში წერს, რომ ერაყის მთავრობასა და ისლამურ სახელმწიფოს შორის ბრძოლამ ნეგატიური გავლენა იქონია ქვეყნის ეკონომიკაზე. ანგარიშში, ასევე, ნათქვამია, რომ გაზრდილია ორგანიზებული დანაშაული და ქუჩის კრიმინალი. ბიურო მიიჩნევს, რომ ბაღდადში არსებული ვითარება ტერორიზმის კუთხით საფრთხის შემცველია. შიიტური დაჯგუფებების მხრიდან ადგილი აქვს ადგილობრივების, უცხოელი მუშაკების და საერთაშორისო ორგანიზაციების თანამშრომლების გატაცებებისა და გამოსასყიდის მოთხოვნის ფაქტებს. რელიგიურად შერეულ რაიონებში ხშირია ძალადობა რელიგიურ და ეთნიკურ ნიადაგზე.[10]

ჰუმანიტარული ვითარება – გაეროს მონაცემებით, ერაყში ათასობით იძულებით გადაადგილებული პირი უბრუნდება წარმოშობის ადგილებს. ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ადგილებში ჩატარდა განაღმვითი სამუშაოები. ამ ეტაპზე განსაკუთრებულ ყურადღებას საჭიროებს ელექტროენერგიის, წყლის, კანალიზაციის სისტემების აღდგენა და სახელმწიფო სოციალური დაცვის მექანიზმების ჩამოყალიბება. 2018 წლის 6 მარტს ერაყის მთავრობამ გაეროსთან და სხვა ჰუმანიტარულ პარტნიორებთან ერთად დაიწყეს 2018 წლის ჰუმანიტარული გეგმის განხორციელება, რომელიც მიზნად ისახავს 9 მილიონამდე ერაყელის დახმარებას. ჰუმანიტარული ორგანიზაციების განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევენ კონფლიქტის შედეგად დაზარალებულ ადგილებს და მოწყვლად ერაყელებს, რომ მათ შეძლონ სათანადო დახმარების მიღება.[11]

ამერიკის შეერთებული შტატების კონგრესის კვლევითი სამსახურის მკვლევარი კრისტოფ ბლანჩარდი 2018 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ კონფლიქტით დაზარალებულ ტერიტორიებზე არსებული ვითარება რთულია; თუმცა, 2013 წლის შემდეგ, 2017 წლის დეკემბერში პირველად საკუთარ წარმოშობის ტერიტორიებზე დაბრუნებულთა რაოდენობამ იძულებით გადაადგილებულთა რაოდენობას გადააჭარბა. 2018 წლის თებერვლის მონაცემებით, 3.5 მილიონი ერაყელი დაუბრუნდა საკუთარ წარმოშობის რეგიონს, ხოლო 2.3 მილიონი კვლავ იძულებით გადაადგილებულია.[12] იძულებით გადაადგილებულ პირთა თავიანთი წარმოშობის ადგილებში დაბრუნების მაღალ მაჩვენებლზე საუბრობს, ასევე, გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატი 2018 წლის აპრილში გამოქვეყნებულ ანგარიშში.  მაისში გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით კი ერაყში მსხვერპლის მაჩვენებელი კვლავ მცირდება. მარტის ბოლო კვირას 1 400-მდე დევნილი დაუბრუნდა ალ-ქაიმს ანბარის პროვინციაში. 900-მდე იძულებით გადაადგილებულმა პირმა კირკუკი დატოვა და ჰაჯივაში დაბრუნდა. 800-მდე დევნილი დაბრუნდა სალაჰადინში, ძირითადად ბალადასა და ბაიჯიში. 1 600-მდე პირმა დატოვა ბანაკები ნინევასა და ერბილში და დაუბრუნდა მოსულის ირგვლივ ტერიტორიებს. აპრილის ბოლოსა და მაისის დასაწყისში 1 500-ზე მეტმა იძულებით გადაადგილებულ პირმა დატოვა ბანაკები ანბარში, ბაღდადში, ერბილში, ნინევასა და სალაჰადინში. საპირისპიროდ, ბანაკებში ჩასახლდა 300-მდე პირი. ერაყელებმა ბანაკში დაბრუნების მიზეზად დანგრეული სახლები, ფინანსური პრობლემები, უსაფრთხოება, დასაქმების შესაძლებლობების ნაკლებობა და სერვისებზე ხელმისაწვდომობის შეზღუდულობა დაასახელეს.[13] [14]

შიდა გადაადგილება – ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი 2017 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ შიდა გადაადგილება განსხვავებული ეთნიკური და რელიგიური შემადგენლობის რეგიონებში შესაძლოა, გახდეს დაძაბულობის საბაბი. სამხრეთით მდებარე რეგიონები, მათ შორის ბასრა, ქარბალა, ვასიტი, ქადისია, მაისანი, დიქარი, მუთანა და ნაჯაფი შედარებით უსაფრთხო რეგიონებია, თუმცა პერიოდულად ბასრაში მდგომარეობა იძაბება ხოლმე. ზოგადად ქვეყანაში კრიმინალს ადგილი აქვს, თუმცა შიიტურ რეგიონებში კრიმინალის გაცილებით დაბალი დონეა, ვიდრე თუნდაც ბაღდადში. გარდა ამისა, ადგილი აქვს შიდა შიიტურ დაპირისპირებებსაც, თუმცა აღსანიშნავია, რომ ასეთი დაპირისპირებებს მსხვერპლი შეიძლება გახდეს ის, ვინც შეიარაღებულ ძალებშია ჩართული. ნებისმიერი უმცირესობისთვის, რომელთაც სამხრეთ რეგიონებში ოჯახური ან სხვა სახის კავშირები არ აქვთ, გადაადგილება სამხრეთ პროვინციებში დაკავშირებულია სხვადასხვა სახის სირთულეებთან; მაგრამ ის პირები, ვინც საზღვარგარეთ თავშესაფარს ითხოვდნენ, ერაყის სამხრეთ რეგიონებში უპრობლემოდ ბრუნდებიან. ასევე აღსანიშნავია, რომ ერაყში დასაქმებისა და სერვისებზე ხელმისაწვდომობის კუთხით პრობლემებია. მიუხედავად ამისა, შიიტების შიიტურ პროვინციებში შიდა გადაადგილება შესაძლებელია, განსაკუთრებით თუ მათ იქ კავშირები აქვთ. სუნიტებისთვის და სხვა უმცირესობის წარმომადგენლებისთვის სამხრეთ რეგიონებში გადაადგილება მაინც დაკავშირებულია გარკვეულ პრობლემებთან.[15]

დიდი ბრიტანეთის საშინაო საქმეთა ოფისი ერაყის შესახებ 2018 წლის ანგარიშში შიდა გადაადგილებას, ზოგადად, არ მიიჩნევს მიზანშეწონილად; თუმცა უსაფრთხო რეგიონებად მოიხსენიებს სამხრეთის პროვინციებს, კერძოდ ქარბალას, ბაბილს, ბასრას, ნაჯაფს, მუთანას, დიქარს, მაისანს, ქადისიასა და ვასიტს. აღნიშნულ რეგიონებში შიდა გადაადგილებისთვის საშინაო საქმეთა ოფისი მიიჩნევს, რომ შესასწავლია ის, თუ რამდენად უსაფრთხოდ შეუძლია პირს ბაღდადიდან სამხრეთის პროვინციებში გადაადგილება.[16]

[1] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Iraq, 22 February 2018, available at:

[accessed 18 December 2018]

[2] The Wall Street Journal; Iraq marks anniversary of ISIS defeat amid public discontent; By Ghassan Adnan and Isabel Coles; 10 December, 2018; available at: https://www.wsj.com/articles/iraq-marks-anniversary-of-isis-defeat-amid-discontent-over-corruption-governance-1544452820 [accessed 18 December 2018]

[3] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Iraq, 5 April 2018, available at:

[accessed 18 December 2018]

[4] Congressional Research Service; Christopher M. Blanchard; 4 October, 2018; available at:

[accessed 18 December 2018]

[5] Musings on Iraq; April 2018 large drop in violence in Iraq; Joel Wing; 2 May, 2018; available at: http://musingsoniraq.blogspot.com/2018/05/april-2018-large-drop-in-violence-in.html [accessed 18 December 2018]

[6] Musings on Iraq; June 2018 Islamic State rebuilding in rural areas of central Iraq; Joel Wing; 3 July, 2018; available at: http://musingsoniraq.blogspot.com/2018/07/june-2018-islamic-state-rebuilding-in.html [accessed 18 December 2018]

[7] Musings on Iraq; June 2018 Islamic State rebuilding in rural areas of central Iraq; Joel Wing; 3 July, 2018; available at: http://musingsoniraq.blogspot.com/2018/07/june-2018-islamic-state-rebuilding-in.html [accessed 18 December 2018]

[8] Musings on Iraq; Violence remained steady in Iraq August 2018; Joel Wing; 3 September, 2018; available at: http://musingsoniraq.blogspot.com/2018/09/violence-remained-steady-in-iraq-august.html [accessed 18 December 2018]

[9] UNHCR; Iraq Situation: UNHCR Flash Update – 10 May 2018; available at: https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-situation-unhcr-flash-update-10-may-2018 [accessed 18 December 2018]

[10] US Department of State; OSAC Bureau of Diplomatic Security; Iraq 2018 Crime and Safety Report: Baghdad; 12 February, 2018; available at: https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=23505 [accessed 18 December 2018]

[11] UN Security Council; Report of the Secretary-General pursuant to security council resolution 2367; 17 April, 2018; available at:

[accessed 18 December 2018]

[12] Congressional Research Service; Christopher M. Blanchard; 4 October, 2018; available at:

[accessed 18 December 2018]

[13] UNHCR; Iraq Situation: UNHCR Flash Update – 12 April 2018; available at: https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-situation-unhcr-flash-update-12-april-2018 [accessed 18 December 2018]

[14] UNHCR; Iraq Situation: UNHCR Flash Update – 10 May 2018; available at: https://reliefweb.int/report/iraq/iraq-situation-unhcr-flash-update-10-may-2018 [accessed 18 December 2018]

[15] Australian Government; Department of Foreign Affairs and Trade; DFAT Country Information Reports – Iraq; 26 June, 2017; available at:

[19 December 2018]

[16] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note Iraq: Internal relocation, civil documentation and returns , September 2018, Version 7.0, available at:

[accessed 19 December 2018]

ეგვიპტე. რელიგიათშორისი ქორწინება – კანონმდებლობა და პრაქტიკა. ნოემბერი, 2018

დიდი ბრიტანეთის გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი ეგვიპტეში ქრისტიანების მდგომარეობის შესახებ 2017 წლის 20 ივნისს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ პირადი სტატუსის შესახებ კანონის მიხედვით, ეგვიპტეში რელიგია ამოსავალია იდენტობისთვის. სამი აღიარებული რელიგიური ინსტიტუცია განსაზღვრავს პირადი სტატუსის საკითხებს, როგორიცაა მათ შორის ქორწინება, განქორწინება და მემკვიდრეობა. მუსლიმების შემთხვევაში პირად სტატუსთან დაკავშირებული საკითხები შარიათის კანონებით რეგულირდება და ეს კანონები აღიარებულია სასამართლოს მიერ. ქრისტიანებსა და იუდეველებთან მიმართებაში პირად სტატუსთან დაკავშირებული საკითხები რეგულირდება მათი რელიგიური დოქტრინების შესაბამისად, რაც ადმინისტრაციული გადაწყვეტილების შესაბამის ძალას ატარებს ეგვიპტის სასამართლოში.

ეგვიპტე კონსერვატული ქვეყანაა და ქორწინების გარეშე ურთიერთობა არაა მიღებული არც ურბანულ სივრცეში და არც პერიფერიებზე. სახელმწიფო მუსლიმების ქორწინების ადმინისტრირებას შარიათის კანონების შესაბამისად ახდენს; ქრისტიანებისა და მუსლიმების შემთხვევაში, შესაბამისი რელიგიური ინსტიტუციების ნებართვაა საჭირო, ვიდრე სახელმწიფო ქორწინებას დაარეგისტრირებს. საბოლოოდ, ყველა ქორწინება უნდა დარეგისტრირდეს იუსტიციის სამინისტროში, რომელიც ქორწინების ოფიციალურ მოწმობას გასცემს.

შარიათის კანონის თანახმად, მუსლიმ კაცს არა-მუსლიმი ქალი შეუძლია ისე შეირთოს ცოლად, რომ ეს უკანასკნელი არ კონვერტირდეს ისლამზე; მუსლიმი ქალი კი ვერ გაჰყვება ცოლად არა-მუსლიმ კაცს თუ ეს უკანასკნელი არ კონვერტირდება ისლამზე. ზოგიერთი ქრისტიანული დენომინაცია არ ითხოვს კონვერტაციას ქრისტიანული დენომინაციის მიმდევრებს შორის ქორწინებისას; მაგრამ, უმეტესობა, მათ შორის კოპტური მართლმადიდებლური ეკლესია, ძირითადად, აქორწინებს ერთიდაიგივე დენომინაციის მიმდევარ წყვილებს. ეგვიპტეში სამოქალაქო ქორწინება არ არსებობს და ყველა რელიგიური ინსტიტუცია ამის წინააღმდეგია. საზღვარგარეთ დაქორწინების შემთხვევაში, წყვილი ეგვიპტეში აღიარებას მოიპოვებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ ქორწინება იქნება პერსონალური სტატუსის შესახებ კანონმდებლობით დადგენილ სტანდარტების შესაბამისი. მაგალითად, თუ მუსლიმი ქალი ცოლად გაჰყვება არა-მუსლიმ კაცს საზღვარგარეთ, ეგვიპტეში ქორწინების აღიარება არ მოხდება; ისევე როგორც, ეგვიპტე არ აღიარებს ერთი სქესის პირთა ქორწინებას.[1]

ეგვიპტეში არ არსებობს კონკრეტული საკანონმდებლო ნორმა, რომელიც რელიგიათაშორის ქორწინებას აკრძალავს; თუმცა, გამომდინარე იქიდან, რომ ეგვიპტეში ისლამი წარმოადგენს კანონმდებლობის ძირითად საფუძველს, ქვეყნის 2014 წლის კონსტიტუციის მეორე მუხლი ადგენს, რომ ოჯახთან დაკავშირებული საკითხები ისლამური კანონების მიხედვით წყდება. დარ ალ იფტა ალ მასრიას (ეგვიპტის ოფიციალური რელიგიური უწყება, რომელსაც შეუძლია რელიგიური დადგენილებების – ფატვას გამოცემა) ფატვა ადგენს, რომ მუსლიმი მამაკაცისთვის, გარკვეულ პირობებში, დასაშვებია არა მუსლიმი ქალის ცოლად შერთვა. ამავე ფატვის მიხედვით, არა მუსლიმ კაცს ეკრძალება მუსლიმი ქალის ცოლად შერთვა, რადგან არა მუსლიმი კაცი პატივს არ სცემს მუსლიმი ქალის რწმენას. ისლამური კანონები უკრძალავს მულიმ კაცს ცოლად შეირთოს ათეისტი ან ისეთი ქალი, რომელსაც აბრაამისეული რელიგიების არ სწამს. აღნიშნული აკრძალვა ეფუძნება ყურანის 2:221 სურას, სადაც წერია, რომ „მუსლიმმა კაცმა ცოლად არ უნდა შეირთოს პოლითეისტი ქალი, ვიდრე ის არ გახდება მორწმუნე“. იგივე სურა იგივე შინაარსის აკრძალვას უწესებს ქალებსაც.[2]

მედია საშუალება BBC 2014 წლის 24 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ რელიგიათაშორისი ქორწინება ეგვიპტეში მიუღებელია; წყვილები მზად უნდა იყვნენ, რომ მათ მძიმე საფასურის გადახდა მოუწევთ. რელიგია უკიდურესად მგრძნობიარე თემაა და ბევრი ქრისტიანი და მუსლიმი უარს აცხადებს მიიღოს ის ხალხი, ვინც ტოვებს თავიანთ კონგრეგაციას. რელიგიური ლიდერები რელიგიათაშორის ქორწინებას აღიქვამენ სხვა რელიგიის წარმომადგენლის გადაბირების მცდელობად. მათი მტკიცებით, სხვადასხვა კონფესიის წარმომადგენელთა შორის ქორწინება კულტურულად მიუღებელია ეგვიპტის სოფლებში. 2013 წელს ერთი მუსლიმი კაცი დაიღუპა და 5 დაშავდა მენიას პროვინციის სოფლად მომხდარი ინციდენტისას. ამავე ინციდენტისას, 5 ქრისტიანის სახლი დაწვეს. ჩხუბის მიზეზი გახდა მუსლიმ ქალსა და მის ქრისტიან მეზობელ კაცს შორის ურთიერთობა.[3]

ეგვიპტელი მწერალი აჰმედ ატალაჰი, რომელიც რელიგიური ნიშნით მომხდარ დაპირისპირებებს იკვლევს, ამბობს, რომ „როდესაც ქრისტიანი ქალი მუსლიმ კაცთან ქორწინების დარეგისტრირებას ცდილობს, ოფიციალური პირები მას სთხოვენ ეკლესიის მიერ გაცემულ წერილობით თანხმობას. ეგვიპტის ეკლესია უარს ამბობს ქრისტიანულ მიმდინარეობს შორის ქორწინებაზე თანხმობაზე, რომ აღარაფერი ვთქვათ სხვადასხვა რელიგიებს შორის ურთიერთობაზე“.

მთავრობა აღიარებს მხოლოდ ქრისტიანების, იუდეველებისა და მუსლიმების ქორწინებას. შარიათის მიხედვით, არა მუსლიმი კაცი უნდა კონვერტირდეს ისლამზე რათა შეირთოს მუსლიმი ქალი. არა მუსლიმ ქალს (ქრისტიანს ან იუდეველს) არ მოეთხოვება კონვერტაცია იმისთვის, რომ მუსლიმ კაცზე გათხოვდეს. თუ არა მუსლიმი ქალი კონვერტირდება ისლამზე და მისი ქმარი (თუ ის არა მუსლიმია) უარს იტყვის კონვერტაციაზე, ქალი უნდა გაშორდეს მას. ასეთ შემთხვევაში, ბავშვზე მეურვეობის უფლება დედას ერგება.

კანონმდებლობა, რომელიც არეგულირებს ქორწინებისა და პირადი სტატუსის სხვა საკითხებს, ძირითადად, ესადაგება პირის რელიგიურ ჯგუფს. მაგალითად, მუსლიმი ქალი კანონიერად ვერ დაქორწინდება არა მუსლიმ კაცზე. თუ ის ასე მოიქცევა არაოფიციალურად, საზოგადოების მხრიდან სერიოზული შევიწროვებისა და ძალადობის მსხვერპლი გახდება. ისლამური რელიგიური კანონების მთავრობისეული ინტერპრეტაციით, ასეთ ქორწინებაში გაჩენილი ბავშვები მუსლიმი მამაკაცის მეურვეობის ქვეშ განთავსდებიან.[4]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი რელიგიის თავისუფლების შესახებ ანგარიშში წერს, რომ ეგვიპტეში, 2015 წლის 18 ნოემბერს, მუსლიმმა ბიძებმა და ბიძაშვილებმა მოკლეს 26 წლის გოგო, რომელიც ქრისტიანობაზე კონვერტირდა და ქრისტიან კაცზე დაქორწინდა. მოკლული გოგოს მამამ, რომელიც ცდილობდა, მაგრამ ვერ შეძლო შვილის დაცვა, პოლიციას მიმართა. პოლიციამ მომხდართან დაკავშირებით გამოძიება დაიწყო. პრესაში გავრცელებული ინფორმაციის მიხედვით, უსაფრთხოების სამსახურის მაღალი თანამდებობის პირებს, მსხვერპლის ოჯახსა და მისი ქრისტიანი ქმრის ოჯახს შორის შესარიგებელი შეხვედრა შედგა, რათა აეცილებინათ შემდგომი კონფესიათაშორისი ძალადობა სოფელში. მსხვერპლის ოჯახმა ქრისტიან ქმარსა და მის ოჯახს სოფლის სამუდამოდ დატოვება მოსთხოვა.[5]

მედია საშუალება „Deutsche Welle“ 2016 წლის 26 მაისს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ მინიას პროვინციაში მუსლიმთა ბრბომ დაწვა ქრისტიანთა სახლები და ქრისტიანი ქალი გაშიშვლებული ატარა ქუჩებში. მიზეზი გახდა გავრცელებული ჭორი, რომ ქრისტიანი ქალის შვილს ჰქონდა ურთიერთობა მუსლიმ ქალთან. სტატიაში ნათქვამია, რომ პოლიციას სათანადო რეაგირება არ მოუხდენია და შემთხვევის ადგილას თავდასხმის დაწყებიდან ორი საათის შემდეგ მივიდა. საბოლოოდ, მომხდარის გამო 5 პირი დააკავეს და პროკურატურამ კიდევ 18 პირის დაკავების ორდერი გასცა. ასევე, ათმა პარლამენტარმა ინციდენტთან დაკავშირებით შინაგან საქმეთა მინისტრის გამოკითხვა მოითხოვა. ქრისტიანმა სასულიერო პირმა მედიასთან ინტერვიუში განაცხადა, რომ ხალხის რეაქცია არ იქნებოდა ასეთი ძალადობრივი თუ ურთიერთობა მუსლიმ კაცსა და ქრისტიან ქალს შორის იქნებოდა.[6]

[1] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 20 June 2017, v 3.0, available at:

[accessed 3 April 2018]

[2] The Law Library of Congress; Prohibition of Interfaith Marriage; September, 2015; available at:

[accessed 16 November 2018]

[3] BBC; Egypt: The forbidden love of interfaith romances; By Ali Gamal; 24 November, 2014; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29932094 [accessed 16 November 2018]

