იემენი. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. მარტი, 2020

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში იემენის შესახებ წერს, რომ იემენში კონფლიქტი გრძელდება ახალი და განახლებული საბრძოლო კერებით ადენში, დჰალეში, ჰაიაჰში, სადასა და ტაიზში, პროვინციებში, რომლებიც გადაჭიმულია ქვეყნის სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებით. საერთაშორისოდ აღიარებული მთავრობა და პრეზიდენტი აბდ რაბუ მანსურ ჰადი საუდის არაბეთისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიციის მხარდაჭერით სარგებლობს, თუმცა, ამავდროულად, მისი ძალაუფლება გამოწვევების წინაშეა ქვეყნის სამხრეთ ნაწილში, სადაც სეპარატისტული ძალები, არაბთა გაერთიანებული საამიროების მხარდაჭერილი სამხრეთის გარდამავალი საბჭო და მისი სამხედრო ფრთა – უსაფრთხოების ქამარი, გასული წლის აგვისტოდან მოყოლებული, ეფექტურად აკონტროლებენ ადენს, აბიანს და შაბვას. რამდენიმედღიანი შეტაკებები პრეზიდენტის მომხრე ძალებსა და უსაფრთხოების ქამრის ძალებს შორის გამოიწვია პრეზიდენტის სასახლესთან 2019 წლის 7 აგვისტოს მომხდარმა ინციდენტმა. პრეზიდენტის სასახლესთან ატყდა სროლა მაშინ, როდესაც ათასობით ადამიანი ამბოხებული ჰუტების მიერ სამხედრო აღლუმზე განხორციელებული ავია იერიშების შედეგად დაღუპული სამხედროების დაკრძალვის ცერემონიას ესწრებოდა. ამბოხებული ჰუტები აკონტროლებენ დედაქალაქ სანას და იემენის ჩრდილოეთის დიდ ნაწილს.

2019 წლის ოქტომბერში არაბთა გაერთიანებულმა საამიროებმა განაცხადეს, რომ ჯარები გაყავდათ ადენიდან. განცხადებაში ნათქვამი იყო, რომ მათ თავიანთი როლი ადენის გათავისუფლებასა და სტაბილურობის უზრუნველყოფაში უკვე შეასრულეს. ამასთან, მათი თქმით, ტერორისტულ ორგანიზაციებთან საბრძოლველად, ისინი წარმომადგენლობას ტოვებდნენ რამდენიმე პროვინციაში. საუდის არაბეთი საკუთარ თავზე იღებს იემენის სამხრეთში ყველა კოალიციური ძალის და იემენის დასავლეთში მიმდინარე სამხედრო ოპერაციების კონტროლს.

კონფლიქტში ჩართული ყველა მხარე უხეშად არღვევს საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის ნორმებს. ჰუტების ძალები, რომლებიც ქვეყნის დიდ ნაწილს აკონტროლებენ, ახორციელებენ განურჩეველ ავია იერიშებს საცხოვრებელ ტერიტორიებზე იემენში და ასევე განურჩევ სარაკეტო იერიშებს საუდის არაბეთის მიმართულებით. კოალიციური ძალები კვლავ ბომბავენ სამოქალაქო ინფრასტრუქტურას და ახორციელებენ განურჩეველ თავდასხმებს, რაც იწვევს ასობით სამოქალაქო პირის სიკვდილის თუ დაშავებას. კონფლიქტის მონაწილე ყველა მხარე ზღუდავს გამოხატვის თავისუფლებას, მიმართავს რა თვითნებურ დაკავებებს, იძულებით გაუჩინარებებს, წამებას და სხვა არა-ადამიანურ მოპყრობას. სამიზნეებს, მათ შორის, წარმოადგენენ ჟურნალისტები, ადამიანის უფლებათა აქტივისტები და ბაჰაიზმის მიმდევარი საზოგადოება. ბავშვებზე სექსუალური ძალადობა დაუსჯელად ხდება. კონფლიქტს კვლავ მძიმე გავლენა აქვს შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირებზე. გაჭიანურებული კონფლიქტი კიდევ უფრო ამწვავებს ქალთა და გოგონათა მიმართ არსებულ დისკრიმინაციულ გარემოს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში იემენის შესახებ წერს, რომ ქვეყანაში მიმდინარე კონფლიქტი იწვევს ყველაზე მასშტაბურ ჰუმანიტარულ კრიზისს მსოფლიოში. მონაწილეები მხარეების მიერ ათასობით მშვიდობიანი იემენელი მოკლული ან დაშავებულია. „Yemen Data Project“-ის მონაცემებით, 2015 წლის შემდეგ, 18 ათასამდე სამოქალაქო პირია მოკლული ან დაშავებული; საჰაერო თავდასხმების შედეგად მოკლულთა მეოთხედი ქალი და ბავშვია. 20 მილიონზე მეტი ადამიანი იემენში მოწყვლადია სურსათის უსაფრთხოების კუთხით. მათგან 10 მილიონი შიმშილის საფრთხის წინაშეა. ქვეყნის ეკონომიკა, რომელიც კონფლიქტამდეც მძიმე მდგომარეობაში იყო, განსაკუთრებით დაზიანებულია კონფლიქტის შედეგად. ასობით ათასი ოჯახი მდგრადი შემოსავლის წყაროს გარეშეა დარჩენილი და ბევრი საჯარო მოხელე, უკვე წლებია, რეგულარულად ვერ იღებს ყოველთვიურ ანაზღაურებას. ქვეყნის მოშლილი ეკონომიკა ამწვავებს ჰუმანიტარულ კრიზისს.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „კონფლიქტურ პირობებში მყოფი სამოქალაქო პირების ცენტრი“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში იემენის შესახებ წერს, რომ წლების განმავლობაში მიმდინარე კონფლიქტის შედეგად, მშვიდობიანი მოსახლეობა იბრძვის გადარჩენისთვის, ისინი მუდმივად აწყდებიან სიკვდილს, დაზიანებებსა თუ საკუთარი სახლების განადგურებას საჰაერო იერიშების, დაბომბვების, სნაიპერების თავდასხმების, ნაღმებისა თუ იძულებითი გაუჩინარებებისა და წამების შედეგად. საომარი მოქმედებები მძიმე დარტყმას აყენებს ქვეყნის ეკონომიკას და ამწვავებს ჰუმანიტარულ მდგომარეობას ქვეყანაში. გაეროს მტკიცებით, იემენში, მოსახლების თითქმის 80% საჭიროებს მხარდაჭერას და დაცვას; ამასთან, იემენის ორი მესამედი უკვე შიმშილის ზღვარზეა. 2019 წლის ნოემბრის მონაცემებით, 3.3 მილიონი პირი კვლავ იძულებით გადაადგილებულია. ACLED-ის მონაცემებით, 2015 წლიდან მოყოლებული, პირდაპირ ძალადობას 100 ათასი ადამიანი ემსხვერპლა. დიდია არაპირდაპირი ფატალური შედეგების რიცხვი, რომელსაც კონფლიქტის თანმდევი შიმშილობა და დაავადებები იწვევს.

როგორც ჰუტი ამბოხებულები, ასევე ხელისუფლების მომხრე ძალები იყენებენ აალებად იარაღს, რომელიც ეფექტურია ფართო ტერიტორიაზე. ისინი აზიანებენ სახლებს, სამედიცინო დაწესებულებებს, სკოლებს და სხვა სამოქალაქო ინფრასტრუქტურას, რაც ბევრი ადამიანის იძულებით გადაადგილებას, ასევე, სიკვდილსა და დაშავებებს იწვევს.[3]

2019 წლის ივნისის მდგომარეობით იემენში არსებული ფრონტის ხაზები.

2019 წლის ივნისის მდგომარეობით იემენში არსებული მთავარი საბრძოლო ფრონტები.[4]

[1] AI – Amnesty International: Human rights in the Middle East and North Africa: Review of 2019; Yemen, 18 February 2020

 (accessed on 10 March 2020)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Yemen, 14 January 2020

 (accessed on 10 March 2020)

[3] Center for Civilians in Conflict (formerly: CIVIC – Campaign for Innocent Victims in Conflict): “We did not know if we would die from Bullets or Hunger”; Civilian Harm and Local Protection Measures in Yemen, January 2020

 (accessed on 10 March 2020)

[4] European Council on Foreign Relations; Mapping Yemen Conflict; available at: https://www.ecfr.eu/mena/yemen# [accessed 10 March 2020]

ირანი. ადამიანის უფლებების დაცვა; დემონსტრაციები; აშშ-ირანის კრიზისი. იანვარი, 2020

ადამიანის უფლებების დაცვის პრაქტიკა – საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წლის ინვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ირანის ისლამური რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ 2019 წლის განმავლობაში ირანში ათობით ადამიანის უფლებათა დამცველს და მშვიდობიან დემონსტრანტს მრავალწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. რეპრესიების გამტარებელი შიგა უსაფრთხოების სააგენტოები, კერძოდ ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსი კვლავ ავიწროვებდა სამოქალაქო აქტივისტებს, აკავებდა და გავრცელებული ინფორმაციით, აწამებდა დაკავების იზოლატორებში. აშშ-ის მიერ დაწესებული სანქციები დიდ გავლენას ახდენს ქვეყნის ეკონომიკაზე და ირანელთა საბაზისო მედიკამენტებზე წვდომაზე. ხელისუფლება მკაცრად ახშობს მშვიდობიან აქციებს, მათ შორის დასაქმებასთან დაკავშირებულ პროტესტს.