[4] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 20 June 2017, v 3.0, available at:

[accessed 16 November 2018]

[5] United States Department of State, 2015 Report on International Religious Freedom – Egypt, 10 August 2016, available at:

[accessed 16 November 2018]

[6] Deutsche Welle; Muslim mob burns Christian homes in Egypt over interfaith relationship; By Darko Janevic; 26 May, 2016; available at: https://www.dw.com/en/muslim-mob-burns-christian-homes-in-egypt-over-interfaith-relationship/a-19284932 [accessed 16 November 2018]

მსოფლიო. რელიგიური მიმდინარეობა პროტესტანტიზმი. ოქტომბერი, 2018

ონლაინ-ენციკლოპედიის Britannica მიხედვით, პროტესტანტიზმი წარმოადგენს კათოლიკური დოქტრინისა და წეს-ჩვეულებების საწინააღმედეგო მოძრაობას, რომელიც დაიწყო ადრეული მე-16 საუკუნის ევროპაში. დღევანდელი მდგომარეობით,  კათოლიციზმსა და მართლმადიდებლობასთან ერთად, პროტესტანტიზმი წარმოადგენს ქრისტიანობის 3 ძირითად მიმდინარეობას.[1]

ჩიკაგოს თეოლოგიის ლუთერანული სკოლის თეოლოგიის პროფესორი გრედი დეივისი პროტესტანტიზმის შესახებ ამბობს, რომ „ზოგადად, ტერმინი „პროტესტანტი“ საკუთარ თავში მოიაზრებს იმდენად ბევრ თეოლოგიურ საკითხს, რელიგიურ თუ კულტურულ ჯგუფებს და იმდენად ბევრ ლოცვისა და თაყვანისცემის ადგილებსა თუ ბიბლიის გამოყენების წესებს, რომ უბრალოდ შეუძლებელია, დაასახელო თუნდაც ერთი კონკრეტული საკითხი პროტესტანტურ ლიტურგიასა თუ აღმსარებლობაში ბიბლიის როლის შესახებ, რომელიც ერთნაირი იქნება ყველა პროტესტანტისთვის. მაგალითად, ანგლიკანურ მიმდირეობაში, ლიტურგიისას ბიბლიას უმეტესწილად ისეთი დატვირთვა აქვს, როგორიც რომაულ-კათოლიკურ ეკლესიაში. მსგავსი სიტუაციაა მე-20 საუკუნის ლუთერანების  უმრავლესობის შემთხვევაში, თუმცა არა ყველა ლუთერანის. მეორეს მხრივ, არსებობს კონრეტული პროტესტანტული მიმდინარეობები, რომლის აღმსარებელები მიიჩნევენ, რომ თაყვანისცემისას და სხვადასხვა რელიგიური რიტუალის შესრულებისას,  მხოლოდ ბიბლია და არაფერი სხვა უნდა იყოს გამოყენებული. პროტესტანტურ ლიტურგიაში ბიბლიის როლიც სწორედ ზემოხსენებულ ორ პოლუსს შორის მერყობს.“ [2]

გამოცემა Deutsche Welle სტატიაში „ძირითადი განსხვავებები კათოლიკეებსა და პროტესტანტებს შორის“ წერს, რომ აღნიშნულ ორ დენომინაციას შორის რამდენიმე მნიშვნელოვანი განსხვავება არსებობს, მაგალითად:

  1. ბიბლიის როლი – პროტესტანტი ქრისტიანებისთვის ბიბლია წარმოადგენს „სოლა სკრიპტურას“ ანუ ღმერთის ერთადერთ წიგნს, მაშინ როდესაც კათოლიკეები გარდა ბიბლიისა, ასევე დამატებით იყენებენ საეკლესიო დოგმებსა და საუკუნეების მანძილზე განვითარებულ კათოლიკური ეკლესიის ტრადიცეიბსა და ადათ-წესებს.
  2. ეკლესიის როლი – კათოლიკური ეკლესია საკუთარ თავს მიიჩნევს, როგორც ერთადერთ ჭეშმარიტ ქრისტიანულ მიმდინარეობას, რომელსაც პაპი უდგას სათავეში. პროტესტანტიზმი კი, რომლის ათასობით დენომინაცია არსებობს, მის თითოეულ მიმდინარეობას თანაბარუფლებიანად მიიჩნევს და, ასევე, არ აღიარებს პაპის პრიმატს ქრისტიანულ სამყაროზე.
  3. მსახურების გაგება – კათოლიკურ ეკლესიაში არსებობს სასულიერო იერარქია და ე.წ. „წმინდა დეკრეტი“, რომლის მიხედვითაც ინიშნებიან საეკლესიო თანამდებობების (ეპისკოპოსი, მოძღვარი, დიაკვანი) პირები და სიცოცხლის ბოლომდე იღებენ ლეგიტიმურ უფლებას, რომ ჰყავდეთ მრევლი. აღნიშნული კურთხევა მხოლოდ მამრობითი სქესის პირებს ეძლევათ.

რაც შეეხება პროტესტანტულ მიმდინარეობებს, ისინი არ ნიშნავენ კონკრეტულ პირებს სპეციფიკურ თანამდებობებზე. მათი რწმენით, მღვდლობა შეუძლია ნებისმიერ მორწმუნეს, მათ შორის – ქალსაც.

  1. ზიარება – კათოლიკურ ეკლესიაში მიღებულია ზიარების წესი, რომლის მიხედვითაც მას შემდეგ, რაც მღვდელი მათ იესოს სახელით აკურთხებს, პური იქცევა ქრისტეს ხორცად, ხოლო ღვინო – ქრისტეს სისხლად. ზემოხსენებული რიტუალი ასახავს „იესოს „უკანაკსნელ ვახშამს“ მოციქულებთან ერთად. არა-კათოლიკე პირებს (თუნდაც ქრისტიანებს) არ შეუძლიათ რიტუალში მონაწილეობა და ზიარების მიღება.

პროტესტანტურ ეკლესიაში ზიარებას განსხვავებული დატვირთვა აქვს. თუ კათოლიკეებისთვის პური ქრისტეს ხორცს განასახიერებს და არის ლოცვისა და თაყვანისცემის ობიექტი, პროტესტანტებისთვის მას უბრალოდ სარიტუალო დატვირთვა აქვს. ასევე, პროტესტანტულ ეკლესიაში ნებისმიერ მონათლულ პირს შეუძლია ზიარების მიღება და ცერემონიის წარმართვაც კი.

  1. „წმინდა საიდუმლოები“ – კათოლიკე ეკლესია აღიარებს ახალი აღქმის 7 საიდუმლოს: ნათლისღება, მირონცხება, ზიარება, სინანული, მღვდლობა, ქორწინება და ზეთის კურთხევა. ეკლესია მიიჩნევს, რომ ისინი ქრისტემ დააწესა და, შესაბამისად, უფლის კურთხევას გამოხატავენ.

რაც შეეხება პროტესტანტებს, ისინი აღიარებენ მხოლოდ ორ საიდუმლოს – ნათლობა და ზიარება.

  1. დოგმები მარიამ ღვთისმშობლის შესახება და წმინდანების თაყვანისცემა – კათოლიკე ქრისტიანები თაყვანს სცემენ მარიამს, როგორც „ზეციურ დედოფალს“. მათთვის ასევე არსებობს მარიამთან დაკავშირებული კონკრეტული დოგმები – ღმერთის დედობა, უმწიკვლო ჩასახვა, ქალწულობა და ზეცაში ამაღლება. გამომდინარე იქიდან, რომ ბიბლიაში ზემოხსენებული დოგმების გამამყარებელი არგუმენტები მცირეა, პროტესტანტები მათ (დოგმებს) არ იზიარებენ.

ამას გარდა, კათოლიკური ეკლესია ასევე აღიარებს წმინდანებს და მათ თაყვანისცემას. ეს ნიშნავს, რომ ეკლესიის მიერ კანონიზაციის ანუ წმინდანად შერაცხვის შემდეგ, ისინი შეიძლება გახდნენ ლოცვის ან თაყვანისცემის ობიექტები. დღეის მდგომარეობით, რომაულ-კათოლიკურ ეკლესიაში 4.000-მდე წმინდანი არსებობს. მათი სხეულის შემორჩენილი ნაწილები „წმინდა ნაწილებადაა“ მიჩნეული და მათ  თაყვანს სცემენ.

პირის წმინდანად შერაცხვა პროტესტანტული ეკლესიის მიერ კატეგორიულად არაბიბლიურადაა მიჩნეული. მათი შეხედულებით, ყველა ადამიანმა უნდა ილოცოს და თაყვანის სცეს უშუალოდ მხოლოდ ღმერთს.

  1. ქორწინებისგან თავის შეკავება – კათოლიკურ ეკლესიაში მღვდლებს მოეთხოვებათ ქორწინებისა და სექსუალური ურთიერთობისგან თავის შეკავება, მაშინ როდესაც, პროტესტანტები ზემოხსენებულ შეზღუდვას არ აღიარებენ.[3]

ონლაინ-გამოცემა Patheos პროტესტანტული რიტუალებისა და ტრადიციების შესახებ წერს, რომ პროტესტანტების გარკვეული ნაწილი არ აღიარებს დღესასწაულებს, გარდა აღდგომისა და შობისა. თუმცა, ბევრი პროტესტანტისთვის არსებობს ე.წ. „წმინდა დრო“, რომელიც თითოეული წლის განმავლობაში აღნიშნავს იესო ქრისტეს ცხოვრების მნიშვნელოვან მონაკვეთებს. მაგალითად, დღესასწაული „ადვენტი“ აღინიშნება შობამდე 4 კვირა დღეს და სრულდება შობის ღამეს მზის ჩასვლისას; შობა და შობის შემდგომი პერიოდი – გრძელდება 6 იანვრამდე, რომლის დროსაც ზეიმობენ ნათლისღებას; დღესასწაული „ვენტი“ –  აღინიშნება აღდგომამდე 6 კვირა დღეს; „წმინდა კვირა“ – ეძღვნება იესოს უკანაკნელ კვირას ჯვარცმამდე; აღდგომის დღესასწაული; ამაღლება – აღინიშნება აღდგომიდან 50 დღეს.

ასევე, ტრადიციული ქრისტიანული მიმდინარეობებისგან მნიშვნელოვნად განსხვავებულია პროტესტანტთა სალოცავი ადგილები. მათი უმრავლესობა უარყოფს ხატების, ფრესკებისა და ქანდაკებების თაყვანისცემას. მაგალითად, ერთ-ერთმა „რეფორმატორმა მამამ“ – ულრიხ ცვინგლიმ ციურიხის გროსმიუნსტერის ეკლესიის კედლები თეთრად გადააღებინა, რადგან სჯეროდა, რომ ღვთის მიერ მიტევების მეშვეობით სულის გადარჩენა ყველაზე პირდაპირ და ნათლად წერილობითი ფორმით არის გადმოცემული, რომელიც შემდეგ იქადაგება და ისწავლება. დღევანდელი პროტესტანტების ნაწილი იზიარებს ცვინგლის შეხედულებებს, თუმცა არსებობს მეორე ნაწილი (თანამედროვე ანგლიკანები, ზოგიერთი ლუთერანული მიმდინარეობა), რომელიც ამ საკითხში უფრო კათოლიკური მიდგომისკენ იხრება.

რაც შეეხება რიტუალებსა და წეს-ჩვეულებებს, თითქმის ყველა პროტესტანტულ მიმდინარეობაში ორი ყველაზე მნიშვნელოვანი რიტუალია ნათლობა და ზიარება.[4]

[1] Encyclopedia Britannica – Protestantism, available at https://www.britannica.com/topic/Protestantism [accessed 23 October 2018]

[2] H. Grady Davis – New Testament Apocrypha, available at https://www.britannica.com/topic/biblical-literature/New-Testament-Apocrypha#ref59822 [accessed 23 October 2018]

[3] Deutsche Welle – article “The main differences between Catholics and Protestants” available at https://www.dw.com/en/the-main-differences-between-catholics-and-protestants/a-37888597  [accessed 23 October 2018]

[4] Patheos – Protestantism, Rituals and Worship, available at http://www.patheos.com/library/protestantism/ritual-worship-devotion-symbolism [accessed 23 October 2018]

ეგვიპტე. ეთნიკურად ნუბიელების მიმართ დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2018

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Minority Rights Group International“ 2017 წლის ოქტომბერში ეგვიპტის უმცირესობების შესახებ გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ ნუბიელები ზემო ნილოსის რეგიონში ცხოვრობენ. სტატისტიკური მონაცემები სხვადასხვა ციფრს ასახელებენ; ვარაუდობენ, რომ მათი რაოდენობა, დაახლოებით 3-4 მილიონია. 1899 წლის შეთანხმების შემდეგ, რომლის მიხედვითაც ეგვიპტემ და სუდანმა სახელმწიფო საზღვრები დაადგინეს, ნუბიელების ერთი ნაწილი ეგვიპტის შემადგენლობაში აღმოჩნდა, მეორე – სუდანის. კულტურულმა, ენობრივმა და ნათესაურმა კავშირებმა განაპირობა ის, რომ ნუბიელები ახლო კონტაქტს და მიმოსვლას ინარჩუნებდნენ საზღვრის ორივე მხარეს. ასეთი მდგომარეობა გრძელდებოდა 1964 წლის ევაკუაციამდე, რასაც ასვანის დიდი დამბის მშენებლობა ახლდა თან. ეგვიპტური ნუბია ასვანის პროვინციის ნაწილია; აღნიშნული პროვინცია მოიცავს ასევე ხალხმრავალ ტერიტორიებს, სადაც არა ნუბიელები ბინადრობენ. შედეგად, ეთნიკურად ნუბიელები, თავიანთ მშობლიურ პროვინციაში, უმცირესობაში არიან.

მიუხედავად იმისა, რომ ეგვიპტე დიდ ძალას წარმოადგენდა დინასტიური მმართველობის თითქმის მთელი პერიოდის განმავლობაში, მათ არასდროს გაუნადგურებიათ სამხრეთელი მეზობელი ნუბია; არც ნუბიელები, რომლებმაც მიიღეს ეგვიპტური ღმერთები და მმართველობის იდეები, სრულად არ დამდგარან ჩრდილოელი მეზობლის გზაზე. ნუბიელთა ქალაქი მეროა ნილოსის 200-კილომეტრიალ სანაპიროზე იყო გადაჭიმული (დღევანდელი ხართუმი) და ნილოსზე ვაჭრობის კონტროლით მდიდრდებოდა. როდესაც ეგვიპტე ბიზანტიის შემადგენლობაში შევიდა, ნილოსის რეგიონში ქრისტიანობა შევიდა. კოპტური ქრისტიანობა გავრცელდა ნუბიაშიც, სადაც ქრისტიანული სამეფო არსებობდა მეთოთხმეტე საუკუნემდე. ამ დროს ნუბიამ ისლამი მიიღო – 7 საუკუნით გვიან, ვიდრე ეს ეგვიპტემ გააკეთა. ამის შემდეგ ძალიან ბევრი ეკლესია მეჩეთად გადაკეთდა.

სოფლად მცხოვრები ნუბიელები მეოცე საუკუნის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში იყვნენ უგულებელყოფილები და ექსპლოატაციის ობიექტები. 1910 წლიდან 1960 წლამდე, ნუბიელთა სოფლებში (ვიდრე ეს სოფლები სრულად არ განადგურდა), ძირითადად, ქალები, ბავშვები და მოხუცები ცხოვრობდნენ; შრომისუნარიანი მამაკაცები სამსახურის საძებნად ემიგრაციაში მიდიოდნენ. ნუბიელთა სოფლები სამშენებლო პროექტებმა, მათ შორის დამბების მშენებლობამ შეიწირა. დაახლოებით 70 წლის განმავლობაში, ნუბიელებმა თავიანთი მიწების 60%-მდე დაკარგეს – ეს მიწები ან განადგურდა ან საცხოვრებლად უვარგისად გამოცხადდა. ასობით წლის განმავლობაში ეგვიპტურ აზროვნებაში სიტყვები „ნუბიელი“ და „ტყვე“ სინონიმები იყო. ნუბიელები ახლად, დიდწილად, გამოთიშული არიან ეგვიპტის ეროვნული ცხოვრებიდან. 2002 წლის ოქტომბერში ნუბიელებმა მოიწვიეს ნუბიელთა პირველი კონგრესი, სადაც დაკარგული მიწების სანაცვლოდ, მთავრობისგან უფრო მეტი კომპენსაცია მოითხოვეს. ნუბიელები კვლავ დაზარალებულები არიან დამბების მშენებლობებით და მათ კვლავ არ მიუღიათ ადეკვატური კომპენსაცია დაკარგული მიწების სანაცვლოდ. დამბები ეგვიპტის განვითარებას ემსახურება და ნუბიელების თქმით, მთავრობა კვლავ უგულებელყოფს მათ საჭიროებებს.

2005 წლიდან ნუბიელები გახდნენ უფრო აქტიურები ცვლილებების მოთხოვნის მხრივ და შეიქმნა სხვადასხვა ახალგაზრდული მოძრაობა, რომლებიც აქტიურები იყვნენ 2008 წლის პურის კრიზისის დროს. ახალგზარდა ნუბიელების პოლიტიკური აქტივობები უფრო გაძლიერდა 2011 წლის მოვლენების დროს, როდესაც დიდ მობილიზაციას ჰქონდა ადგილი.

2014 წელს, ქვეყნის ახალი კონსტიტუციის განხილვის პერიოდში, ნუბიელებს მიეცათ საშუალება საკონსტიტუციო ცვლილებების კომიტეტს შეხვედროდნენ და გარკვეული ცვლილებების ინიცირება მოეხდინათ. 2012 წლის კონსტიტუცია წინა პრეზიდენტის მორსის მიერ იყო მიღებული და ამ დოკუმენტს ძალიან ბევრი ადამიანი და ორგანიზაცია აკრიტიკებდა. უფლებადამცველების თქმით, 2012 წლის კონსტიტუცია ლახავდა ყველა უმცირესობის უფლებებს. ახალი კონსტიტუციით დიდი წინგადადგმული ნაბიჯი იყო ნუბიელთა დაბრუნების უფლების აღიარება, რაც პირველად მოხდა. კონსტიტუციის 236-ე მუხლი ადგენდა, რომ სახელმწიფოს უნდა გადაედგა ნაბიჯები ნუბიელთა თავიანთ მიწაზე დაბრუნების უფლების აღსასრულებლად; გარდა ამისა, დოკუმენტის რატიფიცირებიდან ათი წლის ვადაში უნდა მომხდარიყო ამ მიწების განვითარება; კონსტიტუცია ასევე ავალებდა სახელმწიფოს ისეთი ღონისძიებების გატარებას, რომელიც  უზრუნველყოფდა ნუბიელთა კულტურის შენარჩუნებას. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე თვის შემდეგ, პრეზიდენტმა სისიმ გამოსცა 444-ე განკარგულება, რომლითაც სასაზღვრო ტერიტორიები სამხედრო ზონებად, შესაბამისად არა საცხოვრებელ ზონებად გამოაცხადა. პრეზიდენტის გადაწყვეტილება ნუბიელთა ბევრ სოფელს შეეხო.

2015 წლის საპარლამენტო არჩევნებში „ახალმა ნუბიამ“ თავისი მანდატი მოიპოვა – იასინ აბდელ საბური ეგვიპტის პარლამენტის პირველი ნუბიელი დეპუტატი გახდა. აღნიშნული ფაქტი პოზიტიურად იქნა შეფასებული; ამასთან, ბევრი სკეპტიკურად უყურებდა იმ საკითხს თუ რამდენად მოხდებოდა ნუბიელთა თემისთვის ყველაზე აქტუალური საკითხების გადაწყვეტა. ეს საკითხები იყო მშობლიურ მიწებზე დაბრუნება, უმუშევრობის შემცირება, სერვისების მიწოდების გამართვა და ნუბიელთა ენისა და კულტურის დაცვა. აბდელ საბურმა პირობა დადო, რომ ხელისუფლებას 2014 წლის კონსტიტუციის 47-ე და 50-ე მუხლების აღსრულებისკენ უბიძგებდა; აღნიშნული მუხლები სხვადასხვა ჯგუფის კულტურული იდენტობისა და მემკვიდრეობის დაცვას ეხებოდა.

იმედგაცრუებამ ზღვარს მიაღწია 2016 წელს. კულმინაცია დადგა 2017 წლის 2 იანვარს, როდესაც პირველად ნუბიელი აქტივისტები დააპატიმრეს სახელმწიფოს წინააღმდეგ მათი პროტესტის გამო. ექვს პირს ბრალი წაუყენეს უკანონო შეკრების, საფუძვლის გარეშე პროტესტის და უსაფრთხოების ძალებზე თავდასხმის მუხლებით, მას შემდეგ, რაც ისინი პოლიციამ დააპატიმრა იმ დროს, როდესაც ისინი მიწის ფლობის შესახებ პრეზიდენტის დადგენილების გასაპროტესტებლად მიდიოდნენ. პრეზიდენტის 355-ე და 498-ე დადგენილებებით, რომლებიც 2016 წლის აგვისტოსა და ნოემბერში იქნა მიღებული, ხდება 1100 აკრი მიწის კონფისკაცია, რის შედეგადაც ნუბიელები, რომლებიც ისედაც იძულებით გაიყვანეს მშობლიური მიწებიდან, კვლავ უნდა გადაადგილდნენ. ნოემბერში დემონსტრანტებმა მთავრობას მოლაპარაკებების დაწყება მოსთხოვეს; ნუბიელი აქტივისტები და სამოქალაქო საზოგადოება საერთაშორისო არბიტრაჟით იმუქრებოდა; თუმცა, მოგვიანებით მათ თავიანთი კამპანია შეაჩერეს და სახელმწიფოსგან ელიან პრობლემის მოგვარებას.[1]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ კანონმდებლობა კრძალავს ნებისმიერი საფუძვლით დისკრიმინაციას. მიუხედავად ამისა, მუქი ფერის კანის მქონე ეგვიპტელები და სუბსაჰარელი აფრიკელები აწყდებიან დისკრიმინაციას და შევიწროვებას. კერძოდ, ნუბიელები ზემო ეგვიპტიდან განიცდიან დისკრიმინაციას მათი კანის ფერის გამო ან იმის გამო, რომ საზოგადოება მათ სუბსაჰარელ აფრიკელ მიგრანტებად ან ლტოლვილებად მიიჩნევს. ქვეყნის 2014 წლის კონსტიტუციის მიხედვით, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ნუბიელების მშობლიურ რეგიონში დაბრუნება და რეგიონის განვითარება დოკუმენტის რატიფიკაციიდან 10 წლის ვადაში.