უფლებადამცველი ჯგუფების ინფორმაციით, 2019 წლის პირველი ნოემბრის მონაცემებით, ირანში სიკვდილით დასაჯეს 227 ადამიანი. 2017 წელს იგივე მაჩვენებელი 253 იყო. წყაროების მტკიცებით, ბოლო ორი წლის განმავლობაში სიკვდილით დასჯის მაჩვენებლის შემცირება გამოიწვია ნარკოტიკებთან დაკავშირებულ კანონმდებლობაში ცვლილებებმა.

ირანელი ქალები კვლავ განიცდიან დისკრიმინაციას ისეთ საკითხებთან დაკავშირებით, როგორიცაა ქორწინება, განქორწინება, მემკვიდრეობა და ბავშვზე მეურვეობა. ირანის კანონმდებლობა კვლავ უზღუდავს რელიგიის თავისუფლებას ბაჰაიზმის მიმდევრებს. ხელისუფლება ასევე დისკრიმინაციულია რელიგიური უმცირესობების, მათ შორის სუნიტი მუსლიმების და აზერი, ქურთი, არაბი და ბალუჩი ეთნიკური უმცირესობის მიმართ; უზღუდავს რა მათ კულტურულ და პოლიტიკურ საქმიანობას.[1]

2019 წლის ნოემბრის საპროტესტო აქციები – 2019 წლის ნოემბრის შუა რიცხვებში, ირანში მთავრობის მიერ საწვავის გაძვირებას საპროტესტო აქციები მოჰყვა. დემონსტრაციები ქვეყნის რამდენიმე ქალაქში გაიმართა. სირჟანში აქციის მონაწილეებმა ნავთობის საცავის დაწვა სცადეს, თუმცა სამართალდამცველებმა ამის საშუალება არ მისცეს. ირანის ხელისუფლებამ საწვავის გაძვირების გადაწყვეტილება 15 ნოემბერს მიიღო. კერძოდ, ხელისუფლებამ დააწესა, რომ ერთმა მანქანამ თვეში 60 ლიტრ საწვავზე მეტი არ უნდა მოიხმაროს. მანამდე დაშვებული რაოდენობა 250 ლიტრს შეადგენდა. საწვავის ღირებულება კი 50%-ით გაიზარდა. ქვეყნის პრეზიდენტ ჰასან როუჰანის თქმით, ცვლილებების მიზეზი დაბალი შემოსავლის მქონე მოსახლეობის მხარდაჭერა იყო.[2]

საპროტესტო აქციებმა ქვეყნის 21 ქალაქი მოიცვა. აქციების დროს სამართალდამცველებმა ძალა გამოიყენეს. მედიის ინფორმაციით, აქციების დროს 100-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა. ირანის ხელისუფლების ცნობით, ქვეყნის მასშტაბით 1000-ზე მეტი ადამიანი დააკავეს. 19 ნოემბრის მდგომარეობით, ხელისუფლების შეფასებით, ვითარება ნორმალიზებული იყო.[3]

ირანის პრეზიდენტმა ჰასან როუჰანიმ აქციების ორგანიზებაში აშშ და ისრაელი დაადანაშაულა. მისი თქმით, არეულობა დასრულდა და ქვეყანამ მორიგი გამოცდა წარმატებით ჩააბარა. პრეზიდენტმა აღნიშნა, რომ მთავრობის მხარდამჭერი სპონტანური აქციები, რომლებიც რამდენიმე ქალაქში გაიმართა, ირანელი ხალხის სიძლიერის ნიშანია.[4]

2019 წლის დეკემბრის პირველ რიცხვებში თეირანმა საპროტესტო აქციებზე მსხვერპლის შესახებ ინფორმაცია დაადასტურა. ირანული სახელმწიფო ტელევიზიის ეთერში გასულ სიუჟეტში ნათქვამი იყო, რომ პოლიციელებმა კრიმინალები და მეამბოხეები მოკლეს. შინაგან საქმეთა მინისტრის აბდულრეზა რაჰმანი ფაზლის განცხადებით, საპროტესტო აქციებში 200 ათასი ადამიანი მონაწილეობდა და დემონსტრანტებმა 731 ბანკი, 70 ბენზინგასამართი სადგური და 140 საჯარო დაწესებულება დაწვეს. პროტესტების შედეგად გარდაცვლილთა რიცხვი ფაზლის არ დაუსახელებია. „Amnesty International“-ის მონაცემებით, საპროტესტო აქციების დროს სულ მცირე 208 ადამიანი დაიღუპა, თუმცა არაა გამორიცხული, რომ გარდაცვლილთა რიცხვი 400-ს აღემატებოდეს.[5]

ამერიკის შეერთებულ შტატებთან ურთიერთობის გამწვავება – 2019 წლის 31 დეკემბერს, ბაღდადში, აშშ-ის მიერ ერაყში საბრძოლო დაჯგუფება „ქატაიბ ჰეზბოლას“ ობიექტებზე მიტანილი იერიშის გამო, დაწყებული საპროტესტო აქციის მონაწილეებმა აშშ-ის საელჩოზე თავდასხმა განახორციელეს. აშშ-ის საჰაერო ძალებმა სირიასა და ერაყში დაჯგუფება „ქატაიბ ჰეზბოლას“ ობიექტებზე იერიში 2019 წლის 29 დეკემბერს მიიტანეს. „ქატაიბ ჰეზბოლა“ შიიტი მუსლიმების საბრძოლო დაჯგუფებაა, რომელსაც ირანი უჭერს მხარს. ის 2007 წელს დაარსდა. აშშ-მა ბაღდადში მოქალაქეებისთვის საკონსულო მომსახურება შეაჩერა. ამერიკის მოქალაქეებს ურჩია, საელჩოში მისვლისგან თავი შეიკავონ. პარალელურად, პროტესტის მონაწილეები, რომლებიც საელჩოს გარეთ იყვნენ შეკრებილნი, ტერიტორიიდან გაიყვანეს.[6]

2020 წლის 2 იანვარს, ერაყში, ბაღდადის აეროპორტის მახლობლად, აშშ-ის სარაკეტო დარტყმას ირანის ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის სპეცდანიშნულების რაზმის „ალ-ქუდსის“ ლიდერი, გენერალი ყასემ სულეიმანი ემსხვერპლა. ინფორმაცია აშშ-ის თავდაცვის სამინისტრომ გაავრცელა. „აშშ-ის პრეზიდენტის, დონალდ ტრამპის ბრძანებით, ჩვენმა სამხედროებმა უცხოეთში მყოფი ამერიკელების დასაცავად ქმედითი თავდაცვითი ზომები მიიღეს და გენერალი ყასემ სულეიმანი მოკლეს. დაჯგუფება „ალ-ქუდსი“, რომელსაც ის ხელმძღვანელობდა, აშშ-ში ტერორისტული ორგანიზაციების სიაში იყო შეყვანილი. გენერალი სულეიმანი ამერიკელ დიპლომატებზე და ერაყსა და მთელ რეგიონში მყოფ სამხედროებზე თავდასხმებს გეგმავდა. „ალ-ქუდსი“ პასუხისმგებელია ასობით ამერიკელი და კოალიციური ჯარის სამხედროს სიკვდილზე“, – განაცხადეს პენტაგონში. გარდა ამისა, სარაკეტო დარტყმას ემსხვერპლა შიიტური შეიარაღებული დაჯგუფება „ქატაიბ ჰეზბოლას“ ლიდერი აბუ მაჰდი ალ-მუჰანდისი.[7]

გენერალ ყასემ სულეიმანის მკვლელობის შემდეგ ირანში სამდღიანი გლოვა გამოცხადდა და ისლამური სახელმწიფოს სულიერი ლიდერი აიათოლა ალი ხამენეი აშშ-ს სასტიკი შურისძიებით დაემუქრა. ერაყის პრემიერმა აშშ ქვეყნის სუვერენიტეტისა და ერაყში აშშ-ის სამხედროების ყოფნის შეთანხმების პირობების დარღვევაში დაადანაშაულა.[8]

აშშ-მა თავის მოქალაქეებს ერაყის დაუყოვნებლივ დატოვება ურჩია[9] და რეგიონში დამატებით 3000 სამხედროს გაგზავნის შესახებ განაცხადა.[10]

5 იანვარს, ბაღდადში აშშ-ის საელჩოსთან რაკეტა აფეთქდა. ქალაქის ცენტრში, „მწვანე ზონაში“ რამდენიმე რაკეტა ჩამოვარდა. აფეთქებები ქალაქიდან 80 კილომეტრში, ბალადის სამხედრო ბაზაზეც მოხდა, სადაც ამერიკელი ჯარისკაცები არიან განთავსებული. მომხდარი ერაყის სამხედრო მეთაურობამაც დაადასტურა. თავდასხმას მსხვერპლი არ მოჰყოლია, თუმცა მედიის ცნობით, დაიჭრა 5 ადამიანი.[11]

6 იანვარს ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ 2015 წელს დადებული ბირთვული შეთანხმება სრულად დატოვა. ოფიციალური თეირანის განცხადებით, ირანი შეთანხმებით დაწესებულ შეზღუდვებს აღარ დაემორჩილება.[12] ერაყის პარლამენტმა კი მიიღო რეზოლუცია, რომელიც უცხო ქვეყნების სამხედროებს ქვეყნის დატოვებას აიძულებს.[13] აშშ-ის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ერაყიდან სამხედროებს არ გაიყვანს და ბაღდადს სანქციების დაწესებით დაემუქრა. „ერაყში ძალიან ძვირადღირებული სამხედრო-საჰაერო ბაზა გვაქვს. მის მშენებლობაზე აშშ-ის ბიუჯეტიდან არაერთი მილიარდი დოლარი დაიხარჯა. ჩვენ არსად წავალთ, თუ ამ ფულს არ გადაიხდიან. თუ წასვლას გვთხოვენ და ჩვენ ამას ორმხრივი შეთანხმების გარეშე ვიზამთ, ერაყს ისეთ სანქციებს დავუწესებთ, როგორიც მათ მანამდე არასდროს უნახავთ. ასეთი სანქციები ირანისთვისაც კი არ დაგვიწესებია“, – განაცხადა ტრამპმა.[14]

7 იანვარს ირანის ისლამური რესპუბლიკის პარლამენტმა აშშ-ის არმიისა და პენტაგონის ტერორისტულ ორგანიზაციებად გამოცხადებას მხარი ერთხმად დაუჭირა.[15]

8 იანვარს ირანმა ერაყში ამერიკულ სამხედრო ბაზაზე სარაკეტო იერიში მიიტანა. მედიაში იერიშის ამსახველი ვიდეო კადრები გავრცელდა. სარაკეტო დარტყმის სამიზნე ერაყის ჩრდილოეთით მდებარე „აინ ალ-ასადის“ ბაზა გახდა. პენტაგონის ცნობით, თავდასხმა 2 ობიექტზე განხორციელდა. ირანში განაცხადეს, რომ იერიში გენერალ სოლეიმანის მკვლელობის გამო შურისძიებაა და აშშ-ს საპასუხო ნაბიჯებისგან თავის შეკავებისკენ მოუწოდეს.[16] ოფიციალურმა ბაღდადმა ირანის მიერ განხორციელებული იერიში გააკრიტიკა და ირანი ერაყის სუვერენიტეტის დარღვევაში დაადანაშაულა.[17]

9 იანვარს, ერაყში, ბაღდადის „მწვანე ზონასთან“ სამი რაკეტა ჩამოვარდა. ერთერთი რაკეტა ამერიკის საელჩოს შენობის სიახლოვეს დაეცა, თუმცა ინციდენტს მსხვერპლი არ მოჰყოლია. „მწვანე ზონაში“ სამთავრობო შენობები და დიპლომატიური მისიებია განთავსებული.[18]

12 იანვარს, ერაყში, ბალადის ავიაბაზაზე, სადაც ამერიკელი სამხედროებიც არიან განლაგებულები, 7 ბომბი ჩამოვარდა. შედეგად ოთხი ერაყელი ჯარისკაცი დაიჭრა. ბომბები ბაზაზე არსებულ ასაფრენ ბილიკს დაეცა, რომელიც ბაღდადის ჩრდილოეთ 80 კილომეტრში მდებარეობს.[19]

14 იანვარს, ერაყში მდებარე ამერიკულ სამხედრო ბაზაზე სარაკეტო იერიში მიიტანეს. ტაჯის ბაზა ბაღდადიდან 30 კილომეტრის მოშორებით მდებარეობს. დაღუპულთა ან დაშავებულთა შესახებ ინფორმაცია არ გავრცელებულა. ამასთან, მომხდარზე პასუხისმგებლობა არავის აუღია.[20]

11 იანვარს ირანმა უკრაინული ავია ლაინერის შეცდომით ჩამოგდება აღიარა. უკრაინის საერთაშორისო ავიახაზების კუთვნილი ბოინგი აფრენიდან მალევე ჩამოვარდა. ბორტზე ეკიპაჟის წევრები და 180 მგზავრი იმყოფებოდა. ყველა მათგანი გარდაიცვალა. რამდენიმე დღეში ირანმა აღიარა, რომ უკრაინული თვითმფრინავი შეცდომით ჩამოაგდო. შეიარაღებული ძალების მიერ გავრცელებულ განცხადებაში ნათქვამი იყო, რომ თვითმფრინავი სამხედრო ობიექტებთან ახლოს მიფრინავდა და ის „ადამიანური შეცდომის“ შედეგად ჩამოაგდეს. ირანულმა მხარემ პირობა დადო, რომ ყველა დამნაშავე კანონის წინაშე აგებს პასუხს.[21]

ირანის მიერ უკრაინული ლაინერის ჩამოგდების აღიარების შემდეგ თეირანში საპროტესტო აქციები დაიწყო. აქციის მონაწილეებმა მთავრობის საწინააღმდეგო ლოზუნგები გააჟღერებს და გენერალ ყასემ სულეიმანის ფოტოები დახიეს. ისინი ქვეყნის უზენაესის სასულიერო ლიდერის აიათოლა ხამენეის გადადგომას ითხოვენ. დემონსტრაციაში ათასამდე ადამიანი მონაწილეობდა. თეირანში საპროტესტო აქციები რამდენიმე უნივერსიტეტის სტუდენტებმა მოაწყვეს. მომიტინგეები გამოვიდნენ ლოზუნგებით: „ჩვენი ტელევიზია სამარცხვინოა“, „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსი მკვლელობებზეა პასუხისმგებელი“, „ისინი იტყუებიან, რომ ჩვენი მტერი ამერიკაა, ჩვენი მტერი აქ არის“. გავრცელდა რამდენიმე ვიდეორგოლი, სადაც ჩანს, რომ აქციის მონაწილეები ცდილობენ მიწაზე დახატულ აშშ-ისა და ისრაელის დროშებს ფეხი არ დააბიჯონ. დემონსტრანტები ყველას, ვინც დროშებს აბიჯებდა უყვიროდნენ „სირცხვილია“. გავრცელებული ინფორმაციით, დემონსტრაციები ქალაქ ისპაჰანშიც გაიმართა. აქციებს აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპიც გამოეხმაურა. „ირანის ლიდერებს – ნუ მოკლავთ დემონსტრანტებს. თქვენ უკვე ათასობით ადამიანი მოკალით ან დააპატიმრეთ და მსოფლიო გიყურებთ. რაც უფრო მნიშვნელოვანია, აშშ გიყურებთ. ჩართეთ ინტერნეტი და ჟურნალისტებს თავისუფლად მუშაობის უფლება მიეცით. შეწყვიტეთ დიდებული ირანელი ადამიანების დახოცვა“, – დაწერა ტრამპმა Twitter-ზე. თეირანში უკრაინული ავიახაზების თვითმფრინავი ჩამოვარდა, რასაც 180-მდე მგზავრი ემსხვერპლა. 11 იანვარს ირანმა განაცხადა, რომ ავიალაინერი შეცდომით ჩამოაგდო. პრეზიდენტმა ჰასან როუჰანიმ კი მომხდარი უპატიებელი ადამიანური შეცდომით ახსნა. თვითმფრინავის ჩამოგდებაზე პასუხისმგებლობა ელიტურმა სამხედრო ქვედანაყოფმა „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსმა“ აიღო. ამის შემდეგ თეირანში აიათოლა ალი ხამენეის გადადგომის მოთხოვნით საპროტესტო აქციები დაიწყო. აქციაში მონაწილეობის გამო პოლიციამ ირანში დიდი ბრიტანეთის ელჩი რამდენიმე საათით დააკავა.[22]

[1] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Iran, 14 January 2020

 (accessed on 31 January 2020)

[2] DW; Iran: Deadly protests erupt over shock fuel price hike; 16 November, 2019; available at: https://www.dw.com/en/iran-deadly-protests-erupt-over-shock-fuel-price-hike/a-51275142

[3] Amnesty International; Iran: More than 100 protesters believed to be killed as top officials give green lights to crush protests; 19 November, 2019; available at: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/iran-more-than-100-protesters-believed-to-be-killed-as-top-officials-give-green-light-to-crush-protests/

[4] Reuters; Iran’s Rouhani claims victory over unrest; 20 November, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iran-gasoline-protests/irans-rouhani-claims-victory-over-unrest-and-blames-foreigners-idUSKBN1XU0YW

[5] BBC; Iran protests: State TV acknowledges death during unrest; 3 December, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50643445

[6] Reuters; US embassy suspends consular operations; 1st January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-usa-diplomacy/u-s-embassy-suspends-consular-operations-idUSKBN1Z01XJ?il=0

[7] US Department of Defense; Statement by the Department of Defense; 2 January, 2020; available at: https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/

[8] Reuters; US says terminated top Iran general to thwart attack on Americans; By Ahmed Rasheed, Ahmed Aboulenein, Idrees Ali; 3 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast/iran-vows-revenge-after-u-s-kills-top-iranian-commander-soleimani-idUSKBN1Z11K8?il=0