2016 წლის აგვისტოში პრეზიდენტმა გამოსცა განკარგულება და სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფ დაახლოებით 1000 აკრზე ახალი სასოფლო-სამეურნეო პროექტი დაამტკიცა. ამან ნუბიელთა პროტესტი გამოიწვია, მათი თქმით, აღნიშნული ნაბიჯები მათ ართმევს მშობლიურ მიწაზე დაბრუნების საშუალებას. ასობით ნუბიელი ჩაება საპროტესტო მსვლელობაში; მათ სახელმწიფო პროექტის ტერიტორიაზე მოხვედრილ ნუბიელთა ისტორიულ სოფელში შესვლა სცადეს. 19 ნოემბერს მსვლელობა ქალაქ ასვანის ავტობანზე უსაფრთხოების ძალებმა შეაჩერეს, რასაც დაპირისპირება მოყვა. დემონსტრანტებმა ქალაქში გზების გადაკეტვა და საბურავების დაწვა დაიწყეს. საპასუხოდ, უსაფრთხოების ძალებმა ისინი ალყაში მოაქციეს და საკვებსა და წყალზე წვდომა შეუზღუდეს. საბოლოოდ, მთავრობის მაღალი თანამდებობის პირები, მათ შორის პრემიერი ჩაერთო მოლაპარაკებებში და გავრცელებული ინფორმაციით, ნუბიელებს დაპირდა, რომ ისინი სახელმწიფო პროექტში არსებულ მიწაზე პრიორიტეტული უფლებით ისარგებლებდნენ.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2017 წლის 3 სექტემბერს უსაფრთხოების ძალებმა ასვანში 25 ნუბიელი დააპატიმრეს – ისინი 2011 წელს დაკავებული ნუბიელებისადმი მიძღვნილ საპროტესტო აქციაში მონაწილებდნენ. მათთვის წაყენებულ ბრალდებებს შორის იყო უკანონო შეკრება და უცხოური ორგანიზაციებისგან დაფინანსების მიღება. ზოგიერთმა დაკავებულმა შიმშილობა დაიწყო, მათ შორის აქტივისტმა გამალ სორორმა, რომელიც დიაბეტურ კომაში ჩავარდა და 6 ნოემბერს გარდაიცვალა. სორორის სიკვდილმა ნუბიელთა პროტესტის ახალი ტალღა ააგორა. 9 ნოემბერს ციხესთან გამართული აქციისას პოლიციამ კიდევ 13 დემონსტრანტი დააკავა. 12 ნოემბერს სასამართლომ თავდაპირველად დაკავებული 24 პირი გაათავისუფლა და მათი საქმის განხილვა 2018 წლისთვის გადადო.[3]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2017/2018 წლების ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ 2014 წლის კონსტიტუცია აღიარებს ძირძველი ნუბიელი ხალხის მშობლიურ მიწაზე დაბრუნების უფლებას, მთავრობა კვლავ არ აძლევს იძლებით გადაადგილებულ ნუბიელებს თავიანთ მიწაზე დაბრუნების საშუალებას, რითიც საფრთხეს უქმნის მათ კულტურულ, ისტორიულ და ენობრივ იდენტობას. 2017 წლის 3 სექტემბერს ნუბიელმა აქტივისტებმა გააპროტესტეს პრეზიდენტის გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც ნუბიელთა 16 სოფელი სამხედრო ზონად გამოცხადდა და იქ ცხოვრება აიკრძალა. პოლიციამ 25 დემონსტრანტი 3 თვის ვადით დააკავა.[4]

[1] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Nubians, October 2017, available at:

[accessed 5 September 2018]

[2] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 5 September 2018]

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2017 – Egypt, 20 April 2018

 (accessed on 5 September 2018)

[4] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Egypt, 22 February 2018, available at:

[accessed 5 September 2018]

ერაყი. სუნიტი მუსლიმების მიმართ არსებული დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2018

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Minority Rights Group International“ 2017 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 39 მილიონია. ერაყის სამ უმსხვილეს დემოგრაფიულ ჯგუფს წარმოადგენენ შიიტი არაბები, სუნიტი არაბები და ქურთები, რომელთა უმეტესობა სუნიტური ისლამის აღმსარებელია. ზუსტი დემოგრაფიული დაყოფა ამჟამად არ არსებობს, გამომდინარე იქიდან, რომ  საკითხის პოლიტიკური მგრძნობიარობის გამო უკანასკნელი მონაცემები უცნობია. სანდო წყაროებზე დაყრდნობით, მოსახლეობის 99% მუსლიმია; მათგან დაახლოებით 60-65% შიიტი, ხოლო 32-37% სუნიტი.[1] ერაყის რამდენიმე პროვინციაში სუნიტები უმრავლესობით არიან წარმოდგენილნი და ასეთ პროვინციებს „სუნიტურს“ უწოდებენ; ესენია: ნინევა, სალაჰადინი, ანბარი, დიალა და კირკუკი. ასევე, ბაღდადის ზოგიერთი ნაწილიც მიიჩნევა სუნიტურად.[2]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2016/2017 წლების ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ პარამილიტარისტული დაჯგუფებები და სამთავრობო ძალები ჩადიოდნენ ომის დანაშაულს და არღვევდნენ საერთაშორისო ჰუმანიტარულ და ადამიანის უფლებათა სამართლის ნორმებს, ძირითადად სუნიტი არაბების მიმართ. ისინი უსამართლოდ კლავდნენ და აწამებდნენ, იტაცებდნენ ასობით კაცსა და ბიჭს ან ანადგურებდნენ სახლებსა და ქონებას. მუქდადიაში თვითმკვლელი ტერორისტის შეტევის გამო შურისძიების მიზნით, დაჯგუფებები თავს დაესხნენ სუნიტურ საზოგადოებას, დახოცეს ათობით ადამიანი და გაანადგურეს სუნიტური მეჩეთები, მაღაზიები და სხვა ქონება. ამავე ანგარიშში ნათქვამია, რომ ერაყის მთავრობა და ქურთისტანის ავტონომიური რეგიონის ხელისუფლება აწესებდა თვითნებურ და დისკრიმინაციულ შეზღუდვებს სუნიტი არაბების გადაადგილების თავისუფლების შესაზღუდად. ათობით ათას სუნიტ არაბს ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ტერიტორიაზე დაბრუნებაში ხელს უშლიდნენ სხვადასხვა სახის ბიუროკრატიული მექანიზმებითა და სხვა სახის უფლებების დარღვევის გზით.[3]

„Amnesty International“ თავის 2017/18 წლების ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ტერორისტულ დაჯგუფება ისლამურ სახელმწიფოსთან შეიარაღებული კონფლიქტის გამო, ერაყის სამთავრობო ძალებმა და შეიარაღებულმა დაჯგუფებებმა მოსახლეობას იძულებით დაატოვებინეს სახლები, რომლებიც შემდეგ გაანადგურეს. მაგალითად, 2017 წლის დასაწყისში, სახალხო მობილიზაციის ძალების შემადგენლობაში მყოფმა სუნიტური ტომის დაჯგუფებამ „Hashd al-Ashari“, ერაყის სამთავრობო ძალებთან ერთად, 125 ოჯახი სალაჰადინიდან იძულებით განდევნა. მათ ისლამურ სახელმწიფოსთან ასოცირება დასდეს ბრალად. ოჯახები, მათი ნების საწინააღმდეგოდ, ტიკრიტთან ახლოს მდებარე ლტოლვილთა ბანაკში გადაიყვანეს.[4]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2017 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ პოპულარული სამობილიზაციო ძალები და სხვა სამთავრობო ძალები ხანდახან არასათანადოდ ექცეოდნენ სუნიტ მოქალაქეებს ისლამური სახელმწიფოსგან გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე და სახელმწიფო უძლური იყო ადეკვატურად მოქცეოდა სუნიტ გადაადგილებულ პირებს. ბევრი სუნიტი გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე გახდა უკანონო დაკავებების, ცემის, გაძარცვის, წამების და მკვლელობის მსხვერპლი, ძირითადად, პოპულარული სამობილიზაციო ძალების მხრიდან. ამავე ანგარიშში წერია, რომ სუნიტი არაბები, რომლებიც ქვეყნის უდიდეს უმცირესობას წარმოადგენენ, უკმაყოფილებას გამოთქვამენ იმის გამო, რომ პოლიტიკურ სისტემაზე შიიტების დომინანტობის პირობებში, ისინი გავლენის მქონე პოზიციებს მიღმა რჩებიან. ანგარიშში ასევე ნათქვამია, რომ ის სუნიტები, რომელთა მიმართაც გაჩნდება ეჭვი, რომ ეხმარებოდნენ ისლამურ სახელმწიფოს სიკვდილით დასჯის და ქონების ჩამორთმევის ობიექტები ხდებიან მთავრობის მომხრე ძალების, ძირითადად შიიტური დაჯგუფებების მხრიდან.[5]

„Freedom House“ თავის 2018 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ სუნიტი არაბები, რომლებიც ქვეყნის უდიდესი ეთნო-რელიგიური უმცირესობაა, წარმოდგენილნი არიან პარლამენტში, მაგრამ ხშირად დაობენ შიიტ უმრავლესობასთან იმ მოტივით, რომ მათ რეალური გავლენის მქონე პოზიციების მიღმა ტოვებენ. ანგარიშში ასევე ნათქვამია, რომ საანგარიშო წლის განმავლობაში, ვრცელდებოდა ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ შიიტური დაჯგუფებები აფერხებდნენ სუნიტი მუსლიმების გადაადგილებას ისლამური სახელმწიფოსგან გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე.[6]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ თავის 2018 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ისლამური სახელმწიფო სწორედ სუნიტებით დასახლებულ ტერიტორიაზე აწესებდა ყველაზე მკაცრ შეზღუდვებსა და სადამსჯელო მექანიზმებს, მათ შორის იყო სექსუალურ უმცირესობად მიჩნეული მამაკაცების სიკვდილით დასჯა, გარყვნილების ბრალდებით ჩაქოლვა, ტელეფონის გამოყენებისა და სიგარეტის მოწევის აკრძალვა. დაჯგუფებამ დააწესა მკაცრი შეზღუდვები ქალებისა და გოგოების ჩაცმულობასა და გადაადგილებაზე. სუნიტ ქალსა და გოგოს უნდა ეტარებინა ნიქაბი და გადაადგილების უფლება ჰქონდა მხოლოდ მამაკაცი ნათესავის თანხლებით.[7]

ახალი ამბების საერთაშორისო სააგენტო „The Christian Science Monitor“ 2017 წლის 27 დეკემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ მაშინ, როცა ერაყი ზეიმობს ისლამური სახელმწიფოს (ISIS) დამარცხებას, სუნიტი არაბული საზოგადოება, ოკუპაციის შემდეგ, ებრძვის იდენტობის კრიზისს. შიიტური მთავრობის პირობებში ცხოვრება ზოგიერთ მათგანს ერაყის ახალ ნაციონალიზმს სთავაზობს. ერაყში 5 მილიონი იძულებით გადაადგილებული პირიდან უმეტესობა სუნიტია. ISIS-ის ჯიჰადისტების მიერ გატაცებული, გაუპატიურებული ან მოკლული ათი ათასობით ერაყელის უმეტესობა სუნიტი იყო. თითქმის ყველა ქალაქი, რომელიც განადგურებული დარჩა ISIS-ის გაძევებისთვის წარმოებული ბრძოლის გამო – დაწყებული ფალუჯადან და რამადიდან, დამთავრებული მოსულით – უმეტესად სუნიტური იყო.

ერაყის სუნიტმა არაბებმა გრძელი და მტკივნეული გზა განვლეს, დაწყებული რკინის კაცად წოდებული სადამ ჰუსეინის ჩამოგდებით, რასაც მალევე მოყვა სუნიტებით დაკომპლექტებული ერაყის არმიის დაშლა, შემდეგ კი, წლების მანძილზე, გრძელდებოდა ბაღდადის შერეული უბნების ეთნიკური წმენდა, რომლის ძირითად სამიზნეებს ბაასისტები და სუნიტები წარმოადგენდნენ. აღნიშნულს მოყვა, ISIS-ის წინამორბედი, სუნიტური შეიარაღებული დაჯგუფება „ალ-ქაიდა“, რომელიც შიიტების და ამერიკელების წინააღმდეგ ახორციელებდა თვითმკვლელ ტერორისტულ თავდასხმებს. და ბოლოს, 2013 წელს შიიტების წინააღმდეგ დაწყებული ფართომასშტაბიანი აჯანყება, რომელიც მიმართული იყო მაშინდელი პრემიერ-მინისტრის ნური ალ-მალიქის წინააღმდეგ, ნიშნავდა იმას, რომ თავდაპირველად სუნიტები მიესალმნენ ISIS-ის გამოჩენას. ISIS-ის მიერ ჩადენილი ხოცვა-ჟლეტის გამო, ერაყელ შიიტებს და სუნიტ ქურთებს, რომელთათვისაც ეთნიკური იდენტობა რელიგიურ კუთვნილებაზე მიუთითებს, მიაჩნიათ, რომ ყველა არაბი სუნიტი ჯიჰადისტი ექსტრემისტია.

სუნიტი ლიდერი, შეიხ ფარეს ალ-დულაიმი, რომელიც მონაწილეობს მთავრობის შერიგების მცდელობაში, აცხადებს, რომ ყველა სუნიტი ISIS-ის წევრად არის მიჩნეული, თუმცა ის ნგრევა და განადგურება, რაც ISIS-მა სუნიტებს მიაყენა, არცერთი სხვა არმიის თუ ოკუპაციის დროს არ მომხდარა. მისივე თქმით, ნებისმიერ ქვეყანაში, სადაც მთავრობის მხრიდან ხორციელდება ჩაგვრა, ISIS-ის შესვლის შემთხვევაში, ისინი ყოველთვის იპოვიან მხარდამჭერებს. შესაბამისად, ტყუიან ისინი, ვინც ამბობენ, რომ ISIS კეთილგანწყობით არ იქნა მიღებული მათ მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე, განსაკუთრებით კი საწყის პერიოდში. დულაიმის განცხადებით, ISIS-ის გამო ბევრმა სუნიტმა დაკარგა შვილი, რისთვისაც, მათ შურისძიება სურთ. დულაიმის თქმით, ტომის ლიდერები სოფლებისა და ქალაქების მასშტაბით აწყობენ კონფერენციებს, რათა მოხდეს ISIS-ის რეალურ და იძულებით მხარდამჭერებს შორის გარჩევა, რომლებიც, ეკონომიკური საჭიროებების თუ იარაღის ძალით მუქარის გამო, იძულებულები იყვნენ მათ სამსახურში ყოფილიყვნენ. მაგალითისთვის, ერთერთი დიდი ტომის 100-ზე მეტმა გავლენიანმა კაცმა მოაწერა ხელი შეთანხმებას იმის შესახებ, რომ კონკრეტული ოჯახები არ უნდა იყვნენ დასჯილნი სხვების მიერ იმის გამო, რომ ისინი კავშირში იყვნენ ISIS-თან.

დულაიმის თქმით, დღესდღეობით, არმიასა და უსაფრთხოების ძალებს აქვთ რეკრუტირების კომიტეტები, სადაც იწვევენ სუნიტებს და უფრო მეტიც, ყოფილ ოფიცრებს, რომელთაც არ აქვთ სისხლში გასვრილი ხელები. ოქტომბრის ბოლოს, ანბარის შეიხები შეხვდნენ პრემიერ-მინისტრ აბადის, რათა 3,150 სუნიტი პოლიციელი ხელახლა შეერთებოდა ეროვნულ ძალებს, რომლებიც 2014 წელს, ISIS-ის მოსვლის შემდეგ, იქნენ გათავისუფლებულები. დულაიმის განცხადებით, ცენტრალურ ხელისუფლებაში აზროვნების კუთხით სერიოზულ ცვლილებას აქვს ადგილი; ამჟამად ყველა ხვდება, რომ ერაყის მართვა ვერ მოხდება მხოლოდ ერთი რელიგიური მიმდინარეობის მიერ. ხალხი ამის გააზრებას იწყებს, თუმცა მათ დრო სჭირდებათ.[8]

ყოველკვირეული ჟურნალი „The Economist“ 2017 წლის 12 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში აღნიშნავს, რომ მოსულსა და ფალუჯაში სუნიტები ერთსა და იმავე ისტორიებს ყვებიან. მათი თქმით, უმუშევრობის დონე უკიდურესად მაღალია. უნივერსიტეტის დიპლომის მქონე ადამიანი, დღეში 20 დოლარის სანაცვლოდ, გვის ქუჩებს ან ნიჩბით ასუფთავებს ნარჩენებისგან. შეინიშნება დებაასიფიკაციის პოლიტიკის ნიშნები, რამაც ამერიკის ოკუპაციის დროს სუნიტების გაუცხოება გამოიწვია. ფალუჯაში, დაახლოებით 4,600 პოლიციის თანამშრომელი გაათავისუფლეს მას შემდეგ, რაც დაბრუნდნენ ქალაქში.

ადგილობრივი სუნიტი სამხედროები პატრულირებენ ფალუჯას ცენტრში, ხოლო შიიტური ჯგუფები ქალაქის შემოგარენში რჩებიან. ფალუჯადან ბაღდადისკენ მიმავალ გზაზე, სუქურის საკონტროლო გამშვებ პუნქტთან, იმდენად ხანგრძლივი და გართულებული შეზღუდვებია დაწესებული, რომ ბევრი თავს არიდებს მოგზაურობას. მთავრობის მხრიდან ფულის გამოძალვის შესახებ საჩივრებს ჩვეულებრივი ხასიათი აქვს. ფალუჯას ბაზრის ერთერთი ყასბის, იბრაჰიმ ასსადის განცხადებით, თუ სამზე მეტი ცხვრის შეყვანას მოისურვებს ქალაქში, თითო ცხვარზე 10 აშშ დოლარი უნდა გადაიხადოს. მისი თქმით, ისინი ახრჩობენ ქალაქს. ერაყის ოფიციალური პირები უარყოფენ რაიმე მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ სუნიტების გაუცხოებამ შესაძლოა კვლავ გამოიწვიოს პრობლემები.[9]

ახალი ამბების პორტალი „Middle East Eye“ 2017 წლის 13 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში აღნიშნავს, რომ ფალუჯაში განხორციელებული დერადიკალიზაციის პროექტი იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა, რომ ქვეყნის დანარჩენ ნაწილზეც გავრცელდა.  მუჰამმადი შეიხების საბჭოს (რაბატ ალ-მუჰამმადის საბჭო) – რომელიც ფალუჯაში დაფუძნებული ორგანიზაციაა და ებრძვის ექსტრემისტულ იდეოლოგიას ერაყში – 12 რელიგიური სწავლულიდან ერთერთი, შეიხ ქამელ ალ-ფედავი, განმარტავს თუ როგორ მოხდა ისლამის ულტრა კონსერვატიული ვერსიის გავრცელება ფალუჯაში და როგორ ებრძოდნენ ისინი მას. როდესაც აღნიშნული პროექტი განხორციელების პროცესში იყო, ISIS-მა საკუთარი კონტროლის ქვეშ მოაქცია ქალაქი ფალუჯა, 2014 წელს. საბჭოს შეიხებმა, რომლებმაც საკუთარი საქმიანობის გამო, სიცოცხლის ხელყოფის მუქარები მიიღეს, ქალაქის მოსახლეობის 90%-თან ერთად დატოვეს ფალუჯა (2011 წლის მონაცემებით ქ. ფალუჯაში 275,000 მოსახლე იყო). მას შემდეგ რაც, 2016 წლის ივნისში, ერაყის არმიამ გაათავისუფლა ფალუჯა, საბჭო კვლავ დაბრუნდა, ISIS-ის მიერ განადგურებულ, საკუთარი დაწესებულებების ნანგრევებზე და თავიანთ მეჩეთზე ისლამის თეთრი დროშა აღმართეს. საბჭოს განცხადებით, ფალუჯას გათავისუფლებიდან 16 თვის შემდეგ, მათ რადიკალ ვაჰაბისტ იმამებს ჩამოართვეს კონტროლი ქალაქში არსებულ ყველა, 200-ივე მეჩეთზე. ფალუჯას მოსახლეობის განცხადებით, ქალაქი ამჟამად გაცილებით უფრო უსაფრთხოა, ვიდრე ის ოდესმე იყო, სადამ ჰუსეინის რეჟიმის დამხობის შემდეგ.