[9] US Embassy and Consulates in Iraq; Security alert – US embassy Baghdad, Iraq; 3 January, 2020; available at: https://iq.usembassy.gov/security-alert-u-s-embassy-baghdad-iraq-january-3-2020/

[10] CNN; US to deploy thousands of additional troops to Middle East following Soleimani killing; 3 January, 2020; available at: https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/baghdad-airport-strike-live-intl-hnk/h_e91f3c68f7d8beba7983b7556454b8d4

[11] BBC; Qasem Soleimani: Blasts hit Baghdad area as Iraqis mourn Iranian general; 5 January, 2020; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50995792

[12] AP; Blowback: Iran abandons nuclear limits after IS killing; By Nasser Karimi, Jon Gamdrell and Zeina Karam; 6 January, 2020; available at: https://apnews.com/e043255bd33ab318f71d1947716a5b94

[13] BBC; Qasem Soleimani: Iraqi MPs back call to expel US troops; 5 January, 2020; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50998065

[14] NY Times; Trump threatens Iranian cultural sites, and warns of sanctions on Iraq; 5 January, 2020; available at: https://www.nytimes.com/2020/01/05/us/politics/trump-iran-cultural-sites.html

[15] Tehran Times; Majlis designates Pentagon, all its affiliates as terrorists; 7 January, 2020; available at: https://www.tehrantimes.com/news/443873/Majlis-designates-Pentagon-all-its-affiliates-as-terrorists

[16] იმედის ახალი ამბები; ირანმა ერაყში ამერიკულ ბაზაზე სარაკეტო იერიში მიიტანა; 8 იანვარი, 2020; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/125117/iranma-erakshi-amerikul-bazaze-saraketo-ierishi-miitana

[17] იმედის ახალი ამბები; ბაღდადმა ირანი საკუთარი სუვერენიტეტის დარღვევაში დაადანაშაულა; 8 იანვარი, 2020; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/125166/bagdadma-irani-sakutari-suverenitetis-dargvevashi-daadanashaula

[18] CNN; Small rockets land near Baghdad’s heavily fortified Green Zone; By Kareem Khadder, Ryan Browne and Barbara Starr; 9 January, 2020; available at: https://edition.cnn.com/2020/01/08/politics/rockets-land-in-green-zone/index.html

[19] Reuters; Four wounded in attack on Iraqi military base that houses US forces; 12 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-base/mortar-bombs-strike-iraqi-military-base-of-balad-four-wounded-military-sources-idUSKBN1ZB0I0

[20] Reuters; Rockets target Taji military base north of Baghdad – statement; 14 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security/rockets-target-taji-military-base-north-of-baghdad-statement-idUSKBN1ZD2I2

[21] AP; Under pressure, Iran admits it shot down jetliner by mistake; By Nasser Karimi and Joseph Krauss; 12 January, 2020; available at: https://apnews.com/21f4a92a2dfbc38581719664bdf6f38e

[22] Reuters; “Our enemy is here”: Iran protesters demand that leaders quit after plane downed; By Parisa Hafezi; 12 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/protests-erupt-again-in-iran-after-military-admits-it-hit-plane-idUSKBN1ZA0X6?feedType=RSS&feedName=topNews

ერაყი. საპროტესტო აქციები და აშშ-ირანის კრიზისის გავლენა უსაფრთხოებაზე. იანვარი, 2020

საპროტესტო აქციები – საპროტესტო აქციები ერაყში 2019 წლის 1-ელ ოქტომბერს დაიწყო. მოსახლეობა უმუშევრობას და კორუფციას აპროტესტებდა. ანტისამთავრობო აქციების დროს დემონსტრანტებსა და პოლიციას შორის შეტაკების შედეგად 5 ადამიანი დაიღუპა. დაპირისპირება ბაღდადში მოხდა, როდესაც დემონსტრანტები გადაკეტილ ტაჰრირის მოედანზე შესვლას ცდილობდნენ. ქვეყნის მთავრობამ მომხდარის გამო მწუხარება გამოთქვა და დაპირისპირებაში პროვოკატორები დაადანაშაულა.

ერაყის დედაქალაქში ანტისამთავრობო აქციების დროს დემონსტრანტების და პოლიციის შეტაკების მეორე დღეს კომენდანტის საათი ამოქმედდა. შეზღუდვას იქამდე უნდა ემოქმედა, ვიდრე ახალი ზომების შესახებ არ გახდებოდა ცნობილი. კომენდანტის საათი, ბაღდადის გარდა, ერაყის კიდევ სამ ქალაქში გამოცხადდა. მთელი ქვეყნის მასშტაბით ანტისამთავრობო აქციები იმართებოდა. დემონსტრანტები სამუშაო ადგილების სიმცირეს, კორუფციასა და ეკონომიკურ პრობლემებს აპროტესტებდნენ. 2 ოქტომბრის მონაცემებით, ანტისამთავრობო აქციების დროს დემონსტრანტების და პოლიციის შეტაკების შედეგად 5 ადამიანი დაიღუპა. 3 ოქტომბრის ღამეს შეტაკებების შედეგად კიდევ 11 ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის ერთი პოლიციელი.[1]

5 ოქტომბრისთვის ერაყში ანტისამთავრობო გამოსვლების შედეგად დაღუპულთა რიცხვი 100-მდე გაიზარდა, დაშავებულთა რაოდენობა კი 3 000-ს აღემატება. ბაღდადში დიდი მოედნების ჩაკეტვის მიუხედავად, დემონსტრანტებსა და პოლიციას შორის შეტაკებები მაინც გრძელდებოდა. აქციები ქვეყნის სხვა ქალაქებშიც მიმდინარეობდა. მთავრობამ ქვეყნის ტერიტორიის 75%-ს ინტერნეტი გაუთიშა. სატელევიზიო მიმართვაში ერაყის პრემიერმა ადელ აბდულ მადიმ აღნიშნა, რომ მოსახლეობის ესმის, მაგრამ ქვეყანაში არსებული პრობლემების „ჯადოსნური გადაწყვეტა“ არ არსებობს.[2]

ერაყის სამთავრობო კომიტეტმა, რომელიც ქვეყანაში არეულობის დროს დემონსტრანტების დაღუპვის ფაქტებს იძიებდა, ანგარიში ოქტომბრის შუა რიცხვებში გამოაქვეყნა. გამოცემის ინფორმაციით, ანგარიშის თანახმად, ფატალური შემთხვევების 70% თავსა და გულმკერდის არეში განხორციელებულმა გასროლებმა გამოიწვია. ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ სამართალდამცველებმა გადამეტებული ძალა გამოიყენეს, რაზეც პასუხისმგებლობას მათ უშუალო ხელმძღვანელობას აკისრებენ. „კომიტეტმა დაადგინა, რომ ოფიცრებმა და მეთაურებმა ქვეშევრდომებზე კონტროლი დაკარგეს, რამაც ქაოსი გამოიწვია. სამართალდამცველებს ხელისუფლებისგან დემონსტრანტების მიმართ ცეცხლის გახსნის ბრძანება არ მიუღიათ“, – ნათქვამია ანგარიშში. საპროტესტო აქციები ერაყში 1-ელ ოქტომბერს დაიწყო. მოსახლეობა უმუშევრობის მაღალ მაჩვენებელს და საჯარო უწყებებში კორუფციას აპროტესტებდა. ბოლო მონაცემებით, არეულობის დროს 149 დემონსტრანტი და 8 სამართალდამცველი დაიღუპა. მათი სიკვდილის მიზეზის დასადგენად ქვეყნის პრემიერმინისტრ ადელ აბდულ მადის ბრძანებით კომისია შეიქმნა.[3]

სამკვირიანი პაუზის შემდეგ, 25 ოქტომბერს, ანტისამთავრობო აქციები განახლდა. ერაყის პოლიციამ აქციის მონაწილეების წინააღმდეგ ცრემლსადენი გაზი გამოიყენა, ჰაერში კი გამაფრთხილებელი გასროლა განახორციელა. 30-ზე მეტი დემონსტრანტი საავადმყოფოში გადაიყვანეს.[4] მოგვიანებით, დემონსტრანტებსა და პოლიციას შორის შეტაკებები დაიწყო, რასაც სულ მცირე 40 ადამიანი ემსხვერპლა და 2 ათასამდე დაშავდა. დაღუპულთა შორის 2 სამართალდამცველი იყო. არსებული ინფორმაციით, შეტაკებები პოლიციასა და დემონსტრანტებს შორის მას შემდეგ დაიწყო, რაც აქციის მონაწილეებმა სამთავრობო შენობებში შეჭრა სცადეს.[5] აქციის მონაწილეები სამუშაო ადგილებს ითხოვენ და კორუფციას აპროტესტებენ. ერაყის მთავრობა და გაერო მხარეებს თავშეკავებისკენ მოუწოდებდნენ.[6] 27 ოქტომბერს გავრცელებული ინფორმაციით, ერაყის პრემიერმა ადელ აბდელ მაჰდიმ სპეცრაზმს ბაღდადის ქუჩებში მიმდინარე ანტისამთავრობო დემონსტრაციების დაშლა დაავალა. ელიტური კონტრტერორისტული სპეცრაზმის მეთაურმა პრემიერისგან მანიფესტანტების დაშლისთვის „ყველა აუცილებელი ზომის“ მიღების შესახებ დავალება მიიღო.[7] 29 ოქტომბერს, მედიაში გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, ქალაქ ქერბალაში, უსაფრთხოების ძალებმა დემონსტრანტებს ცეცხლი გაუხსნეს, რის შედეგადაც სულ მცირე 14 ადამიანი დაიღუპა და 800-ზე მეტი დაშავდა.[8]

31 ოქტომბერს ერაყის პრეზიდენტის მიერ გავრცელებული ინფორმაციით, საპროტესტო აქციების საპასუხოდ, პრემიერი მხოლოდ იმ შემთხვევაში გადადგება თუ პარლამენტი მისი შემცვლელის კანდიდატურაზე შეთანხმდება, რათა საკონსტიტუციო ვაკუუმი თავიდან იქნას აცილებული. მისივე თქმით, ახალი არჩევნები მხოლოდ მაშინ გაიმართება, რაც ახალი საარჩევნო კანონი დამტკიცდება. ერაყში ანტისამთავრობო დემონსტრაციები 1-ელ ოქტომბერს დაიწყო. მოსახლეობა უმუშევრობასა და კორუფციას აპროტესტებს. ოქტომბრის ბოლო კვირის განმავლობაში, არეულობის შედეგად, ქვეყნის მასშტაბით 200-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა და 5 ათასზე მეტი დაშავდა.[9]

პირველ ნოემბერს, ერაყში სადამ ჰუსეინის გადაყენების შემდეგ ყველაზე ხალხმრავალი აქცია გაიმართა. ათობით ათასი ერაყელი ბაღდადის ცენტრში შეიკრიბა და ქვეყნის პოლიტიკური ელიტის გადაყენება მოითხოვა. პოლიციამ მომიტინგეთა წინააღმდეგ რეზინის ტყვიები და ცრემლმდენი გაზი გამოიყენა. ერაყის ადამიანის უფლებათა კომისიის ინფორმაციით, ერთ მომიტინგე ქალს ცრემლმდენი გაზის ქილა თავში მოხვდა და ის საავადმყოფოში გარდაიცვალა. სხვადასხვა სიმძიმის დაზიანებები 155-მა ადამიანმა მიიღო.[10]

მომდევნო დღეებში ანტისამთავრობო დემონსტრაციების მონაწილეებმა ბაღდადისკენ მისასვლელი გზები გადაკეტეს. აქციის ეპიცენტრი ტაჰრირის მოედანზე იყო. არ მუშაობდა სახელმწიფო დაწესებულებები, რადგან მომიტინგეებმა მათთან მისასვლელი გზები დაბლოკეს. აქციაში სტუდენტებიც მონაწილეობდნენ, რომლებიც სასწავლებლებში მჯდომარე აქციას მართავდნენ.[11]

3 ნოემბრის ღამეს დემონსტრანტებმა ქალაქ ქარბალაში ირანის საკონსულოზე თავდასხმა სცადეს. აქციის მონაწილეებს ცეცხლსასროლი იარაღიდან გაუხსნეს ცეცხლი. ინციდენტის შედეგად სამი ადამიანი დაიღუპა. დემონსტრანტები ირანისგან ერაყის შიდა საქმეებში ჩარევის შეწყვეტას მოითხოვდნენ. მათ საკონსულოს შენობის ღობეზე გადაძრომა სცადეს. გავრცელებული ინფორმაციით, მათ ცეცხლი უსაფრთხოების ძალებმა გაუხსნეს, თუმცა ასევე ვრცელდება ცნობა შეიარაღებული პირის შესახებ, რომელმაც მომიტინგეების წინააღმდეგ სროლა დაიწყო.[12]

16 ნოემბერს, ბაღდადის ცენტრში დანაღმული ავტომობილი აფეთქდა. ინციდენტის შედეგად 6 ადამიანი დაიღუპა და 30 დაშავდა. აფეთქება ღამით, ტაჰრირის მოედანთან მოხდა, სადაც რამდენიმე კვირის განმავლობაში საპროტესტო აქციის მონაწილეები იყვნენ შეკრებილნი. მომხდარზე პასუხისმგებლობა არცერთ დაჯგუფებას არ აუღია.[13]

მომდევნო დღეებში ერაყის რამდენიმე ქალაქში ანტი-სამთავრობო აქციები განახლდა. საპროტესტო აქციები გაიმართა ბაღდადში, კუტში, ნეჯეფში, დივანიაში, ნასირიასა და ბასრაში. აქციებში ათობით ათასი ადამიანი ჩაერთო. ისინი ხიდების დაკავებასა და ავტომაგისტრალების გადაკეტვას ცდილობდნენ.[14]

აქციების განახლებას შეტაკებები მოჰყვა. მორიგ შეტაკებებს ერაყში სულ მცირე სამი ადამიანი ემსხვერპლა, 20-ზე მეტი კი დაშავდა. მედიის ცნობით, პოლიციამ ბაღდადში დემონსტრანტების წინააღმდეგ საბრძოლო ტყვიები გამოიყენა. ამ დროისთვის არსებული მონაცემებით, ქვეყანაში შეტაკებების შედეგად უკვე 300-ზე მეტი ადამიანი იყო დაღუპული.[15]

24 ნოემბერს, ერაყში ანტისამთავრობო დემონსტრაციების მსვლელობისას პოლიციამ რამდენიმე ქალაქში აქციების მონაწილეებს ცეცხლი გაუხსნა. ინციდენტის შედეგად 5 ადამიანი დაიღუპა, 100-ზე მეტი კი დაშავდა.[16] ერაყის ქალაქ ნაჯაფში დემონსტრანტები ირანის საკონსულოს თავს დაესხნენ და შენობას ცეცხლი წაუკიდეს. საკონსულოს თანამშრომლებმა შენობის დატოვება დემონსტრანტების შეჭრამდე მოასწრეს. ბოლო ერთი თვის განმავლობაში ეს ერაყში ირანის საკონსულოზე თავდასხმის მეორე შემთხვევაა.[17] ერაყში დემონსტრანტების ირანის საკონსულოზე თავდასხმის შემდეგ, უსაფრთხოების ძალებმა სულ ცოტა 30-ზე მეტი დემონსტრანტი მოკლეს. გასულ თვეში დაწყებული ანტისამთავრობო დემონსტრაციების შემდეგ 28 ნოემბერი ყველაზე სისხლიანი იყო. სულ ცოტა ოცი ადამიანი დაიღუპა, ქალაქ ნასირიას სამხრეთით აქციის მონაწილეების მიერ დაკავებული ხიდის გაწმენდის დროს. სამართალდამცველებმა ოთხი მომიტინგე მოკლეს ქვეყნის დედაქალაქ ბაღდადში მდინარე ტიგროსთან ახლოს, სადაც უსაფრთხოების ძალებმა ასევე რეზინის ტყვიები გამოიყენეს.[18]

ორი თვის განმავლობაში ერაყში მიმდინარე ანტისამთავრობო პროტესტების ფონზე გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ქვეყნის პრემიერი ადელ აბდულ მაჰდი თანამდებობიდან გადადგებოდა. ერაყელი შიიტების უზენაესმა სასულიერო ლიდერმა, 88 წლის აიათოლა ალი ალ-სისტანიმ განაცხადა, რომ პარლამენტმა, რომელმაც აბდულ მაჰდის ძალაუფლება ჩააბარა, თავისი გადაწყვეტილება უნდა შეცვალოს. „მთავრობის მეთაურის თანამდებობიდან წასვლის შესახებ განცხადებით პარლამენტს უახლოეს მომავალში მივმართავ“, – ნათქვამი იყო მაჰდის განცხადებაში.[19]

ერაყის პარლამენტმა დააკმაყოფილა პრემიერის ადელ აბდელ მაჰდის თხოვნა და ის თანამდებობიდან გადააყენა. პარლამენტის სპიკერის მუჰამედ ალ-ჰალბუსის განცხადებით, კონსტიტუციის მიხედვით, პრეზიდენტს მთავრობის ჩამოყალიბება იმ პარტიული ბლოკის კანდიდატისთვის უნდა დაევალებინა, რომელიც პარლამენტში მანდატების უმრავლესობას აკონტროლებს.[20]

2020 წლის 20 იანვარს ბაღდადსა და ბასრაში საპროტესტო აქციების განახლებას მსხვერპლი მოჰყვა. სამართალდამცველებმა ცრემლსადენი გაზი და საბრძოლო ტყვიები მას შემდეგ გამოიყენეს, რაც ჩახერგილი გზების გაწმენდისას დემონსტრანტებმა მათ ქვები და ე.წ. მოლოტოვის კოქტეილები დაუშინეს. ხელისუფლების წინააღმდეგ პროტესტი მომდევნო დღეებშიც გაგრძელდა. ბაღდადში აქციის მონაწილეებმა პოლიციას ქვები ესროლეს. სამართალდამცველებმა დემონსტრანტებს ცრემლმდენი გაზით და რეზინის ტყვიებით უპასუხეს. საერთო ჯამში, აქციების განახლების შემდეგ, დემონსტრაციებზე 7 ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის ორი პოლიციელია. კიდევ ათობით დემონსტრანტი კი დაშავდა.[21] [22]