29 წლის პირადი მცველი, ჰაიდერ ალ-აბბასი, აცხადებს: „ჩვენ უფრო მეტი უსაფრთხოება და თავისუფლება გვაქვს, ვიდრე დაყიშამდე გვქონდა, რადგან მანამდე აქ ალ-ქაიდა იყო. ახლა, ჩვენ მხოლოდ მძინარე ტერორისტული ქსელები გვყავს, რომლებიც შეშინებულები არიან.“ შეიხების საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე, შეიხ მოჰამმედ ალ-ნური, ერაყის ჰაშდ ალ-შააბის ძალების მიერ ორგანიზებულ ანტი-ტერორისტულ კონფერენციაზე სიტყვით გამოვიდა და განაცხადა, რომ მას შემდეგ, რაც მათ კონტროლი მოიპოვეს ქალაქის მეჩეთებზე, ფალუჯა გახდა ერაყის ქალაქი, რომელსაც სჯერა ერთობლივი თანაარსებობის.

საბჭოს მუშაობა იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა ადგილობრივ დონეზე, რომ ერაყის მთავრობამ შეიხებს ქვეყნის მასშტაბით მოქმედება სთხოვა. ერაყის სატელევიზიო არხზე მათ უკვე 67 პროგრამული ეთერი აქვთ და აცხადებენ, რომ მათი იდეები ქვეყნის ფარგლებს გარეთაც აღწევს. 2003 წლამდე, ფალუჯაში ძალიან მცირე რაოდენობით ხდებოდა ადგილობრივ სუნიტებსა და შიიტებს შორის განსხვავება. შერეული ქორწინებები იმდენად ფართო ხასიათის იყო, რომ საბჭოს ერთერთი სუნიტი შეიხის ცოლი, შიიტურ მიმდინარეობას ეკუთვნოდა. ქამელის განცხადებით, „ნამდვილი ერაყული კულტურა ერთმანეთისგან არ ასხვავებს რელიგიებს და პარტიებს. ფალუჯაში სუნიტები, შიიტები, ქრისტიანები და მანდეიზმის მიმდევრები მშვიდობიანად თანაცხოვრობდნენ, შემდეგ კი ალ-ქაიდა და დაყიში მოვიდა, როგორც იარაღი, რათა ქვეყანა რელიგიური ნიშნით დაეყოთ.“ სტატიის ბოლოს აღნიშნულია, რომ შიიტური დროშა, რომელიც ფრიალებს ქალაქის თავზე, იძლევა შეიხ ალ-ნურის ნათქვამის დადასტურებას, რომ ფალუჯა საბოლოოდ იწყებს 2003 წლამდე არსებული ერთობლივი თანაარსებობის პერიოდთან დაბრუნებას.[10]

აშშ-ის საინფორმაციო სააგენტოს „Associated Press“ მიერ გამოქვეყნებული ინფორმაციით, ერაყის მინისტრთა კაბინეტის გენერალური მდივნის, მაჰდი ალ-ალაქის, განცხადებით, მთავრობამ დაახლოებით 19,5 მილიარდი აშშ დოლარი გამოყო ანბარის პროვინციის სტაბილიზაციის პროექტებისთვის. მისივე თქმით, ბაღდადსა და ფალუჯაში ორი ახალი წყლის სადგური აშენდა, ხოლო დანარჩენი შვიდის რეაბილიტაცია განხორციელდა. ქალაქის გათავისუფლებიდან ცხრა თვის განმავლობაში 370,000 ადამიანი დაუბრუნდა საკუთარ საცხოვრებელს, თუმცა ქუჩებისა და სახლების დიდი ნაწილი განადგურებულია. გაეროს დახმარებით, ფალუჯაში ხელახლა გაიხსნა ათობით სკოლა, ასევე წყლის ფილტრაციის სადგურები, რომლის საშუალებითაც ქალაქის 60% წყლით მარაგდება.[11]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ტერორისტული ორგანიზაცია დაეში მასობრივად არღვევდა ადამიანის უფლებებს, მათ შორის მშვიდობიან მოქალაქეებზე თავდასხმებით, რომელთა სამიზნეს ძირითადად შიიტები, მაგრამ ასევე ის სუნიტებიც წარმოადგენდნენ, რომლებიც მათ ეწინააღმდეგებოდნენ. ტერორისტები სჩადიოდნენ ისეთ დანაშაულებს, როგორებიცაა გატაცება, გაუპატიურება, დამონება, იძულებითი ქორწინება, სექსუალური ძალადობა. ტერორისტები აღნიშნულ ქმედებებს სჩადიოდნენ სხვადასხვა რელიგიური და ეთნიკური წარმომავლობის მქონე ხალხის, მათ შორის შიიტების, სუნიტების, ქურთების, ქრისტიანების, იეზიდების და სხვათა წინააღმდეგ.

ამავე ანგარიშში ნათქვამია, რომ ადგილობრივი მაცხოვრებლები ჩიოდნენ, რომ ერაყის უსაფრთხოების ძალები, უდანაშაულო სუნიტების, დევნილებისა და სამოქალაქო აქტივისტების დაკავებისას, დაბომბვებს იყენებდნენ თავის გასასამართლებელ მიზეზად. გავრცელდა რიგი ანგარიშებისა, სადაც საუბარი იყო სამთავრობო ძალების, პოპულარული სამობილიზაციო ძალებისა და პეშმერგას მხრიდან ძირითადად სუნიტი არაბების დაპატიმრებებისა და დროებითი დაკავებების შესახებ. ხელისუფლება დროდადრო აპატიმრებდა ტერორიზმში ეჭვმიტანილთა ცოლებსა და ოჯახის სხვა წევრებს, ძირითადად სუნიტებს, რათა ზეწოლა მოეხდინათ ძებნილებს და ეიძულებინათ ისინი, ჩაბარებოდნენ პოლიციას.[12]

როგორც აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი რელიგიის თავისუფლების შესახებ 2017 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ აღნიშნავს, საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები წერდნენ, რომ ხელისუფლება იყენებდა ანტიტერორისტულ კანონს იმისთვის, რომ პროცედურებზე დროული წვდომის გარეშე დაეპატიმრებინა სუნიტები და სხვები. სუნიტი არაბების ინფორმაციით, მთავრობა იყენებდა რელიგიურ პროფილს დაკავებებისა და დაპატიმრებების დროს და ასევე რელიგიური კუთვნილება იყო განმსაზღვრელი ფაქტორი დასაქმებისას. მედიაში გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, პოპულარული სამობილიზაციო ძალები და პეშმერგა ხელს უშლიდნენ გადაადგილებულ სუნიტ არაბებს ისლამური სახელმწიფოსგან გამოთავისუფლებულ ტერიტორიაზე დაბრუნებაში.[13]

ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო დეპარტამენტი მსოფლიოში რელიგიის თავისუფლების შესახებ 2018 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი 2017 წელი) წერს, რომ ერაყის კონსტიტუცია ოფიციალურ რელიგიად ისლამს აწესებს. ქვეყნის კონსტიტუცია აღიარებს რელიგიისა და რწმენის თავისუფლებას მუსლიმებისთვის, ქრისტიანებისთვის, იეზიდებისა და საბეან-მანდეანებისთვის. ასეთი უფლება არ აქვთ სხვა აღმსარებლობებს და ათეისტებს. კანონი კრძალავს ბაჰაიზმის მიმდევრობას და სუნიტური ისლამის ვაჰაბიტურ მიმართულებას. პირადობის დამადასტურებელ დოკუმენტზე რელიგიურ კუთვნილებად შეიძლება დატანილი იყოს მხოლოდ ქრისტიანი, იეზიდი, საბეან-მანდეანი და მუსლიმი; არ არის განსხვავება შიიზმსა და სუნიზმს, ასევე ქრისტიანობის დენომინაციებს შორის.

სუნიტი არაბები კვლავ ავრცელებენ ინფორმაციას იმის შესახებ, რომ ზოგიერთი ოფიციალური პირი მთავრობიდან კვლავ იყენებს კონფესიურ მიდგომას დაკავებისა და დაპატიმრებისას და რელიგიური ფაქტორის გათვალისწინებით იღებს გადაწყვეტილებას დასაქმებისას. კვლავ ვრცელდებოდა ინფორმაცია ერაყის უსაფრთხოების ძალებისა და შიიტი დაჯგუფებების მიერ ისლამური სახელმწიფოს წევრებად ან კოლაბორაციონისტებად მიჩნეული ხალხის დაკავება და დახოცვა; ეს ხალხი, სავარაუდოდ, ყველა სუნიტი იყო. არაბების განცხადებით, სახალხო მობილიზაციის ძალების თურქმენთა ჯგუფები იტაცებდნენ, აპატიმრებდნენ ან კლავდნენ სუნიტ თურქმენებსა და არაბებს ტალ-აფარში, ტერიტორიის ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლების შემდეგ.

მედიისა და ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაციების ინფორმაციით, მიუხედავად იმისა, რომ 2016 წელთან შედარებით, უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება გაუმჯობესებული იყო 2017 წელს, ვითარება მაინც ძალადობრივი იყო. სოციალურ ძალადობას ძირითადად ადგილი ჰქონდა კონფესიური შეიარაღებული ჯგუფების მხრიდან. შეიარაღებული ჯგუფების სამიზნეს კვლავ წარმოადგენდნენ სუნიტები, რომელთაც უნადგურებდნენ სახლებსა და ბიზნესებს და სიკვდილით სჯიდნენ. ზოგიერთი სუნიტი მუსლიმი კვლავ ამტკიცებს, რომ ისინი შურისძიების კამპანიის მსხვერპლნი არიან, რადგან სადამის დროს იმყოფებოდნენ უპირატეს მდგომარეობაში. სუნიტების თქმით, ისინი დებაასიფიაციის პროცესის გამო, დისკრიმინაციულ პირობებში არიან. სუნიტების თქმით, ისინი დისკრიმინაციას განიცდიან ასევე იმის გამო, რომ საზოგადოება მათ ტერორისტული ელემენტების, მათ შორის ისლამური სახელმწიფოს მხარდამჭერებად მოიაზრებს.[14]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი 2017 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ის ფაქტი, რომ განმცხადებელი არის სუნიტი, არ ქმნის საფრთხეს, რომ იგი შესაძლოა დადგეს სერიოზული ზიანის რისკის ქვეშ.[15] მიუხედავად იმისა, რომ სუნიტები განიცდიან გარკვეულ სახის დისკრიმინაციას ერაყში და პოპულარული სახალხო სამობილიზაციო ძალები და სხვა, მათ შორის, სამთავრობო ძალები, გარკვეულ შემთხვევებში, არასათანადოდ ექცეოდნენ სუნიტ მოქალაქეებს ისლამური სახელმწიფოსგან გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე,[16] სახელმწიფოს დამოკიდებულება მათდამი არ არის იმ ხარისხის და ინტენსივობის, რომ შეფასდეს დევნად ან ღირსების შემლახველ ან არაადამიანურ მოპყრობად. ამასთანავე, აღსანიშნავია, რომ ჰაიდერ ალ-აბადის მთავრობა ცდილობს სუნიტ მოსახლეობასთან ურთიერთობის მოგვარებას,[17] რაც აისახა 2017 წლის აპრილში მთელი ქვეყნის მასშტაბით ჩატარებულ გამოკითხვაში, რომლის შედეგადაც დადგინდა, რომ 2003 წლის შემდეგ პირველად სუნიტი არაბები ქვეყანაში არსებულ პოლიტიკურ სიტუაციას პოზიტიურად აფასებენ. გამოკითხულ სუნიტ არაბთა 51 პროცენტს მიაჩნია, რომ ქვეყანა სწორი მიმართულებით ვითარდება.[18] პოლიტიკურ ლიდერთა უმრავლესობა, ისლამური სახელმწიფოს მარცხის შემდეგ, აქტიურად მხარს უჭერს რელიგიურ პლურალიზმს და, შედეგად, გათავისუფლებულ რეგიონებში მცხოვრები სუნიტები უბრუნდებიან საკუთარ რელიგიურ მრწამსს და წეს-ჩვეულებებს.[19]

დიდი ბრიტანეთის საშინაო საქმეთა ოფისის ანგარიშში ნათქვამია, რომ ქვეყნის მასშტაბით ფიქსირდება სუნიტი მოსახლეობის დევნისა და შევიწროების ფაქტები, მაგრამ აღნიშნული, ხშირად, დაკავშირებულია პირის ინდივიდუალურ გარემოებებთან, როგორიცაა: მისი ოჯახი, პროფესია, სოციალური მდგომარეობა და ა.შ. მაგალითად, სუნიტები, რომლებიც წარმოადგენენ იძულებით გადაადგილებულ პირებს ქვეყნის შიგნით, გამომდინარე მძიმე ეკონომიკური მდგომარეობიდან და ოჯახისგან თუ ნათესავების მხრიდან მხარდაჭერის არარსებობის გამო,  წარმოადგენენ მოწყვლად კატეგორიას.[20]

ავსტრალიის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტის ანგარიშში ერაყის შესახებ ნათქვამია, რომ კონკრეტულად ბაღდადში, სუნიტები წარმოდგენილნი არიან სახელისუფლებო ორგანოებში და აქტიურად არიან ჩართულნი საზოგადოებრივ ცხოვრებაში. ამასთან, გარკვეული პროვინციების, მაგალითად 2017 წლის 26 ივნისის მონაცემებით ანბარისა და ნინევას გუბერნატორები სუნიტები იყვნენ.[21]

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის პარლამენტის სპიკერია სუნიტი არაბი – სელიმ ალ-ჯაბოური. ამას გარდა, პარლამენტში სუნიტების ინტერესებს იცავს სუნიტური პარტია „მუტაჰიიდონი“, რომელიც 31 დეპუტატითაა წარმოდგენილი ქვეყნის უმაღლეს საკანონმდებლო ორგანოში.[22]

გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისრის ოფისი (UNHCR) 2018 წლის აპრილში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ნინევის პროვინციაში დაბრუნებულთა შესახებ წერს, რომ ერთერთ სატრანზიტო ბანაკში გამოკითხვისას, ძირითადად სუნიტმა იძულებით გადაადგილებულმა პირებმა სინჯარის, ტალაფარის და ქაირაჰის დასახლებებიდან, განაცხადეს, რომ ძირითადი მიზეზი, რის გამოც ისინი იძულებულნი გახდნენ დაეტოვებინათ დროებითი საცხოვრებლები, იყო მუქარის შემთხვევები ადგილობრივი მოსახლეობის მხრიდან; გამომდინარე იქიდან, რომ ადგილობრივების მიერ სუნიტები აღიქმებიან ექსტრემისტებად.[23]

გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭო 2018 წლის 5 ივნისს გამოქვეყნებულ სპეციალური მომხსენებლის შემაჯამებელ ანგარიშში წერს ერაყში კანონგარეშე მკვლელობებისა და თვითნებური სიკვდილით დასჯის შემთხვევების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ   უსაფრთხოების ძალებს, როგორც მთავრობის, ასევე ქვეყნის სულიერი ლიდერისგან აიათოლა ალ-სისტანისგან, ჰქონდათ მიღებული აშკარა და კონკრეტული მითითებები, დაეცვათ სამოქალაქო მოსახლეობა და საჯარო წესრიგი, მომხსენებელს მიაწოდეს ინფორმაცია უსაფრთხოების ძალების მიერ 2014-2017 წლების განმავლობაში ჩადენილი საერთაშორისო ჰუმანიტარული და ადამიანის უფლებათა სამართლის დარღვევის არაერთი შემთხვევის შესახებ. ყველაზე ხშირად საუბარი იყო სუნიტი მოსახლეობის, მათ შორის, იძულებით გადაადგილებული პირების, დაკავებულებისა და ბავშვების, დაშინების, იძულებითი გაუჩინარების და მკვლელობების ფაქტების, ასევე, სავარაუდოდ ისლამური სახელმწიფოს მხარეს მებრძოლი ტყვედ ჩავარდნილი პირების სიკვდილით დასჯის  შესახებ.[24]

გაეროს ახალი ამბების სამსახური (UN News Service) 2018 წლის 9 მარტის სტატიაში წერს გაეროს წარმომადგენლის ვიზიტის შესახებ ერაყსა და სუდანში. ნიუ-იორკში გამართული პრეს-კონფერენციისას, მან განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ისლამური სახელმწიფოს წარმომადგენლების მხრიდან სექსუალურ ძალადობაზე. იძულებით გადაადგილებულ ქალთა უმრავლესობის აზრით, მათი სახლებში დაბრუნება საკმაოდ საშიშია, რადგან რეგიონში კვლავ ოპერირებენ შეიარაღებული ჯგუფები და ყოფილი ისლამური სახელმწიფოს მებრძოლები. განსაკუთრებული საშიშროება გამოითქვა სუნიტი ქალების მხრიდან, იმასთან დაკავშირებით, რომ საზოგადოებაში ისინი არასწორად არიან აღქმულნი, როგორც ისლამურ სახელმწიფოსთან სავარაუდო კავშირში მყოფი პირები“.[25]

საინფორმაციო სააგენტო „Reuters“ 2018 წლის 19 აგვისტოს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ერაყის უზენაესმა სასამართლომ 12 მაისის საპარლამენტო არჩევნების შედეგები კანონიერად ცნო და გამარჯვებულ პარტიებს მთავრობის ჩამოსაყალიბებლად 90-დღიანი ვადა მისცა. ივნისში გახდა ცნობილი, რომ არჩევნების შედეგებს ხელახლა დაითვლიდნენ. გადაწყვეტილება სასამართლომ მას შემდეგ მიიღო, რაც ქვეყნის მთავრობამ ანგარიში გამოაქვეყნა, სადაც საარჩევნო პროცესში მასობრივი დარღვევების შესახებ გახდა ცნობილი. არჩევნების შედეგების დამტკიცების შემდეგ კანონმდებლებს 90 დღის ვადაში პარლამენტის თავმჯდომარის არჩევა მოუწევთ, შემდეგ პრეზიდენტის და ბოლოს პრემიერ მინისტრისა და მისი კაბინეტის. ერაყში საპარლამენტო არჩევნები 12 მაისს გაიმართა. მასში მონაწილეობდა 29 საარჩევნო ბლოკი, რომელიც 200 სხვადასხვა პოლიტიკურ პარტიას აერთიანებდა. საარჩევნო კომისიის მონაცემებით, პარლამენტში 369 ადგილისთვის 7,000-ზე მეტი კანდიდატი იბრძოდა. არჩევნებში კოალიცია „საირუნმა“ გაიმარჯვა, რომელსაც შიიტი მქადაგებელი მუქთადა ალ-სადრი ხელმძღვანელობს.[26]

[1] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Iraq, November 2017, available at:

[accessed 14 August 2018]

[2] Rudaw; Sunni Arabs want to follow in footsteps of Kurdistan’s referendum; By Mahmood Y. Kurdi; 9 October, 2017; available at: http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/091020171 [accessed 14 August 2018]

[3] Amnesty International, Amnesty International Report 2016/17 – Iraq, 22 February 2017, available at:

[accessed 20 December 2017]

[4] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Iraq, 22 February 2018, available at:

[accessed 14 August 2018]

[5] Freedom House, Freedom in the World 2017 – Iraq, 2 June 2017, available at:

[accessed 20 December 2017]

[6] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Iraq, 5 April 2018, available at:

[accessed 14 August 2018]

[7] Human Rights Watch, World Report 2018 – Iraq, 18 January 2018, available at:

[accessed 14 August 2018]

[8] The Christian Science monitor – how Sunnis’ post-ISIS crisis is leading some to a new Iraqi nationalism, 27 December 2017, available at: https://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2017/1227/How-Sunnis-post-ISIS-crisis-is-leading-some-to-a-new-Iraqi-nationalism  (accessed 12 March 2018)

[9] The Economist – Iraq’s recaptured territory is being neglected, 12 October 2017, available at: https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21730169-reconstruction-cities-such-fallujah-and-mosul-proceeding-slowly-or-not (accessed 12 March 2018)

[10] MEE – Middle East Eye, The battle of ideas in Iraq’s most dangerous city, 13 November 2017, available at: http://www.middleeasteye.net/news/how-fallujah-iraq-most-dangerous-city-fought-back-after-daesh-islamic-state-supporting-sunni-shia-unity-sheikh-1912522481 (accessed 12 March 2018)

[11] AP News – After liberation from IS, Fallujah struggles to rebuild, 4 January 2017, available at: https://www.apnews.com/6c044247f6284a7d847ec8e846e82dc2 (accessed 12 March 2018)

[12] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Iraq, 3 March 2017, available at:

[accessed 20 December 2017]

[13] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Iraq, 15 August 2017, available at:

[accessed 20 December 2017]

[14] USDOS – US Department of State: 2017 Report on International Religious Freedom – Iraq, 29 May 2018

 (accessed on 14 August 2018)

[15] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Iraq: Sunni (Arab) Muslims, June 2017, v 2.0, available at:

[accessed 20 June 2018]

[16] Freedom House, Freedom in the World 2017 – Iraq, 2 June 2017, available at:

[accessed 20 June 2018]

[17] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Iraq: Sunni (Arab) Muslims, June 2017, v 2.0, available at:

[accessed 20 June 2018]

[18] The Washington Post; A striking positive shift in Sunni opinion in Iraq is underway. Here’s what it means; By Munqith al-dagher and Karl Kaltentheler; 14 September, 2017; available at: https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/09/14/iraqi-sunnis-are-impressed-by-the-defeat-of-isis-heres-what-that-could-mean/?noredirect=on&utm_term=.b40b738c13e8 [accessed 20 June 2018]

[19] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Iraq, 5 April 2018, available at:

[accessed 20 June 2018]

[20] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Iraq: Sunni (Arab) Muslims, June 2017, v 2.0, available at:

[accessed 20 June 2018]

[21] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Iraq: Sunni (Arab) Muslims, June 2017, v 2.0, available at:

[accessed 20 June 2018]

[22] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Iraq, 5 April 2018, available at:

[accessed 20 June 2018]

[23] UN High Commissioner for Refugees (UNHCR), Iraq Protection Cluster: Ninewa Returnees Profile, April 2018, available at:

[accessed 5 September 2018]

[24] UN Human Rights Council, Report of the Special Rapporteur on extrajudicial, summary or arbitrary executions on her mission to Iraq, 5 June 2018, A/HRC/38/44/Add.1, available at:

[accessed 5 September 2018]

[25] UN News Service, UN envoy on conflict-related sexual violence reports on visits to Iraq and Sudan, 9 March 2018, available at:

[accessed 5 September 2018]

[26] Reuters; Iraqi Supreme Court ratifies May election results; 19 August, 2018; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-election/iraqi-supreme-court-ratifies-may-election-results-idUSKCN1L40CS?il=0

ერაყი. სახალხო მობილიზაციის ძალები ალ-ჰაშდ ალ-შააბი. ივლისი, 2018

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი 2016 წლის აგვისტოში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ „ალ-ჰაშდ ალ-შააბი“ (al-Hashd al-Shaabi), იგივე სახალხო მობილიზაციის ძალები (Popular Mobilization Forces PMF) არის ქოლგა ორგანიზაცია, რომლის შემადგენლობაში ერაყის შიიტურ დაჯგუფებათა უმეტესობა შედის. ორგანიზაცია 2014 წლის ივნისში, ტერორისტული დაჯგუფება ისლამური სახელმწიფოს მიერ ერაყის ტერიტორიის თითქმის მესამედის დაკავების საპასუხოდ შეიქმნა. სახალხო მობილიზაციის ძალებმა წარმატებით დაიცვეს ქარბალასა და ნაჯაფის პროვინციები და არ მისცეს ისლამური სახელმწიფოს ძალებს წინსვლის საშუალება. PMF იმდროინდელი პრემიერის ნური ალ-მალიკის ბრძანებით შეიქმნა. რეკრუტირება წარიმართა დიდი აიათოლა ალი ალ-სისტანის ისტორიული ფატვის სახელით, რომელიც მოუწოდებს „ყველა ერაყელს, ვისაც ამის ძალა შესწევს“, დაიცვას საკუთარი ქვეყანა. სახალხო მობილიზაციის ძალების აქტიური წევრების ზუსტი რაოდენობა არაა ცნობილი; სავარაუდო რიცხვი 80-დან 120 ათასამდე მერყეობს. ჯგუფი ექვემდებარება ერაყის პრემიერმინისტრს, როგორც შეიარაღებული ძალების მთავარსარდალს და თავდაცვის სამინისტროს. ერაყის პარლამენტი მხარს უჭერდა და გამოყოფდა ასობით მილიონ დოლარს სახალხო მობილიზაციის ძალების მხარდასაჭერად 2015 და 2016 წლების ბიუჯეტიდან.