აშშ-ირანის კრიზისი და გავლენა ერაყში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ ვითარებაზე – 2019 წლის  31 დეკემბერს, ბაღდადში, აშშ-ის მიერ ერაყში საბრძოლო დაჯგუფება „ქატაიბ ჰეზბოლას“ ობიექტებზე მიტანილი იერიშის გამო დაწყებული საპროტესტო აქციის მონაწილეები, აშშ-ის საელჩოში შეიჭრნენ. დემონსტრანტებმა ერთერთ საგუშაგო კოშკს ცეცხლი წაუკიდეს, ამერიკელმა ჯარისკაცებმა კი ხალხის დასაშლელად ცრემლმდენი გაზი გამოიყენეს. მანამდე აშშ-ის ქმედებები ერაყის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ დაგმო, ირანმა კი, რომელიც „ქატაიბ ჰეზბოლას“ უჭერს მხარს, თავდასხმას „ტერორიზმის ნათელი მაგალითი“ უწოდა. აშშ-ის საჰაერო ძალებმა სირიასა და ერაყში დაჯგუფება ქატაიბ ჰეზბოლას“ ობიექტებზე იერიში 29 დეკემბერს მიიტანეს. „ქატაიბ ჰეზბოლა“ შიიტი მუსლიმების საბრძოლო დაჯგუფებაა, რომელსაც ირანი უჭერს მხარს. ის 2007 წელს შეიქმნა.[23]

ვაშინგტონის განცხადებით, ისინი არ აპირებდნენ საელჩოს ევაკუაციას, პირიქით, შტატებმა რეგიონში დამატებითი სამხედრო ძალის გაგზავნა გადაწყვიტა. აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა საელჩოზე თავდასხმაში ირანი დაადანაშაულა. „ირანმა ამერიკელი კონტრაქტორი მოკლა, ბევრი დაჭრა. ჩვენ მტკიცედ ვუპასუხეთ და ყოველთვის ასე მოვიქცევით. ახლა კი ირანმა ერაყში აშშ-ის საელჩოზე თავდასხმის ორგანიზება განახორციელა. ისინი სრულად აგებენ პასუხს“, – დაწერა ტრამპმა.[24]

2020 წლის პირველ იანვარს აშშ-მა ბაღდადში მოქალაქეებისთვის საკონსულო მომსახურება შეაჩერა. ამერიკის მოქალაქეებს ურჩევდნენ, საელჩოში მისვლისგან თავი შეეკავებინათ. პარალელურად, პროტესტის მონაწილეები, რომლებიც საელჩოს გარეთ იყვნენ შეკრებილნი, ტერიტორიიდან გაიყვანეს.[25]

2 იანვარს, ერაყში, ბაღდადის აეროპორტის მახლობლად, აშშ-ის სარაკეტო დარტყმას ირანის ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის სპეცდანიშნულების რაზმის „ალ-ქუდსის“ ლიდერი, გენერალი ყასემ სულეიმანი ემსხვერპლა. ინფორმაცია აშშ-ის თავდაცვის სამინისტრომ გაავრცელა. „აშშ-ის პრეზიდენტის, დონალდ ტრამპის ბრძანებით, ჩვენმა სამხედროებმა უცხოეთში მყოფი ამერიკელების დასაცავად ქმედითი თავდაცვითი ზომები მიიღეს და გენერალი ყასემ სულეიმანი მოკლეს. დაჯგუფება „ალ-ქუდსი“, რომელსაც ის ხელმძღვანელობდა, აშშ-ში ტერორისტული ორგანიზაციების სიაში იყო შეყვანილი. გენერალი სულეიმანი ამერიკელ დიპლომატებზე და ერაყსა და მთელ რეგიონში მყოფ სამხედროებზე თავდასხმებს გეგმავდა. „ალ-ქუდსი“ პასუხისმგებელია ასობით ამერიკელი და კოალიციური ჯარის სამხედროს სიკვდილზე“, – განაცხადეს პენტაგონში. გარდა ამისა, სარაკეტო დარტყმას ემსხვერპლა შიიტური შეიარაღებული დაჯგუფება „ქატაიბ ჰეზბოლას“ ლიდერი აბუ მაჰდი ალ-მუჰანდისი.[26]

გენერალ ყასემ სულეიმანის მკვლელობის შემდეგ ირანში სამდღიანი გლოვა გამოცხადდა და ისლამური სახელმწიფოს სულიერი ლიდერი აიათოლა ალი ხამენეი აშშ-ს სასტიკი შურისძიებით დაემუქრა. ერაყის პრემიერმა აშშ ქვეყნის სუვერენიტეტისა და ერაყში აშშ-ის სამხედროების ყოფნის შეთანხმების პირობების დარღვევაში დაადანაშაულა.[27]

აშშ-მა თავის მოქალაქეებს ერაყის დაუყოვნებლივ დატოვება ურჩია[28] და რეგიონში დამატებით 3000 სამხედროს გაგზავნის შესახებ განაცხადა.[29]

5 იანვარს, ბაღდადში, აშშ-ის საელჩოსთან რაკეტა აფეთქდა. ქალაქის ცენტრში, „მწვანე ზონაში“ რამდენიმე რაკეტა ჩამოვარდა. აფეთქებები ქალაქიდან 80 კილომეტრში, ბალადის სამხედრო ბაზაზეც მოხდა, სადაც ამერიკელი ჯარისკაცები არიან განთავსებული. მომხდარი ერაყის სამხედრო მეთაურობამაც დაადასტურა. თავდასხმას მსხვერპლი არ მოჰყოლია, თუმცა მედიის ცნობით, დაიჭრა 5 ადამიანი.[30]

6 იანვარს, ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ 2015 წელს დადებული ბირთვული შეთანხმება სრულად დატოვა. ოფიციალური თეირანის განცხადებით, ირანი შეთანხმებით დაწესებულ შეზღუდვებს აღარ დაემორჩილება.[31] ერაყის პარლამენტმა კი მიიღო რეზოლუცია, რომელიც უცხო ქვეყნების სამხედროებს ქვეყნის დატოვებას აიძულებს.[32] აშშ-ის პრეზიდენტმა განაცხადა, რომ ერაყიდან სამხედროებს არ გაიყვანს და ბაღდადს სანქციების დაწესებით დაემუქრა. „ერაყში ძალიან ძვირადღირებული სამხედრო-საჰაერო ბაზა გვაქვს. მის მშენებლობაზე აშშ-ის ბიუჯეტიდან არაერთი მილიარდი დოლარი დაიხარჯა. ჩვენ არსად წავალთ, თუ ამ ფულს არ გადაიხდიან. თუ წასვლას გვთხოვენ და ჩვენ ამას ორმხრივი შეთანხმების გარეშე ვიზამთ, ერაყს ისეთ სანქციებს დავუწესებთ, როგორიც მათ მანამდე არასდროს უნახავთ. ასეთი სანქციები ირანისთვისაც კი არ დაგვიწესებია“, – განაცხადა ტრამპმა.[33]

7 იანვარს, ერაყის მთავრობამ თავისი ტერიტორიიდან უცხოური არმიის გაყვანისთვის მზადება დაიწყო. ქვეყნის შინაგანი ძალების ხელმძღვანელის აბდელ კარიმ ხალიფას თქმით, საერთაშორისო კოალიციის სამხედროებს ხმელეთსა და ჰაერში გადაადგილება შეეზღუდათ. მისივე განმარტებით, საერთაშორისო კოალიციის ძალების მომავალი ფუნქციები მხოლოდ კონსულტაციები, იარაღის მიწოდება და ერაყული ძალების გაწვრთნა იქნება.[34] ირანის ისლამური რესპუბლიკის პარლამენტმა აშშ-ის არმიისა და პენტაგონის ტერორისტულ ორგანიზაციებად გამოცხადებას მხარი ერთხმად დაუჭირა.[35]

9 იანვარს, ბაღდადის „მწვანე ზონასთან“ სამი რაკეტა ჩამოვარდა. ერთერთი რაკეტა ამერიკის საელჩოს შენობის სიახლოვეს დაეცა, თუმცა ინციდენტს მსხვერპლი არ მოჰყოლია. „მწვანე ზონაში“ სამთავრობო შენობები და დიპლომატიური მისიებია განთავსებული.[36]

12 იანვარს, ერაყში, ბალადის ავიაბაზაზე, სადაც ამერიკელი სამხედროებიც არიან განლაგებულები, 7 ბომბი ჩამოვარდა. შედეგად ოთხი ერაყელი ჯარისკაცი დაიჭრა. ბომბები ბაზაზე არსებულ ასაფრენ ბილიკს დაეცა, რომელიც ბაღდადის ჩრდილოეთ 80 კილომეტრში მდებარეობს.[37]

ერაყში რუსეთის სახელმწიფო არხის სააგენტოს „Ruptly“ ოპერატორი სააფ გალი მოკლეს. ოპერატორი დემონსტრაციის შემდეგ მოკლეს, რომელსაც ის ადგილობრივი ტელეკომპანიისთვის აშუქებდა.[38]

14 იანვარს, ერაყში მდებარე ამერიკულ სამხედრო ბაზაზე სარაკეტო იერიში მიიტანეს. ტაჯის ბაზა ბაღდადიდან 30 კილომეტრის მოშორებით მდებარეობს. დაღუპულთა ან დაშავებულთა შესახებ ინფორმაცია არ გავრცელებულა. ამასთან, მომხდარზე პასუხისმგებლობა არავის აუღია.[39]

[1] BBC; Iraq protests: Curfew imposed in Baghdad amid widespread unrest; 3 October, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49909774

[2] BBC; Iraq protests: Death toll nears 100 as unrest enters fifth day; 5 October, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-49946325?fbclid=IwAR3LGh2s3QVjeSGbiBf3Lq16qXtMdC_IDxYpyYJhMiSbENTVQWUTkB5u-ww

[3] Iraqi security forces killed 149 protesters, most by shot to head, chest: government inquiry; By Ahmed Rashed, Ahmed Aboulenein; 22 October, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests/iraqi-security-forces-killed-149-protesters-most-by-shots-to-head-chest-government-inquiry-idUSKBN1X116T

[4] ABC News; Protests rattle the postwar order in Lebanon and Iraq; 26 October, 2019; available at: https://abcnews.go.com/International/wireStory/iraqi-police-fire-tear-gas-protesters-hit-baghdad-66519866

[5] Reuters; At least 40 killed as fresh protests engulf Iraq; 25 October, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests/at-least-27-killed-as-fresh-protests-engulf-iraq-idUSKBN1X32SV

[6] BBC; Iraq protests: 40 dead as mass unrest descends into violence; 25 October, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50181212

[7] Reuters; Iraqi PM orders deployment of elite troops to end Baghdad protests – sources; 27 October, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-cts/iraqi-pm-orders-deployment-of-elite-troops-to-end-baghdad-protests-sources-idUSKBN1X50KH

[8] Deutsche Welle; Iraq protests: Deadly clashes in Karbala; 29 October, 2019; available at: https://www.dw.com/en/iraq-protests-deadly-clashes-in-karbala/a-51030396

[9] Reuters; Iraqi PM will only resign if a replacement is found: president; 31 October, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-president/iraqi-pm-will-only-resign-if-a-replacement-is-found-president-idUSKBN1XA215

[10] Reuters; Iraqis pour into streets for biggest protest day since Saddam; By Ahmed Aboulenein, Raya Jalabi; 1st November, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests/iraqis-pour-into-streets-for-biggest-protest-day-since-saddam-idUSKBN1XB3X5

[11] იმედის ახალი ამბები; დემონსტრანტებმა ბაღდადისკენ მისასვლელი გზები დაბლოკეს; 3 ნოემბერი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/120344/demonstrantebma-bagdadisken-misasvleli-gzebi-dablokes

[12] BBC; Iraq unrest: Protesters attack Iranian consulate in Karbala; 4 November, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50287644

[13] ANI News; 6 killed as bomb explodes amid protests in Iraq’s Tahrir Square; 16 November, 2019; available at: https://www.aninews.in/news/world/middle-east/6-killed-as-bomb-explodes-amid-protests-in-iraqs-tahrir-square20191116093802/

[14] იმედის ახალი ამბები; ერაყის რამდენიმე ქალაქში ანტისამთავრობო აქციები განახლდა; 18 ნოემბერი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/121568/erakis-ramdenime-qalaqshi-antisamtavrobo-demonstratsiebi-ganakhlda

[15] იმედის ახალი ამბები; ერაყში მორიგ შეტაკებას ისევ მსხვერპლი მოჰყვა; 22 ნოემბერი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/122007/erakshi-morig-shetakebas-isev-mskhverpli-mohkva

[16] BBC; Iraq protests: Security forces open fire on protesters; 24 November, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50536334

[17] Reuters; Iraq protesters torch Iran consulate in Najaf, curfew imposed; By John Davison, Ahmed Aboulenein; 27 November 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests/iraq-protesters-torch-iran-consulate-in-najaf-curfew-imposed-idUSKBN1Y11JI?fbclid=IwAR0PWmyIN49cRzkkOrT1FTYNrZYYOZedLeLZq_K4REmJNVbiTdc7xHsmDig

[18] BBC; Iraq unrest: Nearly 40 killed in fresh wave of protests; 28 November, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50584123

[19] DW; Iraq Prime Minister Adel Abdul Mahdi says he will resign; 29 November, 2019; available at: https://www.dw.com/en/iraq-prime-minister-adel-abdul-mahdi-says-he-will-resign/a-51469003

[20] იმედის ახალი ამბები; ერაყის პარლამენტმა პრემიერი თანამდებობიდან გადააყენა; 1-ელი დეკემბერი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/122673/erakis-parlamentma-premierministri-tanamdebobidan-gadaakena

[21] The Telegraph; Two police officers killed as Iraq protests break out again; 20 January, 2020; available at: https://www.telegraph.co.uk/news/2020/01/20/two-police-officers-killed-iraq-protests-break/

[22] France 24; Five protesters, two police killed in renewed violence in Iraq; 21 January, 2020; available at: https://www.france24.com/en/video/20200121-fiver-protesters-two-police-killed-in-renewed-violence-in-iraq

[23] BBC; US Baghdad embassy attacked by protesters angry at air strikes; 31 December, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50956111

[24] Reuters; US has no plans to evacuate embassy in Baghdad, more forces being sent to compound; By Idrees Ali and David Brunnstrom; 31 December, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-usa-trump/trump-blames-iran-for-orchestrating-attack-on-u-s-embassy-in-iraq-idUSKBN1YZ0TD

[25] Reuters; US embassy suspends consular operations; 1st January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-usa-diplomacy/u-s-embassy-suspends-consular-operations-idUSKBN1Z01XJ?il=0

[26] US Department of Defense; Statement by the Department of Defense; 2 January, 2020; available at: https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/

[27] Reuters; US says terminated top Iran general to thwart attack on Americans; By Ahmed Rasheed, Ahmed Aboulenein, Idrees Ali; 3 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast/iran-vows-revenge-after-u-s-kills-top-iranian-commander-soleimani-idUSKBN1Z11K8?il=0

[28] US Embassy and Consulates in Iraq; Security alert – US embassy Baghdad, Iraq; 3 January, 2020; available at: https://iq.usembassy.gov/security-alert-u-s-embassy-baghdad-iraq-january-3-2020/

[29] CNN; US to deploy thousands of additional troops to Middle East following Soleimani killing; 3 January, 2020; available at: https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/baghdad-airport-strike-live-intl-hnk/h_e91f3c68f7d8beba7983b7556454b8d4

[30] BBC; Qasem Soleimani: Blasts hit Baghdad area as Iraqis mourn Iranian general; 5 January, 2020; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50995792

[31] AP; Blowback: Iran abandons nuclear limits after IS killing; By Nasser Karimi, Jon Gamdrell and Zeina Karam; 6 January, 2020; available at: https://apnews.com/e043255bd33ab318f71d1947716a5b94

[32] BBC; Qasem Soleimani: Iraqi MPs back call to expel US troops; 5 January, 2020; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50998065

[33] NY Times; Trump threatens Iranian cultural sites, and warns of sanctions on Iraq; 5 January, 2020; available at: https://www.nytimes.com/2020/01/05/us/politics/trump-iran-cultural-sites.html

[34] იმედის ახალი ამბები; ერაყის მთავრობამ ამერიკელ სამხედროებს ქვეყანაში გადაადგილება შეუზღუდა; 6 იანვარი, 2020; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/125047/erakis-mtavrobam-amerikel-samkhedroebs-qvekanashi-gadaadgileba-sheuzguda

[35] Tehran Times; Majlis designates Pentagon, all its affiliates as terrorists; 7 January, 2020; available at: https://www.tehrantimes.com/news/443873/Majlis-designates-Pentagon-all-its-affiliates-as-terrorists

[36] CNN; Small rockets land near Baghdad’s heavily fortified Green Zone; By Kareem Khadder, Ryan Browne and Barbara Starr; 9 January, 2020; available at: https://edition.cnn.com/2020/01/08/politics/rockets-land-in-green-zone/index.html

[37] Reuters; Four wounded in attack on Iraqi military base that houses US forces; 12 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-base/mortar-bombs-strike-iraqi-military-base-of-balad-four-wounded-military-sources-idUSKBN1ZB0I0

[38] იმედის ახალი ამბები; ერაყში რუსული სააგენტოს ოპერატორი მოკლეს; 12 იანვარი, 2020; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/125349/erakshi-rusuli-saagentos-operatori-mokles

[39] Reuters; Rockets target Taji military base north of Baghdad – statement; 14 January, 2020; available at: https://www.reuters.com/article/us-iraq-security/rockets-target-taji-military-base-north-of-baghdad-statement-idUSKBN1ZD2I2

სომალი. შიდა გადაადგილების ალტერნატივა სომალილენდში. იანვარი, 2020

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2019 წლის დეკემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში სომალის შესახებ წერს, რომ სომალილენდმა დამოუკიდებლობა 1991 წელს გამოაცხადა, მას შემდეგ, რაც სომალის სახელმწიფოებრიობა ჩამოიშალა. მიუხედავად იმისა, რომ სომალილენდი საერთაშორისოდ აღიარებული არაა, მას აქვს საკუთარი პოლიტიკური და სამთავრობო ინსტიტუტები, პოლიცია და შეიარაღებული ძალები და საკუთარი ვალუტა. სომალილენდმა მეტწილად აიცილა თავიდან ის ქაოსი და ძალადობა, რომელმაც სომალი მოიცვა. სომალილენდის მოსახლეობა, დაახლოებით, 3.5 მილიონია და ქალაქი ჰარგისა გამოცხადებულია დედაქალაქად. სომალილენდის მოსახლეობის თითქმის ნახევარი მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე ცხოვრებას ეწევა. სომალილენდი ესაზღვრება ჯიბუტს დასავლეთით, ეთიოპიას სამხრეთით და პუნტლენდს (სომალის კიდევ ერთი, ასევე არ აღიარებული ნაწილი). გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისრის ოფისის მონაცემებით, სომალელი იძულებით გადაადგილებული პირების თითქმის 3% სომალილენდში ცხოვრობს.