სახალხო მობილიზაციის ძალების პირველ და ყველაზე გავლენიან ბლოკს პრო-ირანული დაჯგუფება წარმოადგენს, რომელიც ირანის რეჟიმის მიერაა შექმნილი. მათ შორის ყველაზე დიდი და კარგად შეიარაღებულია ბადრის ორგანიზაცია (Badr Organization), რომელისაც ჰადი ალამირი მეთაურობს. მათ რიგებში 20 ათასამდე მებრძოლია გაერთიანებული. ბლოკის სხვა წევრი დაჯგუფებები არიან ასაიბ აჰლ ალ-ჰაქი (Asaib Ahl al-Haq), კატაიბ ჰეზბოლა (Kataib Hezbollah KH), სარაია ალ-ხორასანი (Saraya al-Khorasani) და ჰარაკატ ალ-ნუიაბა (Harakat al-Nujaba); ისინი მიჰყვებიან ირანის უზენაესი ლიდერის დოქტრინას და აქვთ პოლიტიკური მისწრაფებები.

სახალხო მობილიზაციის ძალების მეორე ბლოკს წარმოადგენს სისტანის მომხრეთა დაჯგუფება ჰაშდ ალ-სისტანი (Hashd al-Sistani), რომელიც შედგება სამი დაჯგუფებისგან – ლივა ალი ალ-აკბარ (Liwa Ali al-Akbar), ფურქათ იმამ ალი ალ-ქითალია (Furqat Imam Ali al-Qitaliyah) და ფურქათ ალ-აბბას ალ-ქითალია (Furqat al-Abbas al-Qitaliyah). ისინი ახლო კავშირში არიან პრემიერმინისტრ აბადისთან; მათი წევრთა რაოდენობა სერიოზულად გაიზარდა და 20 ათასს მიაღწია. ვარაუდობენ, რომ მათ აქვთ 50 ათას მეომრამდე გაზრდის პოტენციალი.

მესამე ბლოკს შიიტი სასულიერო ლიდერის მუქთადა ალ-სადრის ერთგული დაჯგუფებები და ერაყის უზენაესი ისლამური საბჭოს მხარდამჭერი დაჯგუფებები შეადგენენ, რომელთაც ამარ ალ-ჰაკიმი მეთაურობს. ესაა ორი ძლიერი შიიტური პოლიტიკური ფრაქცია, რომელთაც კომპლექსური კავშირები აქვთ ირანთან. მიუხედავად მათი მეტოქეობისა, ისინი ერთად მოიაზრებიან მათი ბაღდადის ფედერალური მთავრობისადმი ერთგულების გამო. ალ-ჰაკიმის მომხრეთა რიგებში არიან სარაია ანსარ ალ-აქეედა (Saraya Ansar al-Aqeeda), ლივა ალ-მუნთაჰარი (Liwa al-Muntathar) და სარაია აშურა (Saraya Ashura); ალ-სადრის მომხრე მთავარ დაჯგუფებას კი სარაია ალ-სალამი (Saraya al-Salam) წარმოადგენს. ორივე ფრაქციის ლიდერმა განაცხადა, რომ ისლამური სახელმწიფოს წინააღმდეგ ერაყის უსაფრთხოების ძალების ინსტრუქტაჟით იბრძოლებდნენ.[1]

რადიო თავისუფლება 2016 წლის 26 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ერაყის პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომლითაც შიიტური დაჯგუფებების კოალიცია „სახალხო მობილიზაციის ძალები“, რომელმაც დიდი როლი ითამაშა ისლამური სახელმწიფოს წინააღმდეგ ბრძოლაში, კანონიერ და ცალკე სამხედრო კორპუსად იქცევა. კანონს, რომელსაც ერაყის პარლამენტში მხარი დაუჭირა შიიტურმა ბლოკმა, ბოიკოტი გამოუცხადა სუნიტურმა ნაწილმა; ისინი აპროტესტებდნენ სხვა შეიარაღებული ძალების არსებობას ერაყის პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალების მიღმა. ერაყელი სუნიტი არაბები და უფლებადამცველი ჯგუფები შიიტურ დაჯგუფებებს ადამიანის უფლებების დარღვევაში, კერძოდ უკანონო მკვლელობებში, ძალადობაში, ძარცვასა, და ქონების განადგურებაში ადანაშაულებენ. შიიტური დაჯგუფებები, რომელთა უმეტესობას ზურგს ირანი უმაგრებს, ისლამური სახელმწიფოს ფორმირებამდეც არსებობდნენ და ამერიკის შეერთებული შტატების წინააღმდეგ იბრძოდნენ 2003-2011 წლებში.

ახალი კანონი სახალხო მობილიზაციის ძალებს შიიტი პრემიერმინისტრის ჰეიდერ ალ-აბადის დაქვემდებარებაში აქცევს და უნიშნავს მათ ისეთივე ხელფასსა და პენსიას, როგორც ჯარს და პოლიციას აქვს. კანონში არ არის განსაზღვრული თუ რამდენი მეომარი ეყოლება კანონიერი სტატუსის მქონე სახალხო მობილიზაციის ძალებს. კანონის მიღება იმ დროს მოხდა, როდესაც მიმდინარეობდა ბრძოლა მოსულის დასაბრუნებლად. მოსული იყო ბოლ დიდი ქალაქი, რომელსაც ისლამური სახელმწიფო აკონტროლებდა. აღნიშნულ ბრძოლაში ერაყის სამხედრო ძალებს მხარს უჭერდა აშშ-ის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიცია, ქურთული ძალები და სახალხო მობილიზაციის ძალები.[2]

2017 წლის 25 სექტემბერს ერაყის ქურთისტანში შედგა რეფერენდუმი, რომლის შედეგად, ქურთების 92%-მა მხარი დაუჭირა ქურთისტანის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნას. აღნიშნული რეფერენდუმი ერაყმა უკანონოდ გამოაცხადა. ერაყის მთავრობამ დააწესა სანქციები ქურთულ ბანკებზე, შეაჩერა რეგიონში უცხოური ვალუტის გადარიცხვები და აკრძალა ქურთისტანში ფრენები.[3] დაშვებული იყო მხოლოდ ჰუმანიტარული, სამხედრო და დიპლომატიური ფრენები.[4] ერაყის ფედერალურმა სასამართლომ იმ ქურთი თანამდებობის პირების დაჭერის ბრძანება გასცა, ვინც ჩართული იყო დამოუკიდებლობის რეფერენდუმის პროცესში. ბრძანება ეხებოდა ქურთისტანის რეგიონული საარჩევნო კომისიის წევრებსაც.[5]

2017 წლის 16 ოქტომბერს ერაყის ფედერალურმა მთავრობამ დაიწყო ოპერაცია, ქურთისტანის რეგიონულ მთავრობასა და ერაყის ცენტრალურ მთავრობას შორის სადავო ტერიტორიებზე (ძირითადად, კირკუკის პროვინციაში) ერაყის სუვერენიტეტის აღსადგენად.[6] ერაყის სამთავრობო ძალები და მათთან ალიანსში მყოფი შიიტური დაჯგუფებების მებრძოლები გადავიდნენ იმ ტერიტორიებზე, რომელსაც იკავებდნენ პეშმერგას სამხედრო ძალები.[7]

„Amnesty International“-ის მიერ 2017 წლის 24 ოქტომბერს გამოქვეყნებული სტატიის მიხედვით, მათ მიერ შეგროვებული სატელიტური სურათების, ვიდეოების, ფოტოებისა და ათეულობით მტკიცებულებით ნათელია, რომ სამოქალაქო პირები იძულებული იყვნენ დაეტოვებინათ საკუთარი სახლები, მას შემდეგ, რაც ერაყის სამთავრობო ძალებსა და პეშმერგას შორის დაიწყო შეტაკებები სალაჰადის პროვინციის მულტი-ეთნიკურ ქალაქ ტუზ ხურმატუში (Tuz Khurmatu). ადგილობრივმა მცხოვრებლებმა განაცხადეს, რომ განურჩეველ შეტაკებებში მოკლულ იქნა სულ ცოტა 11 ადამიანი, გაძარცვეს, ცეცხლი წაუკიდეს ან გაანადგურეს ასობით სახლი, ძირითადად ქალაქის ქურთულ ნაწილში.[8]

2017 წლის 20 ოქტომბერს ერაყის ძალებმა აიღეს უკანასკნელი რაიონიც ნავთობით მდიდარ კირკუკში, რომელიც აქამდე კვლავ რჩებოდა პეშმერგას მებრძოლების ხელში. კირკუკის დაკარგვამ გამოიწვია ქურთისტანის რეგიონში მთავარი ოპოზიციური პარტია გორანის მხრიდან მოწოდებები ბარზანისა და მისი მოადგილის კოსრატ რასულის გადადგომის შესახებ.[9] რადიო თავისუფლების მიერ 2017 წლის 25 ოქტომბერს გაჟღერებული მონაცემების მიხედვით, შეტაკებებში დაიღუპა პეშმერგას 30 მებრძოლი და შიიტური მილიციის 10 წევრი და ათასობით ქურთმა დატოვა კირკუკი, რომლებიც გადავიდნენ სულეიმანიასა და ირბილში.[10]

[1] United Kingdom: Home Office, Country Information and Guidance – Iraq: Sunni (Arab) Muslims , August 2016, Version 1.0, available at:

[accessed 22 July 2018]

[2] Radio Free Europe/Radio Liberty, Iraq’s parliament adopts law legalizing Shi’ite militias, 26 November 2016, available at:

[accessed 22 July 2018]

[3] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Meeting In Tehran, Iranian And Turkish Presidents Stress Opposition To Kurdish State, 4 October 2017 available at: https://www.rferl.org/a/turkey-iran-iraq-kurdistan-erdogan-rohani-supreme-leader/28772561.html   [accessed 26 October 2017]

[4] BBC – Iraq halts international flights to Kurdistan Region, 29 September 2017 available at: http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41440747 [accessed 26 October 2017]

[5] BBC – Iraq orders arrest of Kurdistan officials over independence vote, 19 October 2017 available at: http://www.bbc.com/news/world-middle-east-41583900 [accessed 26 October 2017]

[6] International Crisis Group (ICG), Oil and Borders: How to Fix Iraq’s Kurdish Crisis, 17 October 2017, available at:

[accessed 26 October 2017]

[7] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Iraqi Kurdistan Elections Delayed By Eight Months, 24 October 2017 available at: http://www.ecoi.net/local_link/348226/479912_en.html [accessed 26 October 2017]

[8] Amnesty International, Iraq: Fresh evidence that tens of thousands forced to flee Tuz Khurmatu amid indiscriminate attacks, lootings and arson, 24 October 2017 available at: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2017/10/iraq-fresh-evidence-that-tens-of-thousands-forced-to-flee-tuz-khurmatu-amid-indiscriminate-attacks-lootings-and-arson/ [accessed 26 October 2017]

[9] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Iraqi Kurdistan Elections Delayed By Eight Months, 24 October 2017 available at: http://www.ecoi.net/local_link/348226/479912_en.html [accessed 26 October 2017]

[10] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Iraq’s Kurdistan Government Offers To ‘Freeze’ Independence Vote Results, 25 October 2017 available at: https://www.rferl.org/a/iraq-kurdish-government-freeze-independence-results/28814480.html  [accessed 26 October 2017]

იემენი. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. ივლისი, 2018

მედია საშუალება „Al Jazeera“ 2018 წლის 26 მარტს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ 3 წლის განმავლობაში, მსოფლიოში ყველაზე ღარიბ არაბულ ქვეყანაში – იემენში, მიმდინარეობს სისხლიანი სამოქალაქო ომი აჯანყებულ ჰუტებსა და სამთავრობო ძალებს შორის. 2014 წლის სექტემბერში, ჰუტებმა საკუთარ კონტროლს დაუქვემდებარეს იემენის დედაქალაქი – სანაა და განაგრძეს წინსვლა ქვეყნის სიდიდით მეორე ქალაქ ადენის მიმართულებით. ამის საპასუხოდ, არაბულმა სახელმწიფოებმა, საუდის არაბეთის მეთაურობით, წამოიწყეს სამხედრო კამპანია, რათა დაემარცხებინათ ჰუტები და აღედგინათ იემენის მთავრობა. კონფლიქტი დღემდე მიმდინარეობს.

გამოცემა წერს, რომ 2018 წლის 26 მარტის მდგომარეობით, შეიარაღებულ დაპირისპირებებს, სულ მცირე 10 000 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო დაშავდა დაახლოებით 40 000. ზუსტი რიცხვის დასახელება რთულია, თუმცა არასამთავრობო ორგანიზაცია „Save the Children“-ის ცნობით, 2017 წლისთვის, დაახლოებით, 50 000 ბავშვი დაიღუპა შიმშილისა და სხვადასხვა დაავადების გამო.

გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისის ინფორმაციით, სამოქალაქო დანაკარგთა 2/3 გამოწვეულ იქნა არაბული კოალიციის საჰაერო დაბომბვების შედეგად. ხოლო, ჰუტი მეამბოხეები პასუხისმგებელნი არიან მასობრივ სამოქალაქო მსხვერპლზე იემენის სიდიდით მესამე ქალაქ ტაიზზე მათ მიერ განხორციელებული ალყის გამო.

გაეროს ჰუმანიტარული საკითხების კოორდინირების ოფისის ინფორმაციით, 3 მილიონი ადამიანი იძულებით გადაადგილდა ქვეყნის შიგნით, ხოლო 280 000 პირმა თავშესაფარი ითხოვა უცხო ქვეყანაში, მათ შორის – ჯიბუტსა და სომალიში.

ქვეყანაში მიმდინარე სამოქალაქო ომით გამოწვეულმა ქაოსმა საშუალება მისცა ისეთ ტერორისტულ ორგანიზაციებს, როგორიცაა Al-Qaeda და ISIL, გაეფართოებინათ საკუთარ კონტროლს დაქვემდებარებული ტერიტორიები და, ასევე, განეხორციელებინათ ტერორისტული თავდასხმები. მაგალითად, 2015 წლის მარტში, ISIL-ის თვითმკვლელმა ტერორისტებმა თავი აიფეთქეს სანაში მდებარე ზაიდი შიიტების ორ მეჩეთში, რასაც 140 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა.[1]

გაეროს უშიშროების საბჭო თავის ივნისის ყოველთვიურ ანგარიშში წერს იემენში 2018 წლის მაისის ჩათვლით განვითარებულ მოვლენებზე. ანგარიშის მიხედვით, იემენში, აჯანყებულ ჰუტებსა და ადგილობრივ მთავრობას შორის 4 წლის წინ დაწყებული ომი, კვლავაც აქტიურად მიმდინარეობს.

ჰუტების ცნობით, 23 აპრილს, კოალიციის ავია დარტყმების შედეგად, გარდაიცვალა სალეჰ ალი ალ-სამმადი, მათი უზენაესი პოლიტიკური საბჭოს ლიდერი. მისი სიკვდილი, საერთაშორისო დონეზე, აღქმული იქნა, როგორც სერიოზული დარტყმა სამშვიდობო მოლაპარაკებების პროცესზე, გამომდინარე იქიდან, რომ სწორედ ის იყო მშვიდობისა და კონფლიქტის დიალოგის გზით გადაწყვეტის ყველაზე აქტიური მომხრე. კოალიციამ მისი დაკრძალვის წინა და უშუალოდ დაკრძალვის დღესაც (რომელიც იმართებოდა დედაქალაქში), გააგრძელა იემენის დედაქალაქის დაბომბვა. ჰუტებმა, საპასუხოდ, კოალიციის წინააღმდეგ გამოიყენეს 8 ბალისტიკური რაკეტა.

აპრილსა და მაისში, საგრძნობლად გაიზარდა ჰუტების სარაკეტო თავდასხმები საუდის არაბეთის პოზიციებზე. 23 აპრილის მიმართვაში, გაეროს გენერალურმა მდივანმა დაგმო ქალაქ ჰაიჯაჰში ქორწილის დროს და ქალაქ ტაიზში სამოქალაქო მანქანებზე განხორციელებული ავია დარტყმები, რომელთაც 50 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

ომის შედეგად, იემენის ჰუმანიტარული კრიზისი რჩება მსოფლიოში ყველაზე დიდ ჰუმანიტარულ კრიზისად. 22 მილიონ ადამიანზე მეტს სჭირდება გადაუდებელი ჰუმანიტარული დახმარება, ხოლო 8.4 მილიონი საკვების გარეშეა დარჩენილი. საბჭოს 17 აპრილის შეხვედრაზე, ჰუმანიტარულ საკითხებში გენერალური მდივნის მოადგილემ გამოთქვა შეშფოთება იმ შეზღუდვებთან დაკავშირებით, რის გამოც ფერხდება იემენში ჰუმანიტარული და კომერციული დახმარებების შეტანა. მან განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა საზღვაო გზით კომერციული ტვირთის მიწოდებაზე ჰოდეიდაჰისა და სალეეფის პორტებში, ასევე, ყურადღება გაამახვილა ზემოხსენებული ტვირთის მნიშვნელობაზე იემენში, გამომდინარე იქიდან, რომ, ომამდე, იემენში არსებული საკვების, საწვავისა და მედიკამენტების 90% პროცენტი სწორედ საზღვაო იმპორტით ხდებოდა.

გაეროს ჰუმანიტარული საკითხების კოორდინირების ოფისის (OCHA) ცნობით, მაისის დასაწყისში, წითელი ზღვის სანაპირო ზოლზე კოალიციის ძალების მასშტაბური შეტევის შედეგად,  ჰოდეიდაჰის სამხრეთიდან იემენის სამხრეთ ნაწილში იძულებით გადაადგილდა 100 000-მდე პირი.

ასევე, დაპირისპირებები გრძელდებოდა იემენის მთავრობასა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების წარმომადგენლებს შორის, განსაკუთრებით, კუნძულ სოკოსტრასთან დაკავშირებით, სადაც საამიროების საწინააღმდეგო საპროტესტო დემონსტრაციები ტარდებოდა. სიტუაცია გაუარესდა მას შემდეგ, რაც საამიროებმა, მთავრობის ნებართვის გარეშე,  განათავსა 2 ტანკი, ჯავშანმანქანები და სულ მცირე 100 ჯარისკაცი. 14 მაისს, საუდის არაბეთის ჩარევისა და მოლაპარაკებების შემდეგ, დაპირისპირება დასრულდა და ემირატების ჯარები ჩანაცვლდა საუდის არაბეთის  სამხედროებით.

11 მაისის ბრიფინგზე, გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის ოფისის სპიკერმა განაცხადა, რომ 2018 წლის განმავლობაში, აპრილი ყველაზე სისხლიანი თვე გამოდგა სამოქალაქო მოსახლეობისთვის. დაიღუპა 236, ხოლო დაშავდა – 238 ადამიანი, რაც წინა თვის მონაცემებთან შედარებით, გაორმაგებული მაჩვენებელია. მძიმე მდგომარეობა გაგრძელდა მაისის პირველ კვირაში, სახეზე იყო 6 გარდაცვლილი და 57 დაშავებული პირი.[2]

[1] Al Jazeera, Article “key Facts about war in Yemen” of 26 March 2018, available at https://www.aljazeera.com/news/2016/06/key-facts-war-yemen-160607112342462.html [accessed 23 July 2018]

[2]  UN Security Council, Security Council Report “June 2018 Monthly Forecast”, available at https://www.securitycouncilreport.org/monthly-forecast/2018-06/yemen_34.php [accessed 23 July 2018]

სირია. ქურთისტანის სახალხო თავდაცვითი რაზმები YPG. ივლისი. 2018

„Global Security“ თავის ვებ-გვერდზე წერს, რომ სამხედრო შენაერთი ქურთული „სახალხო თავდაცვითი რაზმები“ (People’s Protection Units YPG) სირიის ქურთული დემოკრატიული ერთობის პარტიის (Syrian Kurdish Democratic Union Party PYD) სამხედრო ფრთას წარმოადგენს. სახალხო თავდაცვითი რაზმების ხელმძღვანელობის ინფორმაციით, 2014 წლის ზაფხულისთვის მათ რიგებში 50 ათასი მებრძოლი იყო გაერთიანებული. სხვადასხვა დამოუკიდებელი წყარო აღნიშნავდა, რომ რეალურად მათი მებრძოლების რაოდენობა დაახლოებით 30 ათასი იყო. 2016 წლისთვის კი სახალხო თავდაცვითი ძალების სამხედრო სიძლიერე დაახლოებით 65 ათასი მებრძოლით განისაზღვრებოდა. YPG-ის განცხადებით, ისინი იქნებოდნენ ნეიტრალური პარტნიორები იმ კოალიციის შემადგენლობაში, რომელსაც ამერიკის შეერთებული შტატები აყალიბებდა ისლამური სახელმწიფოს წინააღმდეგ საბრძოლველად. ქურთული სამხედრო შენაერთი აქტიურია სირიის იმ რეგიონებში, სადაც მოსახლეობის ძირითად ნაწილს ქურთები შეადგენენ, ძირითადად ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სახალხო თავდაცვითი ძალების შესახებ ბევრი რამ არ არის ცნობილი. დანაყოფის ფორმირება მოხდა 2004 წელს ქამიშლის მოვლენების შემდეგ, როდესაც ქურთული დემოკრატიული ერთობის პარტიის PYD ათასობით წევრი და მხარდამჭერი დააპატიმრა და სასტიკად აწამა სირიის დაზვერვის სამსახურმა.

2004 წლის მარტში, სირიის ქალაქ ქამიშლიში, ადგილობრივ საფეხბურთო კლუბსა და არაბულ საფეხბურთო კლუბს შორის მიმდინარე მატჩისას, გულშემატკივრები ერთმანეთს დაუპირისპირდნენ. ქურთების პროვოცირებისთვის, არაბი გულშემატკივრები სადამ ჰუსეინის პლაკატებს უჩვენებდნენ; საპასუხოდ ქურთები ქურთისტანის დროშებს აფრიალებდნენ. საბოლოოდ ორივე მხარემ ერთმანეთს ქვები დაუშინა. დაპირისპირება მალევე პოლიტიკურ კონფლიქტში გადაიზარდა – ქურთებმა ბაასის პარტიის ადგილობრივი ოფისი დაწვეს და ჰაფეზ ალ-ასადის ძეგლი დაანგრიეს. სირიის არმიამ მალევე გადადგა საპასუხო ნაბიჯები და ქალაქში ტანკებითა და ვერტმფრენებით ზურგგამაგრებული ჯარი შევიდა. ქალაქზე კონტროლის დამყარების ოპერაციისას 30-ზე მეტი ქურთი იქნა მოკლული. ათასობით სირიელი ქურთი ერაყის ქურთისტანში გაიქცა.[1]

„The Kurdish Project“ თავის ვებ-გვერდზე წერს, რომ YPG სირიის ქურთული ტერიტორიის, ცნობილი როგორც „როიავა“ (Rojava), თავდაცვითი ძალაა. სამხედრო შენაერთის ძირითად საბრძოლო ძალას ქმნიან ადგილობრივი ქურთული საზოგადოების წევრი კაცები და ქალები. YPG-ის შემადგენლობაში ასევე იბრძვიან სირიის ქურთისტანის ტერიტორიაზე მაცხოვრებელი არა-ქურთი მეომრებიც, მათ შორის სირიელი, ასირიელი და სომეხი ქრისტიანები. YPG-ის შემადგენლობაში მცირე ჯგუფს წარმოადგენენ ამერიკელი და ევროპელი მოხალისეები, რომლებიც დანაყოფს შეუერთდნენ ისლამური სახელმწიფოს წინააღმდეგ ბრძოლაში.

სახალხო თავდაცვითი რაზმები დემოკრატიული, სოციალისტური ორგანიზაციაა, სადაც ოფიცრებს ჯარისკაცები ირჩევენ და თანასწორობა გარანტირებულია გენდერის, რელიგიისა და ეთნიკური წარმომავლობის მიუხედავად. YPG ოპერირებს როგორც პარტიზანული ძალა და იყენებს დაარტყი-გაიქეცი ტაქტიკას, რაც მათი მხრიდან გამოცდილი და გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე კონვენციური ძალა, რომელიც შედის და იკავებს ტერიტორიას. ისინი ავტონომიურობის მაღალი ხარისხით მოქმედებენ, ამიტომაც არიან ძალიან მობილურები და სწრაფად ადაპტირდებიან ბრძოლის ველისა და მოწინააღმდეგის მდგომარეობის შესაბამისად. ორგანიზაციის მოქმედების არეალია აფრინის, კობანესა და ჯაზირას კანტონები.[2]

„Global Security“-ის ინფორმაციით, თურქეთი და სირიის თავისუფალი ძალების ზოგიერთი წევრი სირიის ქურთული დემოკრატიული ერთობის პარტიას და სახალხო თავდაცვით რაზმებს ქურთისტანის მუშათა პარტიის PKK წინა ხაზს უწოდებს. თავად YPG, რომელიც ადრე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული PYD-სთან, 2014 წლიდან უკვე ცდილობს, რომ თავი წარმოაჩინოს პან-ეთნიკურ ორგანიზაციად, რომლის ვალიცაა რეგიონის მოსახლეობის დაცვა როგორც ასადის რეჟიმისგან, ასევე სალაფიტურ-ჯიჰადისტური ორგანიზაციებისგან მომდინარე საფრთხისგან. YPG-ის ლიდერების მტკიცებით, ორგანიზაცია აპოლიტიკურია და თავის თავს მიაკუთვნებს უზენაეს ქურთულ კომიტეტს, რომელიც მოიცავს PYD-ს და ქოლგა ორგანიზაციას ქურთულ ეროვნულ საბჭოს (KNC). YPG თავის თავს ახასიათებს, როგორც ეროვნული ლეგიტიმაციის მქონე, მრავალეთნიკურ და მრავალეროვნულ სამხედრო ინსტიტუციას, რომელშიც საკუთარი მიწის დასაცავად ერთიანდებიან რეგიონის შვილები – ქურთები, არაბები, სირიელები, ასირიელები, თურქმენები და სომხები. YPG სასტიკად კრძალავს ბავშვთა რეკრუტირებას და აწესებს უმკაცრეს სასჯელს ასეთი ქმედებისთვის. ორგანიზაცია უშვებს გარკვეულ გამონაკლისებს, მაგრამ ამ შემთხვევაშიც, არასრულწლოვნებს ეკრძალებათ არა მარტო სამხედრო მოქმედებებში ჩართვა, არამედ სამხედრო მოქმედებების არეალთან ახლოს ყოფნაც კი.

თურქეთი YPG-ის ტერორისტული ორგანიზაციის PKK ქურთულ ფრთად მიიჩნევს, ამიტომ, როდესაც 2017 წლის 14 იანვარს აშშ-მა განაცხადა, რომ შექმნიდა ახალ სასაზღვრო პოლიციას 30 ათასი მებრძოლის შემადგენლობით. აღნიშნული სასაზღვრო პოლიციის შემადგენლობის ფორმირება მოხდებოდა, ძირითადად, YPG-ისა და სირიის დემოკრატიულ ძალების (SDF) ბაზაზე. ოფიციალურმა ანკარამ ახალი სამხედრო დანაყოფის ფორმირება ნეგატიურად შეაფასა და თურქეთის პრეზიდენტმა რეჯეპ ტაიპ ერდოღანმა განაცხადა, რომ ამერიკა აყალიბებდა ტერორისტულ არმიას მათ საზღვართან და ქვეყანას მოუწოდა მყისიერად გადაედგა თავდაცვითი ნაბიჯები და ჩანასახშივე გაანადგურებინა ნებისმიერი ტერორისტული წარმონაქმნი მათ საზღვართან. სწორედ ამიტომ დაიწყო თურქეთმა ფართო მასშტაბიანი სამხედრო ოპერაციები სირიის ქურთისტანის ტერიტორიაზე.[3]

[1] Global Security; Kurdish People’s Protection Unit YPG; available at: https://www.globalsecurity.org/military/world/para/ypg.htm [accessed 19 July 2018]

[2] The Kurdish Project; YPG: People’s Protection Units; available at: https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-nationalism/peoples-protection-units-ypg/ [accessed 19 July 2018]

[3] Global Security; Kurdish People’s Protection Unit YPG; available at: https://www.globalsecurity.org/military/world/para/ypg.htm [accessed 19 July 2018]

ეგვიპტე. კოპტი ქრისტიანების მიმართ დამოკიდებულება. მარტი, 2018

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წლის 15 აგვისტოს გამოქვეყნებულ ანგარიშში „რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლება 2016 წელს“ ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობა დაახლოებით 94.7 მილიონია (2016 წლის დაახლოებითი მონაცემი). წყაროების უმეტესობა ამტკიცებს, რომ მოსახლეობის დაახლოებით 90% სუნიტი მუსლიმია და დაახლოებით 10% ქრისტიანი (სავარაუდო ზღვარი მერყეობს 5-დან 15 პროცენტამდე). ქრისტიანი ლიდერების თქმით, ქრისტიანების დაახლოებით 90 პროცენტი თავს კოპტურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას მიაკუთვნებს.[1]

რელიგიური უმცირესობები კვლავ დგანან ტერორისტული აქტებისა და რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილი ძალადობის სერიოზული საფრთხის წინაშე. 2016 წლის ივნისში, ჩრდილოეთ სინაიში სამმა შეიარაღებულმა პირმა მოკლა კოპტი მართლმადიდებელი მღვდელი. 2016 წლის ივლისში, მინაიში ხელკეტებითა და დანებით შეიარაღებული პირები თავს დაესხნენ ორი კოპტი მართლმადიდებელი მღვდლის ოჯახებს – მოკლეს ოჯახის ერთი წევრი; აღნიშნული ინციდენტისას კიდევ სამი ადამიანი დაშავდა. 2016 წლის 11 დეკემბერს, კაიროს კოპტურ მართლმადიდებლურ საკათედრო კომპლექსში, კვირის წირვისას ისლამური სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებულ ტერორისტულ აქტს 29 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. შინაგან საქმეთა მინისტრის განცხადებით, მომხდართან დაკავშირებით ოთხი პირი დააკავეს. სამხედროებმა დაზიანებული სალოცავი ორ კვირაში შეაკეთეს მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა სისიმ გასცა ბრძანება, დაზიანებული ეკლესია მართლმადიდებელთა შობამდე, 7 იანვრამდე აღდგენილიყო.[2] კოპტურმა საზოგადოებამ პრეზიდენტი სისი შეაქო იმის გამო, რომ პრეზიდენტმა მოუწოდა მთავრობას აღედგინა დაზიანებული ეკლესიები.[3]

ქრისტიანულ, ისლამურ და იუდეურ დენომინაციებს შეუძლიათ, რომ მთავრობისგან მოითხოვონ ოფიციალური აღიარება, რაც მათ აძლევს იმის უფლებას, რომ იმართებოდნენ თავიანთი კანონიკური წესებით, განახორციელონ რელიგიური მსახურება, დააფუძნონ სალოცავი სახლები და შემოიტანონ რელიგიური ლიტერატურა. ოფიციალური აღიარებისთვის რელიგიურმა ჯგუფმა თხოვნით უნდა მიმართოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს რელიგიური საკითხების დეპარტამენტს. დეპარტამენტი ადგენს, ჯგუფი წარმოადგენს თუ არა საფრთხეს ქვეყნის უსაფრთხოებისა და საზოგადოებრივი მშვიდობისთვის. დადგენის პროცესში დეპარტამენტი კონსულტაციას გადის წამყვან რელიგიურ ინსტიტუციებთან, მათ შორის კოპტურ მართლმადიდებლურ ეკლესიასთან და ისლამური სწავლების მთავარ ეროვნულ ინსტიტუტთან ალ-აზჰართან. ამის შემდეგ პრეზიდენტი განიხილავს და გადაწყვეტს აპლიკაციის რეგისტრაციას.[4]

ქრისტიანი ლიდერების ინფორმაციით, 2016 წლის ბოლოსთვის მთავრობამ თითქმის დაასრულა 2013 წლის შემდეგ ბრბოს მიერ ჩადენილი ძალადობის შედეგად დაზიანებული და დანგრეული 78 ეკლესიისა და სხვა ქრისტიანული სივრცეების შეკეთება და აღდგენა. პრეზიდენტმა სისიმ განაცხადა, რომ ორი სალოცავი საჭიროებდა მოხატვას და რომ აღნიშნული სამუშაოების დასრულება მოსალოდნელი იყო ორი თვის ვადაში. ჯერ კიდევ თავდაცვის მინისტრობისას, სისიმ პირობა დადო, რომ სამხედროები აღადგენდნენ 2013 წელს დაზიანებულ ეკლესიებს. წმინდა მარკოზის მართლმადიდებლურ საკათედრო ტაძარში, საშობაო ლიტურგიისას, 6 იანვარს პრეზიდენტმა მოუბოდიშა შეკრებილებს, რომ 2015 წელს ვერ მოესწრო აღდგენითი სამუშაოების დასრულება და პირობა დადო, რომ ეცდებოდა აღნიშნული სამუშაოების დასრულებას 2016 წელს.[5]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2017 წლის 3 მარტს გამოქვეყნებულ ანგარიშში 2016 წელს მსოფლიოში ადამიანის უფლებათა დაცვის პრაქტიკის შესახებ წერს, რომ ოფიციალური სტატისტიკა ტერორისტული აქტების შედეგად დაღუპულთა რაოდენობის შესახებ არ გამოქვეყნებულა. ადგილობრივი მედია ანგარიშების მიხედვით, მთელი ქვეყნის მასშტაბით ტერაქტებს ასობით ადამიანი შეეწირა. 2016 წლის ოქტომბრის ბოლოს, სინაიში, შეიარაღებული დაჯგუფების მხრიდან ძალადობის შედეგად მინიმუმ 230 მშვიდობიანი მოქალაქე და უსაფრთხოების ძალების 299 წევრი (პოლიციელი და სამხედრო) დაიღუპა. ოფიციალური სტატისტიკით, ამავე პერიოდის განმავლობაში, სინაიში მთავრობამ 2,436 ტერორისტის ლიკვიდაცია მოახდინა.[6]

ანგარიშში ასევე საუბარია კოპტების მიმართ ბრბოს მიერ ჩადენილ ძალადობაზე. 2016 წლის 20 მაისს, დაახლოებით, 300 შეიარაღებული მუსლიმი სოფელ ელ-კარმში, მინიაში, თავს დაესხა შვიდ ქრისტიან ოჯახს, მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ხმა ქრისტიან კაცსა და მუსლიმ ქალს შორის სავარაუდო ურთიერთობის შესახებ.[7]

აშშ-ის საერთაშორისო რელიგიის თავისუფლების კომისია 2017 წლის 26 აპრილს გამოქვეყნებულ ანგარიშში „ყოველწლიური ანგარიში 2017 – II საფეხურის ქვეყნები“, ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად მთავრობის მხრიდან ადამიანის უფლებების შეზღუდვისა, რელიგიის თავისუფლების მხრივ არსებული მდგომარეობა გაუმჯობესდა სხვადასხვა მიმართულებით. პრეზიდენტმა აბდელ ფატაჰ სისიმ თანმიმდევრულად დაგმო რელიგიური თავდასხმები და მსხვერპლებს დახმარება აღუთქვა, რელიგიური დისკურსის რეფორმა წაახალისა და ზედიზედ მესამედ დაესწრო კოპტურ საშობაო ლოცვას. 2016 წლის აგვისტოში ახალმა პარლამენტმა მიიღო კანონი ეკლესიების რეკონსტრუქციისა და შენარჩუნების შესახებ და 2017 წლის დასაწყისისთვის მთავრობას დასრულებული ჰქონდა ექსტრემისტების მიერ 2013 წელს დანგრეული 50-ზე მეტი ეკლესიის აღდგენის და ხელახლა აშენების პროცესი. რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილმა თავდასხმებმა იფეთქა ქრისტიანების წინააღმდეგ, განსაკუთრებით ზემო ეგვიპტეში (Upper Egypt) და ჩრდილო სინაიში; კაიროში, წმინდა მარკოზის კოპტური ეკლესიის სიახლოვეს თვითმკვლელმა ტერორისტმა თავი აიფეთქა. პარალელურად კი ეგვიპტის სასამართლომ გარკვეულ პროგრესს მიაღწია იმ პირების გასამართლების კუთხით, რომელთაც წარსულში ჩაიდინეს დანაშაულები. 2016 წელს, ღვთისგმობის გამო სისხლისსამართლებრივი დევნისა და თავისუფლების აღკვეთის ფაქტებმა იკლო. გარკვეული ხასიათის დისკრიმინაციული და რელიგიის თავისუფლების შემზღუდველი კანონმდებლობა კვლავ ძალაშია, მაგრამ რელიგიის თავისუფლების საკითხებზე საჯარო დებატები აქტიურად იმართებოდა პარლამენტსა და სამოქალაქო საზოგადოებაში. აღნიშნულის გათვალისწინებით, აშშ-ის საერთაშორისო რელიგიის თავისუფლების კომისიამ ეგვიპტე „განსაკუთრებული შეშფოთების ქვეყნების“ სიიდან მეორე საფეხურის ქვეყნების სიაში გადაიყვანა.[8]

„Amnesty International“ 2017/18 წლების ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ხელისუფლება განაგრძობს რელიგიის თავისუფლების უფლების დარღვევას, რაც გამოიხატება ქრისტიანების დისკრიმინაციაში. 2017 წლის აგვისტოში, უსაფრთხოების ძალებმა ათობით ქრისტიანს აუკრძალეს მინიას რეგიონში მდებარე სოფელ ალფრონში ერთერთ სახლში სალოცავად შეკრება, რაც უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული მიზეზებით ახსნეს. ანგარიშში ნათქვამია, რომ გრძელდებოდა ქრისტიანულ საზოგადოებაზე რელიგიური ნიშნით თავდასხმების დაუსჯელად დატოვება და რომ ხელისუფლება განაგრძობდა ადგილობრივი ხელისუფლებისა და რელიგიური ლიდერების მიერ შერიგებებზე დაყრდნობას. დაუსჯელობის გამო, იზრდებოდა ძალადობა ქრისტიანების მიმართ არასახელმწიფო აქტორების მიერ. 2017 წლის იანვარ-თებერვალში შეიარაღებულმა ჯგუფებმა ჩრდილოეთ სინაიში მოკლეს 7 კოპტი ქრისტიანი, რასაც 150 კოპტი ოჯახის ჩრდილოეთ სინაიდან იძულებითი შიდა გადაადგილება მოჰყვა. ხელისუფლებმა ვერ შეძლო მათთვის სათანადო დაცვის ან შესაბამისი კომპენსაციის მიწოდება. 2017 წლის დეკემბერში ისლამურმა სახელმწიფომ პასუხისმგებლობა აიღო ჩრდილოეთ კაიროში, ჰელვანის ეკლესიაზე მომხდარ თავდასხმაზე, რასაც 10 ადამიანი შეეწირა. ნოემბერში, ჩრდილოეთ სინაიში, პარასკევის ლოცვისას მეჩეთზე განხორციელებული თავდასხმის შედეგად, მინიმუმ 300 მლოცველი დაიღუპა. ანგარიშზე მუშაობისას მომხდარზე პასუხისმგებლობა არცერთ დაჯგუფებას არ ჰქონდა აღებული.[9]

„Freedom House“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ კოპტი ქრისტიანები, რომლებიც მოსახლეობის, დაახლოებით, 10 პროცენტს შეადგენენ, პარტიების 120-ადგილიანი საპარლამენტო სიის 24 ადგილს იკავებენ. 2015 წლის არჩევნებში 36 ქრისტიანი იქნა არჩეული და კიდევ რამდენიმე კანონშემოქმედთა შორის პრეზიდენტმა დანიშნა. კვოტების დამსახურებით, 596 ადგილიდან 75 საპარლამენტო მანდატი ქალებმა მოიგეს, დამატებით 14 – დანიშნა პრეზიდენტმა. პარტიული სიის კვოტები, ასევე ითვალისწინებს ადგილებს მშრომელთა და ფერმერთათვის, 35 წლამდე ახალგაზრდებისთვის, შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებისა და საზღვარგარეთ მცხოვრები ეგვიპტელებისთვის.[10]

ამავე ანგარიშში „Freedom House“ წერს, რომ 2014 წლის კონსტიტუციის მეორე მუხლი ისლამს ქვეყნის ოფიციალურ რელიგიად აცხადებს, თუმცა 64-ე მუხლი ადგენს, რომ რწმენის თავისუფლება აბსოლუტურია. ეგვიპტელთა უმეტესობა სუნიტი მუსლიმია. კოპტი ქრისტიანები ქმნიან არსებით უმცირესობას; მცირე ოდენობით ქვეყანაში წარმოდგენილნი არიან შიიტი მუსლიმები, არა-კოპტი ქრისტიანული დენომინაციები და სხვა ჯგუფები. რელიგიური უმცირესობები და ათეისტები აწყდებიან დევნასა და ძალადობას; კერძოდ, კოპტები ხდებიან იძულებითი გაუჩინარების, ფიზიკური თავდასხმის, ბომბებითა და ცეცხლის წაკიდებით იერიშების მსხვერპლნი; ასევე, გასულ წლებში მათ უკრძალავდნენ ეკლესიების მშენებლობას.[11]

„Human Rights Watch“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ ბზობის კვირას, 2017 წლის 9 აპრილს ისლამური სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებულ აფეთქებებს ტანტასა და ალექსანდრიის ეკლესიებში 45 ადამიანი შეეწირა. აღნიშნული თავდასხმა მსხვერპლის რაოდენობით იყო ყველაზე ძალადობრივი 2016 წლის დეკემბერში, კაიროში მთავარ კოპტურ მართლმადიდებლურ კათედრალზე განხორციელებული თავდასხმის შემდეგ, რასაც 25 ადამიანი შეეწირა. ამის შემდეგ, ხელისუფლებამ ეკლესიების გარშემო უსაფრთხოების ზომები გაამკაცრა. 2017 წლის მაისში, მინაიში ისლამური სახელმწიფო თავს დაესხა ავტობუსს, რომელსაც კოპტი მგზავრები მონასტერში გადაჰყავდა; თავდასხმას 29 ადამიანი შეეწირა.[12]

„The Guardian“ 2017 წლის 27 მაისს ავრცელებს ინფორმაციას, რომ ეგვიპტემ საჰაერო იერიში მიიტანა ლიბიაში ტერორისტების ბანაკზე. აღნიშნული ქმედება იყო პასუხი იმ ტერაქტზე, რომელიც კაიროში მოხდა – ავტობუსს, რომელსაც კოპტი ქრისტიანები გადაჰყავდა, თავს დაესხნენ შეიარაღებული პირები და 26 ადამიანი, ძირითადად ბავშვები დახოცეს, 25 ადამიანი კი დაშავდა. დაღუპულებს შორის იყვნენ 2 და 4 წლის ბავშვები. პრეზიდენტმა სისიმ საჯარო გამოსვლისას განაცხადა, რომ „ეგვიპტე არ მოერიდება ტერორისტების ბანაკების დაბომბვას მსოფლიოს ნებისმიერ წერტილში“. მიმართვის შემდეგ ეგვიპტის საჰაერო ძალებმა 6 იერიში მიიტანეს დერნას სიახლოვეს მდებარე ბანაკებზე, სადაც, ტერაქტში ეჭვმიტანილებს წვრთნიდნენ. სტატიაში ნათქვამია, რომ ეგვიპტეში კოპტურ ეკლესიებზე განხორციელებული ტერაქტების გამო პრეზიდენტმა სისიმ ქვეყანაში საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა.[13]

„Human Rights Watch“ 2018 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2017 წლის სექტემბერში ეგვიპტის მართლმადიდებელმა ეკლესიამ გამოაქვეყნა სია, სადაც ჩამოთვლილი იყო 2 ათასზე მეტი ეკლესია, რომლებიც 2016 წლის დისკრიმინაციული კანონის მიხედვით, საჭირო ლიცენზიის არ ქონის გამო, ვერ ახერხებდნენ თავიანთი სტატუსის ლეგალიზებას. რელიგიურ ნიადაგზე ჩადენილი ძალადობა კვლავ ხდება ეკლესიების მშენებლობისა და შეკეთების სამუშაოებისას და როდესაც ასეთი ფაქტი ხდება, მაგალითად როგორიც იყო 2017 წლის აპრილში, მინაის რეგიონში კომ ალ-ლოფიში მომხდარი ფაქტი, ხელისუფლება გამოძიებისა და სისხლის სამართლებრივი დევნის ნაცვლად, თემის მიერ შერიგების პრაქტიკას ახალისებს.[14]

„Human Rights Watch“ 2017 წლის ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის აგვისტოში პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც აწესებს გარკვეულ შეზღუდვებს ეკლესიების მშენებლობასა და განახლებაზე; აღნიშნული კანონი ქვეყნის ქრისტიანული მოსახლეობის მიმართ დისკრიმინაციულია. ახალი კანონი უფლებას აძლევს მმართველებს, არ გასცენ ეკლესიების მშენებლობის ნებართვა გასაჩივრების წესის მითითების გარეშე; კანონის თანახმად, ეკლესიები უნდა აშენდეს ქრისტიანთა შესაბამისი რაოდენობის ადგილებში, მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალური აღწერის სტატისტიკა არ არსებობს; ამასთან, მმართველებს უფლება აქვთ უარი განაცხადონ ეკლესიის მშენებლობის ნებართვაზე, თუკი აღნიშნული დაარღვევს საზოგადოებრივ წესრიგს, საფრთხეს შეუქმნის საზოგადოებრივ უსაფრთხოებას.[15]

მაისი-ივლისში, ანტი-ქრისტიანულმა ძალადობამ, რომელიც გამოიწვია ზოგიერთ ადგილობრივ მუსლიმში ეკლესიის რეალურმა თუ სავარაუდო მშენებლობამ, გამოიწვია ერთი ადამიანის სიკვდილი, რამდენიმე დაშავდა, ხოლო ქრისტიანთა გარკვეული საკუთრება კი დაზიანდა. ოფიციალური პირები ვერ ახერხებენ ქრისტიანი უმცირესობის დაცვას ხანდახან ფატალური თავდასხმებისგან და იძულებითი „შემრიგებლური სესიებისგან“, რომლებიც მუსლიმ დამნაშავეებს აძლევს საშუალებას გაექცნენ სისხლის სამართლებრივ დევნას და აძლიერებს დაუსჯელობას.[16]

თებერვალში არასრულწლოვანთა მცირე დანაშაულების სასამართლომ ოთხ ქრისტიან ბავშვს ხუთი წლით პატიმრობა მიუსაჯა იმის გამო, რომ მათ ინტერნეტში „ისლამური სახელმწიფოს“ დამცინავი ვიდეო განათავსეს. ბიჭებმა ეგვიპტე აპრილში დატოვეს (გაიქცნენ ქვეყნიდან). მარტში, სააპელაციო სასამართლომ, მწერალ ფატმა ნაოუტს, რელიგიის შეურაცხყოფისთვის სამწლიანი პატიმრობა მიუსაჯა, ვინაიდან მან საქონლის ხოცვის მუსლიმური ტრადიცია გააკრიტიკა, რომელიც ეიდ ალ-ადჰას მსხვერპლშეწირვის სახელით არის ცნობილი. ეგვიპტურმა ადამიანის უფლებათა ჯგუფებმა დააფიქსირეს სხვა რელიგიური უმცირესობების, მათ შორის შიიტი მუსლიმებისა და ათეისტების, დამცირების ფაქტებიც – გადაადგილების შეზღუდვა და დაკითხვებზე გამოძახება.[17]

დიდი ბრიტანეთის საშინაო საქმეთა ოფისი 2016 წლის ნოემბრის ანგარიშში ეგვიპტეში ქრისტიანების შესახებ წერს, რომ ზოგადად, ტერმინი „კოპტი“ ყველა ეგვიპტელი ქრისტიანის აღსანიშნავად გამოიყენება და მოიცავს, როგორც კოპტური მართლმადიდებლური (ორთოდოქსული) ეკლესიის წევრებს, ასევე, ევანგელისტებსა და კათოლიკებს.[18]

ანგარიშში ნათქვამია, რომ დიდი ბრიტანეთის უმაღლესმა ტრიბუნალმა დაადგინა, რომ „არსებობს მტკიცებულებები, რომლის თანახმადაც არსებობს ადგილები, სადაც კოპტი ქრისტიანები დადგებიან წამების ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის რეალური რისკის ქვეშ, რაც გამოიწვევს კონვენციის მე-3 მუხლის დარღვევას. ზოგადად ეს ადგილებია: ა) ტერიტორიები დიდი ქალაქების გარეთ; ბ) ადგილები, სადაც რადიკალ ისლამისტებს აქვთ მყარი პოზიციები და გ) სადაც, ბოლო დროს თავს დაესხნენ კოპტ ქრისტიანებსა და მათ ეკლესიებს, ბიზნესსა და საკუთრებას. ტრიბუნალის ხელთ არსებულ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, მოცემულია რისკ-ჯგუფები, რომლებიც დევნის ან მესამე მუხლის დარღვევის რეალური რისკის ქვეშ ექცევიან, სულ მცირე საკუთარ საცხოვრებელ ტერიტორიაზე:

  1. კოპტურ ქრისტიანობაზე კონვერტირებულები;
  2. ადამიანები, რომლებიც ჩართულნი არიან იმ ეკლესიების მშენებლობაში, რეკონსტრუქციაში ან გარემონტებაში, რომლებზეც განხორციელდა თავდასხმა;
  3. ისინი, ვინც ბრალდებულნი არიან პროზელიტიზმში და როდესაც ბრალდება სერიოზულია და არა შემთხვევითი;
  4. ისინი, ვინც ბრალდებულნი არიან მუსლიმ ქალთან ფიზიკურ ან ემოციურ კავშირში, როდესაც ბრალდება არის სერიოზული და არა შემთხვევითი.[19]

ზოგადად, კოპტი ქრისტიანი ქალები ეგვიპტეში დევნის ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის რეალური რისკის ქვეშ არ არიან, მიუხედავად იმისა, რომ სხვა ქალებისგან განსხვავებით, ისინი გარკვეულ სირთულეებს აწყდებიან – გაუჩინარება და იძულებითი კონვერტაცია. მიუხედავად იმისა, რომ ქრისტიანები განიცდიან სოციალურ დისკრიმინაციასა და ძალადობას, ზოგადად, კოპტებისა და მათი ქონების მიტაცება-განადგურების ძალადობრივი ინციდენტები შემცირდა.[20]

მიუხედავად იმისა, რომ 2013 წლამდე არსებულმა სასამართლო პრაქტიკამ დაადგინა, რომ ქრისტიანებისთვის ეფექტური სახელმწიფო დაცვა არ არსებობს, მას შემდეგ ეგვიპტეში მდგომარეობა გამოსწორდა და არის შესაბამისი მტკიცებულებები იმისა, რომ სახელმწიფოს სურს და გარკვეულ შემთხვევებში შეუძლია კიდეც აღმოუჩინოს დაცვა ქრისტიანებს. ზოგადად კი, ქრისტიანებს აქვთ შესაძლებლობა თავისუფლად გადაადგილდნენ ქვეყნის შიგნით, განსაკუთრებით კი იმ ადგილებში, სადაც ექსტრემისტები არ არიან ძლიერად წარმოდგენილნი.[21]

უმცირესობათა უფლებების დაცვის საერთაშორისო ჯგუფი (Minority Rights Group International) 2017 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ეგვიპტეში კოპტების მდგომარეობის შესახებ წერს, რომ სისის რეჟიმის მიერ მუსლიმთა საძმოს მხარდამჭერების და ასევე სხვა პოლიტიკური ოპოზიციის მიმდინარე დარბევამ, რაც მოიცავს თვითნებურ დაპატიმრებებს, უვადო დაკავებებს და მკვლელობებს, საზოგადოების მნიშვნელოვანი ნაწილის გაუცხოება გამოიწვია, რამაც კოპტები და სხვა რელიგიური უმცირესობები თავდასხმების მზარდი რისკის ქვეშ დააყენა. 2015 წლის იანვარში კოპტი ლიდერები მინაიში იძულებული გახდნენ საშობაო აღნიშვნა ჩაეშალათ, რადგან ორმა პოლიციელმა, რომლებიც კოპტურ ეკლესიას იცავდნენ, იარაღი დაყარეს. მეზობელ ლიბიაში, ისლამური სახელმწიფოს მიერ 21 კოპტი ქრისტიანის სიკვდილით დასჯა იყო მტკივნეული შეხსენება იმისა, რომ კოპტი საზოგადოება კვლავ მოწყვლადია. მედიის მიერ ჩატარებული გამოძიების მიხედვით, მსხვერპლთა უმეტესობა ზედა ეგვიპტის (Upper Egypt) სოფლებიდან იყო და თავიანთი სახლები დატოვებული ჰქონდათ იმიტომ, რომ ოჯახებს ფინანსურად დახმარებოდნენ. ზოგიერთმა აქტივისტმა მთავრობა გააკრიტიკა იმის გამო, რომ მან ვერ შეძლო ამ ხალხის დაცვა.[22]

მიუხედავად ამისა, როგორც ანგარიშშია ნათქვამი, სისის მმართველობისას კოპტებმა ბევრი მიმართულებით სარგებელიც მიიღეს. მაგალითად, ეგვიპტის პარლამენტში 2015 წლის ოქტომბერში 36 ქრისტიანი აირჩიეს, რაც მთლიანი მანდატების 6%-ია, რაც უპრეცედენტო მიღწევაა. ამას თან ახლდა სისის მცდელობები კოპტური ეკლესიის ხელმძღვანელობის ჩართულობის უზრუნველსაყოფად, რაც გამოიხატებოდა, მაგალითად, საშობაო ლიტურგიაზე დასწრებაში 2015 წლის იანვარში; საშობაო წირვას სისი მომდევნო წლებშიც რეგულარულად სტუმრობს; თავის მხრივ, სისი და მისი მთავრობა, ყოფილი პრეზიდენტი მორსის გადაგდებისა და ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, სარგებლობს კოპტური მართლმადიდებლური ეკლესიის (პაპი ტავადროს II-ის ხელმძღვანელობით) მხარდაჭერით. მიუხედავად ამისა, ბევრი ეგვიპტელი კოპტი მიიჩნევს, რომ ხელისუფლებისა და ეკლესიის ასეთი სიახლოვით კოპტი საზოგადოება მხოლოდ ზარალდება. მიუხედავად იმისა, რომ რეჟიმი სიმბოლურ საშობაო ვიზიტებს არ წყვეტს, კოპტი ეგვიპტელები განიცდიან დისკრიმინაციას სახელმწიფო ინსტიტუციების მხრიდან და რელიგიური ძალადობის რისკის წინაშე დგანან.[23]

[1] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[2] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[3] United States Commission on International Religious Freedom, USCIRF Annual Report 2017 – Tier 2 countries – Egypt, 26 April 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[4] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[5] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Egypt, 15 August 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[6] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[7] United States Department of State, 2016 Country Reports on Human Rights Practices – Egypt, 3 March 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[8] United States Commission on International Religious Freedom, USCIRF Annual Report 2017 – Tier 2 countries – Egypt, 26 April 2017, available at:

[accessed 12 June 2017]

[9] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Egypt, 22 February 2018, available at:

[accessed 6 March 2018]

[10] Freedom House; Freedom in the World 2018 – Egypt; available at: https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/egypt [accessed 19 February 2018]

[11] Freedom House; Freedom in the World 2018 – Egypt; available at: https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/egypt [accessed 19 February 2018]

[12] Human Rights Watch, World Report 2018 – Egypt, 18 January 2018, available at:

[accessed 19 February 2018]

[13] The Guardian; Egypt launches raids in Libya after attack on Coptic Christians kills 26; 26 May 2017; available at: https://www.theguardian.com/world/2017/may/26/several-killed-in-attack-on-bus-carrying-coptic-christians-in-egypt

[14] Human Rights Watch, World Report 2018 – Egypt, 18 January 2018, available at:

[accessed 19 February 2018]

[15] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[16] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[17] Human Rights Watch, World Report 2017 – Egypt, 12 January 2017, available at:

[accessed 19 February 2018]

[18] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[19] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[20] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[21] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Christians, 21 November 2016, Version 2.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[22] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Copts of Egypt, October 2017, available at:

[accessed 9 March 2018]

[23] Minority Rights Group International, World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Egypt : Copts of Egypt, October 2017, available at:

[accessed 9 March 2018]

ეგვიპტე. მუსლიმთა საძმო: ორგანიზაციის იდეოლოგია და მოკლე ისტორია. მარტი, 2018

„მუსლიმთა საძმო“ 1928 წელს ისლამის მასწავლებელმა და მეცნიერმა ჰასან ალ-ბანამ ეგვიპტეში დააფუძნა. მას ჰქონდა უნივერსალური ისლამური სამართლის სისტემის ხედვა და ფიქრობდა, რომ ამის მიღწევა შესაძლებელი იყო ისლამური კანონებისა და მორალის გავრცელებითა და სოციალური სერვისების შეთავაზების გზით საზოგადოების ჩართულობის უზრუნველყოფით.

„მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგია ძირითადად ფოკუსირებულია არაბულ სამყაროში მოქმედი პოლიტიკური სისტემის რეფორმაზე. აღნიშნული მოიცავს პოლიტიკურ აქტივობებსა და სოციალურ პასუხისმგებლობას, საქველმოქმედო საქმიანობის ორგანიზებას და სოციალური მხარდაჭერის პროგრამების დანერგვას, რომელიც გათვლილია დაბალი შემოსავლის მქონე საზოგადოების მხარდაჭერის მოპოვებაზე. „მუსლიმთა საძმოს“ წევრები ჰასან ალ-ბანას თავდაპირველი იდეოლოგიის ფართო ინტერპრეტაციებს წარმოადგენენ. ბევრი მათგანი მიიჩნევს, რომ მიზნის მისაღწევად უფრო პრაგმატული იდეებია საჭირო და მოუწოდებენ პოლიტიკური ჩართულობისა და თანამშრომლობისკენ.

„მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგიაში რამდენიმე ცვლილებას ჰქონდა ადგილი წლების განმავლობაში, რაც გამოწვეული იყო იმით, რომ ორგანიზაცია ეროვნულ მოძრაობაში აქტიური ჩართულობის შემდეგ, გადაიქცა აკრძალულ ჯგუფად, რომელსაც საქმიანობის ფარულად გაგრძელება უწევდა. თუმცა, მათ ყოველთვის ჰქონდათ იდეალი – საზოგადოება ისლამური კანონებითა და მორალით.

თავდაპირველად, „მუსლიმთა საძმო“ ეგვიპტეში ბრიტანული ოკუპაციის წინააღმდეგ იბრძოდა და აქტიურად თანამშრომლობდა მონარქიისგან ეგვიპტის გათავისუფლებისთვის მებრძოლ თავისუფალი ოფიცრების მოძრაობასთან. „მუსლიმთა საძმომ“ ოფიციალურად თქვა უარი ძალადობაზე 1970-იან წლებში, როდესაც ეგვიპტეს პრეზიდენტი ანვარ ელ-სადათი მართავდა. 1995 წელს მათ ოფიციალურად შემოიღეს დემოკრატიის მანდატი და მათი გავლენა პროფესიულ სინდიკატებსა და სოციალურ სამუშაო წრეებში აშკარა გახდა. დღეისთვის „მუსლიმთა საძმო“ ტერორისტულ ორგანიზაციად ჰყავს გამოცხადებული ეგვიპტეს, რუსეთს, საუდის არაბეთს, სირიას და არაბთა გაერთიანებულ საამიროებს.[1]

ჰასან ალ-ბანამ, რომელიც „მუსლიმთა საძმოს“ თანამედროვე მოძრაობის ფუძემდებლად ითვლება, დაწერა 5 წერილი თავისი ახალგაზრდა, განათლებული მხარდამჭერებისთვის. მეოთხე წერილში ასახული იდეები დღემდე წარმოადგენენ მოძრაობის სვეტებს მთელი მსოფლიოს მასშტაბით.

თავის იდეოლოგიურ გზავნილებში ალ-ბანამ მოძრაობა წარმოადგინა, როგორც მორწმუნეების ჯგუფი, რომელიც მიისწრაფვის ყურანში მოწოდებული „ალაჰის კანონზე“ დაფუძნებული შარიათის სახელმწიფოს შექმნისკენ. ესაა მიზანი, რომლის მიღწევასაც ალ-ბანა იმედოვნებდა მუსლიმური სამყაროს ყველანაირი უცხოური გავლენებისგან სრული გათავისუფლებით. ასეთი სახელმწიფოს შექმნა არ იყო საბოლოო მიზანი; ახალ შარიათულ სახელმწიფოს უნდა დაეწესებინა სოციალური წესრიგი ისლამური რელიგიური კანონების შესაბამისად და გამხდარიყო მსოფლიოში ისლამის გავრცელების საფუძველი, რაც თავისთავად მიიყვანდა პროცესს კულმინაციამდე – ისლამის ჰეგემონია სამყაროში.

ალ-ბანამ დაასახელა 7 საფეხური, რომელთა გავლაც აუცილებელი იყო მიზნის მისაღწევად. საფეხურები დაყოფილია სოციალურ და პოლიტიკურ ნაწილებად: პირველი სამი საფეხური გულისხმობს მუსლიმურ სამყაროში ინდივიდის, ოჯახის და შემდეგ მთელი საზოგადოების განათლებას, რათა შარიათის კანონი დამკვიდრდეს ყოველდღიური ცხოვრების ყველა ასპექტში. შემდეგი ოთხი საფეხური თავისი ბუნებით პოლიტიკური ხასიათისაა და გულისხმობს ძალაუფლების ხელში ჩაგდებას არჩევნების გზით, შარიათის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას, ისლამური სამყაროს უცხო ქვეყნების ფიზიკური და იდეოლოგიური ოკუპაციისგან გათავისუფლებას, მათ ახალ ისლამურ ერთიანობაში, „ახალ სახალიფოში“ გაწევრიანებას და ისლამის გავრცელებას მთელ მსოფლიოში.

ალ-ბანას პრინციპები დღემდე „მუსლიმთა საძმოს“ იდეოლოგიურ საფუძველს წარმოადგენს. თუმცა, მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, მნიშვნელოვან განვითარებებს ჰქონდა ადგილი. ცვლილებები, ძირითადად, გაჩნდა „მუსლიმთა საძმოს“ რადიკალური ფრაქციისგან, რაც მოჰყვა ეგვიპტეში ნასერის რეჟიმის მიერ ორგანიზაციის წევრების მასობრივ დაკავებებს 1950-იან და 1960-იან წლებში და 1970-იანი წლებიდან მოყოლებული, ისლამურ ქვეყნებში ორგანიზაციისთვის პოლიტიკურ პროცესებში მონაწილეობაზე დაწესებულ შეზღუდვებს.

„მუსლიმთა საძმოში“ რადიკალური ფრაქციის ზრდა დაკავშირებულია საიიდ ქუტბის სახელთან, რომელიც მოძრაობის ეგვიპტური ფილიალის ერთერთი იდეოლოგი იყო. 1950-იან და 1960-იან წლებში ქუტბმა რამდენიმე წიგნი დაწერა, სადაც ალ-ბანას იდეებს რადიკალური სული შემატა. ის მიიჩნევდა, რომ თანამედროვე მმართველებს არაბულ სამყაროში რელიგიურობა და ღვთიური ლეგიტიმაცია აკლიათ და საჯაროდ მოუწოდებდა ასეთი რეჟიმების წინააღმდეგ.

მიუხედავად იმისა, რომ ქუტბი არ მოუწოდებდა რეჟიმის წინააღმდეგ ძალადობრივი მეთოდების გამოყენებისთვის, მან შექმნა ღია სივრცე ასეთი აქტივობებისთვის, დააწესა რა ჯიჰადი, როგორც ყველა მუსლიმის ვალი მუსლიმურ საზოგადოებაში რელიგიური კანონების (შარიათი) გავრცელებისთვის. 1966 წელს ქუტბი სიკვდილით დასაჯეს; ბევრმა მისი სიკვდილი შაჰიდად – ალაჰის გულისთვის წამებად მიიღო. ქუტბის სიკვდილი მისი იდეების შემდეგი გავრცელებისა და განმტკიცების საფუძველი გახდა. 1970-აინი წლებიდან მოყოლებული, ქუტბის იდეებმა უფრო მეტი პოპულარობა მოიპოვა, რაც მისი მხარდამჭერების საგანმანათლებლო საქმიანობის დამსახურებაც იყო. ისინი ჩავიდნენ საუდის არაბეთში და ქუტბის პრინციპები დაუკავშირეს სალაფიზმსა და ვაჰაბიზმს. მოგვიანებით, ამ კავშირმა ტრამპლინი შექმნა გლობალური ჯიჰადის და ტაკფირის (სხვების ურწმუნოების გამო დადანაშაულება) იდეისთვის.

ქუტბისა და მისი მემკვიდრეების რადიკალური იდეოლოგიის პარალელურად, ახალი ფრაქცია ჩამოყალიბდა 1980-იანი წლების შუა პერიოდიდან, რომელიც ასევე მუსლიმთა საძმოს იდეოლოგიიდან იღებდა სათავეს. ახალი ფრაქცია დაკავშირებული იყო კარგად ცნობილი ეგვიპტური წარმოშობის კატარელი სასულიერო პირის – იუსუფ ალ-ქარადავის სახელთან. ფრაქცია მხარს უჭერს ისლამის თანამედროვე რეალობაზე მორგებას და რელიგიურ ტოლერანტობას; კატეგორიულად ეწინააღმდეგება გლობალურ ჯიჰადს. მიუხედავად იმისა, რომ ფრაქცია სხვადასხვა ლიბერალურ იდეას ატარებს, ის აღიარებს შარიათის ფუნდამენტურ პრინციპებს. ფრაქცია მხარს უჭერს ტერორიზმს, მათ შორის თვითმკვლელთა აფეთქებებს და მშვიდობიანი მოქალაქეების მკვლელობებს, „მხოლოდ“ ისრაელისა და ერაყის ოკუპაციის წინააღმდეგ; მაშინ როდესაც, ზოგად ბრძოლაში შუა აღმოსავლეთისა და დასავლეთის რეჟიმებთან უარყოფენ ძალის გამოყენებას და ადგენენ სწავლების მეთოდის უპირატესობას.

გამომდინარე იქიდან, რომ „მუსლიმთა საძმო“ მხარს უჭერს სუნიტური ისლამის გავრცელებას, ის იზიარებს დებატებს სუნიზმისა და შიიზმის თაობაზე. თავდაპირველად, „მუსლიმთა საძმო“ შიიტურ მიმართულებას ისლამის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნევდა და ირანში ისლამურ რევოლუციას მხარს უჭერდა. შემდგომში, „მუსლიმთა საძმოს“ დამოკიდებულება ირანის მიმართ უფრო მტრული გახდა, რაც განაპირობა ირანის სურვილმა, რევოლუციის ექსპორტი მოეხდინა სუნიტურ სამყაროში.[2]

1970-იანი წლებიდან მოყოლებული 1990-იან წლებამდე, სხვადასხვა ისლამური სამხედრო დაჯგუფება გახდა გამოწვევა რეჟიმისთვის ეგვიპტის შიდა უსაფრთხოების კუთხით. ასეთი ჯგუფების რაოდენობა რამდენიმე ათეულს აღწევდა, მათგან ყველაზე მსხვილი და მნიშვნელოვანი იყო ალ-ჯამა ალ-ისლამია (Al-Jama’ah Al-Islamiyya) და ალ-ჯიჰადი (Al-Jihad). ზოგიერთი მათგანი „მუსლიმთა საძმოს“ გამოეყო მიზნის მისაღწევად საჭირო მეთოდების შესახებ განსხვავებული შეხედულებების გამო – თუ როგორი გზებით უნდა შეექმნათ ეგვიპტეში ისლამური შარიათის სახელმწიფო და როგორ დაემკვიდრებინათ ისლამური კანონი ყოველდღიურ ცხოვრებაში. სხვა ჯგუფები იდეოლოგიურად და ორგანიზაციულად იყო შთაგონებული „მუსლიმთა საძმოთი“ და მისი ლიდერებით. „მუსლიმთა საძმოში“ დაიწყეს თავიანთი საქმიანობა შემდეგში „ალ-ქაიდას“ ორმა უმნიშვნელოვანესმა წევრმა: დოქტორი აბდულა იუსუფ მუსტაფა აზამი; პალესტინელი, რომელიც ალ-ქაიდას იდეოლოგი და ოსამა ბინ ლადენის სულიერი წინამძღვარი იყო. ის იბრძოდა საბჭოეთის წინააღმდეგ ავღანეთში და დაიღუპა პეშავარში 1989 წლის 24 ნოემბერს, როდესაც მისი მანქანა ნაღმზე აფეთქდა. აიმან ალ-ზავაჰირი ასევე იყო ალ-ქაიდას ერთერთი ლიდერი; ის ბინ ლადენის სარდლობაში მეორე პოზიციას იკავებდა. ის 14 წლის იყო, როდესაც „მუსლიმთა საძმოს“ შეუერთდა და თავი საიიდ ქუტბის იდეებს მიუძღვნა.

სხვადასხვა შეიარაღებული დაჯგუფება მკაცრად ეწინააღმდეგება დასავლეთს ზოგადად და ისრაელს და იუდეველებს, მიიჩნევს რა, რომ სწორედ ისინი არიან დამნაშავეები იმაში, რომ საზოგადოებამ უარყო ისლამი თანამედროვე სამყაროში. თუმცა მათ უპირველეს პრიორიტეტს არ წარმოადგენს დასავლეთთან და სიონიზმთან ბრძოლა; ისრაელში ომი დაიწყება მას შემდეგ, რაც განადგურდება უმთავრესი მტერი – ეგვიპტური რეჟიმი.[3]

„BBC“ ახალი ამბების პროფილში, 2013 წლის 25 დეკემბერს ეგვიპტეში მუსლიმთა საძმოს შესახებ წერს, რომ მუსლიმთა საძმო (არაბულად – al-Ikhwan al-Muslimun) მთელი მსოფლიოს მასშტაბით ახდენდა გავლენას ისლამურ მოძრაობებზე პოლიტიკური აქტივობების საკუთარი მოდელით, რომელიც კომბინირებული იყო ისლამურ საქველმოქმედო საქმიანობასთან. თავიდან მოძრაობა მოწოდებული იყო, უბრალოდ ისლამური მორალი და კარგი საქმე გაევრცელებინა, მაგრამ მალევე აღმოჩნდა პოლიტიკურ პროცესებში, კერძოდ ეგვიპტის ბრიტანეთის კოლონიური კონტროლისა და ზოგადად დასავლური გავლენებისგან გათავისუფლებისთვის ბრძოლაში, ჩართული. მაშინ როცა საძმო ამბობს, რომ ისინი მხარს უჭერენ დემოკრატიის პრინციპებს, მათი ჯგუფის ერთერთი გაცხადებული მიზანია ისლამური კანონებით ან შარიათით მართული სახელმწიფოს შექმნა. მათი ყველაზე ცნობილი სლოგანია „ისლამი არის გადაწყვეტა” (Islam is the solution).[4]

გაერთიანებული სამეფოს მთავრობის მიერ 2015 წლის 17 დეკემბერს გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში „მუსლიმთა საძმო: ძირითადი მიგნებები“ ნათქვამია, რომ ჯგუფი დაიშალა 1954 წელს, რასაც მოჰყვა დაპატიმრებები, წამებები და ბევრი წევრის სიკვდილით დასჯა. მიუხედავად ამისა, 20 წლის შემდეგ, პრეზიდენტ სადათის მმართველობისას, მუსლიმთა საძმოს რეაბილიტაცია მოხდა. 1970-იან წლებში მუსლიმთა საძმო ეგვიპტეში გაფართოვდა, შექმნა დასაყრდენი ეგვიპტურ პოლიტიკურ სისტემაში და გააერთიანა სტუდენტური ორგანიზაციები, პროფესიული სინდიკატები და სავაჭრო გაერთიანებები. მათ ასევე შექმნეს კომერციული მეწარმეების, მცირე ბიზნესებისა და ქველმოქმედთა დიდი, დახვეწილი და ხშირად საიდუმლო ქსელი.[5]

მუსლიმთა საძმომ გააფართოვა სუნიტური ისლამისტური ჯგუფები არაბული სამყაროს მასშტაბით. მას შემდეგ, რაც ნაადრევად სცადეს ეგვიპტის მთავრობის დამხობა, მათ აეკრძალათ პოლიტიკური აქტივობა, რის გამოც მუსლიმთა საძმომ 1970-იან წლებში ძალადობრივი ქმედებების შესახებ გამოაცხადა და ამავდროულად ხალხის მხარდაჭერა მოიპოვა ისეთი სოციალური სერვისების მიწოდებით, როგორიც იყო მედიკამენტები, ჰოსპიტალები და სკოლები.[6]

„The Guardian“ 2013 წლის 2 აპრილის სტატიაში წერს, რომ მუსლიმთა საძმოს ინფორმაციით, მათი წევრთა რაოდენობა მილიონს აჭარბებს. ძირითადი ნაწილი დაბალი და საშუალო კლასის წარმომადგენლები არიან; ლიდერები კი ხშირად ექიმები და ბიზნესმენებიც არიან. თითოეული მათგანი თავისი შემოსავლის ნაწილს იხდის მოძრაობის ბიუჯეტში.[7]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი მუსლიმთა საძმოს შესახებ 2017 წლის 26 ივლისს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ მუსლიმთა საძმოს აქტივობები არის სოციალური, ეკონომიკური, საქველმოქმედო და პოლიტიკური. მხარდამჭერები ხშირად მიუთითებენ ორგანიზაციის „სოციალურ“ მხარეზე. ჯგუფი ხაზს უსვამს ისლამური იდეების სოციალური მხარდაჭერის და თავისი მსუბუქი ძალის ზრდას იმ ეტაპამდე, ვიდრე მოიპოვებენ მმართველობის სადავეებს. მათი ურთიერთობა სახელმწიფოსთან ისტორიულად მერყეობს პირდაპირ სამხედრო კონფლიქტს, მხარდაჭერასა და მდუმარე ოპოზიციაში ყოფნას შორის. მუსლიმთა საძმო მოვიდა ხელისუფლებაში 2011 წელს, მაგრამ მალევე სამხედრო გადატრიალების შედეგად, ისინი მმართველობას ჩამოაშორეს; ამან გამოიწვია მიმდინარე კონფრონტაცია სახელმწიფოსა და მუსლიმთა საძმოს შორის; ახალგაზრდა ფრთამ დააწესა ტერორისტული ტაქტიკა სახელმწიფოსა და მასთან დაკავშირებული საერთაშორისო ინტერესების წინააღმდეგ; ხოლო უფროსმა თაობამ უფრო მშვიდობიანი დაუმორჩილებლობის ფორმა აირჩია. ორგანიზაცია ამჟამად აკრძალულია. მის წევრებს ეკრძალებათ პოლიტიკურ პროცესებში საჯაროდ მონაწილეობა და მათი აქტივები ექსპროპრიაციის (ქონების ჩამორთმევა სახელმწიფოს მიერ) სამიზნეა. პარტიები „ალ-ვასატი“ და „ძლიერი ეგვიპტის პარტია“ წარმოადგენენ მუსლიმთა საძმოს განშტოებებს. ძალადობრივი მიდგომის მომხრეები მიზანშეწონილად მიიჩნევენ იმ კამპანიის გაგრძელებას, რომლის მიზანიცაა სახელმწიფო ოფიციალური პირების მკვლელობები იქამდე, ვიდრე სამხედროები უარს აცხადებენ მოლაპარაკებებზე.[8]

ალ-ჯაზირა 2017 წლის 15 თებერვალს აქვეყნებს დოჰას ინსტიტუტის პოლიტიკური მეცნიერებების ასოცირებული პროფესორის სტატიას მუსლიმთა საძმოს შესახებ, სადაც ავტორი წერს, რომ 2013 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ საძმომ განიცადა დიდი რაოდენობით ორგანიზაციული, პოლიტიკური და იდეოლოგიური დაყოფა. პრეზიდენტ სისის რეპრესიებმა მოძრაობა დაყო და შექმნა მნიშვნელოვანი აზრთა სხვადასხვაობები წევრებს შორის სხვადასხვა საკითხთან დაკავშირებით, დაწყებული რეჟიმის მიმართ მათი დამოკიდებულებიდან, დამთავრებული მათი პოლიტიკური, იდეოლოგიური და რელიგიური ხედვებით.

ამ დაყოფებმა განსაზღვრა სისის რეპრესიებზე საძმოს პასუხის სტრატეგიისა და ტაქტიკის ფორმა. ორგანიზაციულად, როდესაც ბევრი მაღალი რანგის წევრი ან ციხეშია ან გაქცეულია, საძმო ხელმძღვანელობის კრიზისის წინაშეა. ნაპრალი ახალგაზრდა და უფროს ლიდერებს შორის იზრდება, რაც გავლენას ახდენს მოძრაობის სტრატეგიაზე.

გასული სამი წლის განმავლობაში საძმო ორ ბანაკად დაიყო: უფროსი და კონსერვატორი ლიდერები ახალგაზრდა და რევოლუციონერი წევრების წინააღმდეგ. ახალგაზრდებმა მოახერხეს მოძრაობაზე გავლენის მოპოვება რაც რეჟიმის წინააღმდეგ კონფრონტაციით შეძლეს. ახალმა და შედარებით ახალგაზრდა ხელმძღვანელობამ შექმნა „მაღალი ადმინისტრაციული კომიტეტი“, რომელსაც მუსლიმთა საძმოს ხელმღვანელთა ბიუროს ყოფილი წევრი მოჰამედ კამალი ჩაუდგა სათავეში. ის უსაფრთხოების ძალებმა 2016 წლის ოქტომბერს მოკლეს.

კომიტეტმა თავი მოძრაობის ხელმძღვანელად გამოაცხადა და წავიდა ისეთი ვეტერანი ლიდერების წინააღმდეგ, როგორიცაა საძმოს მოქმედი გენერალური ხელმძღვანელი მაჰმუდ ეზატი, რომელზეც ამბობენ, რომ ეგვიპტეში იმალება; მოძრაობის გენერალური მდივანი მაჰმუდ ჰოსეინი და იბრაჰიმ მუნირი, რომელიც გენერალური ხელმძღვანელის მოადგილედ დანიშნეს; ის 1980-იანი წლებიდან ლონდონში იმყოფება.

2016 წლის დეკემბერში მაღალი ადმინისტრაციული კომიტეტი დაიშალა და შეიქმნა ახალი სახელმძღვანელო ბიურო, რომელიც უფროსი თაობის ხელმძღვანელობამ უარყო. ასევე, პირველად ისტორიაში, საძმო გაიყო შიგა და გარე ხელმძღვანელობას შორის. მაღალი რანგის წევრებმა, რომლებიც თურქეთში გაიქცნენ, შექმნეს ახალი ოფისი, რომელსაც საგარეო ოფისი დაარქვეს; მათი მიზანი საძმოს წევრებისა და მათი აქტივობების ზედამხედველობაა.

პოლიტიკურად, საძმო გაყოფილია და ვერ თანხმდება იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორი ტაქტიკითა და სტრატეგიით უნდა უპასუხოს რეჟიმის რეპრესიებს. ახალი ხელმძღვანელობა კონფრონტაციულ და უკომპრომისო პოზიციას ირჩევს, უფროსი ხელმძღვანელობის სურვილია, ღია დატოვოს კარი რეჟიმთან ვაჭრობისა და შერიგებისთვის. ახალი თაობის ხელმძღვანელობა მხარდაჭერას ახალგაზრდებისგან იღებს, რომლებიც რევოლუციური სცენარისკენ იხრებიან და რეჟიმის გამოწვევის სურვილი აქვთ.[9]

საინფორმაციო ვებ-გვერდი „Alaraby“ 2017 წლის 10 ივნისს ქრისტიანულ ტაძარში ბზობის კვირას მომხდარი აფეთქების შესახებ გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ როგორც მინიმუმ მუსლიმთა საძმოს ერთი ნაწილი, მომხდარზე მთავრობას აკისრებს პასუხისმგებლობას და ადანაშაულებს მათ მიმდინარე ძალადობაში: „ეგვიპტის მმართველი რეჟიმის ხელი ურევია ბზობის კვირას ეკლესიებში მომხდარ აფეთქებაში, რომელთაც ათობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლეს“. ისლამისტურმა ჯგუფმა ეგვიპტის მთავრობა ასევე დაადანაშაულა ნილოსის დელტას ქალაქებში – ტანტასა და ალექსანდრიაში მომხდარ აფეთქებებში თანამონაწილეობაში; აფეთქებებს 44 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

აკრძალულმა ჯგუფმა თავის განცხადებაში აღნიშნა, რომ „ფაშისტურმა რეჟიმმა ერთიანი მიდგომა აირჩია თავის გადასარჩენად და შექმნა წარმოსახვითი მტერი ტერორიზმის სახით და ასე ცდილობს თავისი წარუმატებლობის დაფარვას და რიგითი ხალხის სიმპათიის მოპოვებას. ჩვენ ვადანაშაულებთ რეჟიმს ორი ინციდენტის დირიჟორობისა თუ ხელშეწყობისთვის.“ ამავე განცხადებაში მუსლიმთა საძმო გმობს მომხდარს და ამტკიცებს, რომ ბრალი არ მიუძღვის უდანაშაულო ხალხის დაღვრილ სისხლში.[10]

[1] Al Jazeera; Article “What is Muslim Brotherhood?” published: 18 June, 2017; available at: https://www.aljazeera.com/indepth/features/2017/06/muslim-brotherhood-explained-170608091709865.html [accessed 1 march 2018]

[2] Crethi Plethi; Middle East Affairs Information Center; The Muslim Brotherhood – Chapter 2: The ideology of the Muslim Brotherhood; 19 June, 2011; available at: http://www.crethiplethi.com/the-ideology-of-the-muslim-brotherhood/global-islam/2011/ [accessed 1 March 2018]

[3] Crethi Plethi; Middle East Affairs Information Center; The Muslim Brotherhood – Chapter 12: Islamic jihadist organizations in Egypt ideologically originating in the Muslim Brotherhood; 19 June, 2011; available at: http://www.crethiplethi.com/islamic-jihadist-organizations-in-egypt-ideologically-originating-in-the-muslim-brotherhood/global-islam/2011/ [accessed 1 March 2018]

[4] BBC News Profile; Egypt’s Muslim Brotherhood; 25 December, 2013; available at: http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12313405 [accessed 19 February, 2018]

[5] UK Government; Muslim Brotherhood Review: Main Findings, para 10; 17 December, 2015; available at:

. [accessed 19 February, 2018]

[6] Council on Foreign Affairs – CFA Backgrounder; Egypt’s Muslim Brotherhood; January 2014; available at: http://www.cfr.org/egypt/egypts-muslim-brotherhood/p23991 [accessed 19 February, 2018]

[7] The Guardian; Who are the Muslim Brotherhood?; 2 April, 2013; available at: http://www.theguardian.com/world/2013/apr/02/who-are-the-muslim-brotherhood [accessed 19 February, 2018]

[8] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Egypt: Muslim Brotherhood , 26 July 2017, v 3.0, available at:

[accessed 19 February 2018]

[9] Al Jazeera; What happened to Egypt’s Muslim Brotherhood? By Khalil al-Anani, Associate Professor of Political Science at the Dohar Institute for Graduate Studies; 15 February, 2017; available at: http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2017/02/happened-egypt-muslim-brotherhood-170212130839987.html [accessed 19 February 2018]

[10] AlAraby; Muslim Brotherhood denounces Egypt church bombings, blames Sisi regime; 10 June, 2017; available at: https://www.alaraby.co.uk/english/news/2017/4/10/muslim-brotherhood-denounces-egypt-church-bombings-blames-sisi-regime [accessed 19 February 2018]