ისააქი სომალილენდის მთავარი კლანია. სომალილენდში ასევე დირი, დარუდი და სხვა კლანები ცხოვრობენ. კლანური სისტემა სომალილენდში უფრო ერთგვაროვანია, ვიდრე სამხრეთ და ცენტრალურ სომალიში. თუმცა, ის მაინც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს. სომალილენდში არ მიაჩნიათ, რომ კლანებზე დაფუძნებული სახელმწიფო აქვთ და ადმინისტრაციული საზღვრებიც ადრე კოლონიური პერიოდის საზღვრებია და არა კლანებს შორის საზღვარი.

ურთიერთობა სომალისა და სომალილენდს შორის დაძაბულია. ფედერალური მთავრობა იბრძვის ძალაუფლებისა და გავლენის მოსაპოვებლად, მათ შორის სომალილენდზე, რომელიც თავს დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ მიიჩნევს.

ტერიტორიის კონტროლი – სახელმწიფო აქტორები – სომალილენდის მთავრობა კონტროლს ახორციელებს თავისი ტერიტორიების უმეტეს ნაწილზე. ბორამა-ჰარგისა-ბერბერა-ბურაოს ზონა, რომელიც სომალილენდის უდიდეს ქალაქებს აერთიანებს, შედარებით მშვიდი და უსაფრთხოა. თუმცა, სომალილენდის აღმოსავლეთ ბოლოები და სასაზღვრო ზონები პუნტლენდთან მოწყვლადია ალ-შაბაბის და სხვა ტერორისტული ჯგუფების ინფილტრაციისადმი. ეს ის ადგილებია, სადაც სომალილენდის პოლიციას, არმიას და სადაზვერვო სამსახურს ყველაზე დიდი გამოცდა აქვთ.

სომალილენდს ჰყავს საკუთარი პოლიცია და შეიარაღებული ძალები, რომლებიც ფედერალური ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლად ფუნქციონირებენ. გაეროს სომალის მხარდაჭერის მისიის პოლიციის (UNSOM) ოფიცრები, რომელთაც სახელმწიფო და ფედერალური პოლიციის მხარდაჭერა ევალებათ, პუნტლენდში არიან განლაგებულნი. სომალილენდში ყველა კლანს საკუთარი შეიარაღებული დაჯგუფება ჰყავს. მშვიდობიანი მოსახლეობა აწყდება ინტენსიურ დაპირისპირებებს და დავებს სხვადასხვა კლანის შეიარაღებულ დაჯგუფებებს შორის, რა დროსაც ისინი სისტემატურად იყენებენ მძიმე არტილერიასაც.

არა-სახელმწიფო აქტორები – დაჯგუფება ალ-შაბაბმა ვერ მოახერხა ფეხის მოკიდება სომალილენდში და არ აღიარებულ სახელმწიფოში დიდი მასშტაბის ტერაქტი 2008 წლის შემდეგ არ განუხორციელებია. სომალილენდში არ დაფიქსირებულა რაიმე აღსანიშნავი აქტივობა ალ-შაბაბის მხრიდან, რაც იმის დამსახურებაა, რომ სომალილენდის მთავრობა გაცილებით სტაბილური და უკეთესად სტრუქტურირებულია, ვიდრე დანარჩენი სომალის შემთხვევაში. კონტროლი დაწესებულია ყველა გზაზე და გადაადგილებისას, ვინც ცდილობს სომალილენდში შესვლას, პასპორტი უნდა წარადგინოს. უსაფრთხოების აპარატი სომალილენდში ეფექტურად მუშაობს. გასულ წლებში იყო იერიშების მცდელობები, თუმცა ისინი ეფექტურად იქნა ჩაშლილი. სომალილენდის მოსახლეობა უფრო ჰომოგენური, ერთგვაროვანია, ვიდრე სომალის სხვა ნაწილებში. აქ წარმოდგენილია ერთი დომინანტი კლანი მასში შემავალი კლანებით. სომალილენდში მკაცრი სოციალური კონტროლია;  საზოგადოებრივი მეთვალყურეობის სისტემა აქტიურად გამოიყენება – ხალხმა ზუსტად იცის, რა ხდება სამეზობლოში.

სანააგი და სოოლი (Sanaag and Sool) – სანააგი და სოოლი სომალილენდსა და პუნტლენდს შორის სადავო ტერიტორიებს წარმოადგეს უკვე ათ წელზე მეტი ხნის მანძილზე. კონფლიქტი აღვივებს არა-სტაბილურობას, ზრდის იძულებით გადაადგილებას და ალ-შაბაბსა და სხვა ტერორისტულ დაჯგუფებებს რეგიონში შეღწევის საშუალებას აძლევს. კონფლიქტის მიზეზი რეგიონში კლანების განაწილებაა. სომალილენდს თავისი საზღვრები კოლონიური დაყოფის შესაბამისად აქვს ორგანიზებული, პუნტლენდში კი საზღვრები კლანური განაწილების მიხედვითაა დაწესებული. სანააგსა და სოოლის ნაწილში ცხოვრობენ ის კლანები, რომლებიც პუნტლენდს მიეკუთვნება, თავად რეგიონები კი კოლონიური ეპოქაში ფორმალურად სომალილენდის შემადგენლობაში მოიაზრებოდა. გარდა ამისა, გარკვეულ როლს თამაშობს ასევე რესურსები, რომელთა გამოც ასევე ადგილი აქვს კლანებს შორის დაპირისპირებას.

2018 წელი განსაკუთრებით ძალადობრივი გამოდგა სადავო ტერიტორიებზე. იანვარი-ივნისის პერიოდში ადგილი ჰქონდა 20-მდე შეიარაღებულ კონფრონტაციას. 2018 წლის განმავლობაში გრძელდებოდა კონფრონტაციები ორივე მხარეს, რამაც ათობით მსხვერპლი და დაახლოებით 2500 პირის იძულებითი გადაადგილება გამოიწვია. ერთერთი წყარო 200-დან 300-მდე მსხვერპლს ითვლის 2018 წლის იანვარი-მაისის პერიოდში. 2018 წლის იანვარში, ქალაქი ტუკარაქი სოოლის რეგიონში, რომელსაც 2007 წლიდან პუნტლენდი აკონტროლებდა, სომალილენდის კონტროლის ქვეშ გადავიდა. 2019 წლის განმავლობაში სასაზღვრო რეგიონში დაძაბულობის მატება გაგრძელდა.

2019 წლის იანვარი-ნოემბრის პერიოდში ადგილი ჰქონდა უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ 45 ინციდენტს სანააგსა და სოოლში, მათ შორის 35 ორთაბრძოლას, სამოქალაქო პირებზე ძალადობის 8 შემთხვევას და 2 აფეთქებას. ძირითადი აქტორები იყვნენ სომალილენდის შეიარაღებული ძალები, სამოქალაქო პირები და დაუდგენელი შეიარაღებული ჯგუფები.

უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება სომალილენდში – სომალილენდი სომალის ყველაზე სტაბილურ ნაწილს წარმოადგენს. წყაროები უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული მთავარ გამოწვევებად სომალილენდისთვის მიიჩნევენ სასაზღვრო კონფლიქტს პუნტლენდთან და ზოგად კრიმინალს. იშვიათად, სომალილენდში ფიქსირდება იერიშები ალ-შაბაბისა და სხვა ტერორისტული დაჯგუფებების მხრიდან. საერთო ჯამში 124 ინციდენტი 2018 წლის მარტიდან 2019 წლის მარტამდე პერიოდში, რამაც 99 ადამიანის მსხვერპლი გამოიწვია სომალილენდში, ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია სომალის დანარჩენ ტერიტორიასთან შედარებით. საშუალოდ, აღნიშნულ პერიოდში, ყოველთვიურად ადგილი ჰქონდა 10-მდე ინციდენტს, რასაც 8-მდე ადამიანის მსხვერპლი ახლდა.

სომალილენდი შედარებით მშვიდი და სტაბილური რეგიონია, განსხვავებით სომალის დანარჩენი ტერიტორიისგან, სადაც აფრიკული შეიარაღებული ძალები ეხმარებიან მთავრობას ალ-შაბაბისა და სხვა ტერორისტული დაჯგუფებების წინააღმდეგ ბრძოლაში. 2019 წლის ნოემბერში გავრცელდა ინფორმაცია ავდალსა და სელალში ახალი შეიარაღებული დაჯგუფების ავალეს შექმნის შესახებ. გავრცელებული იფნრომაციით, აღნიშნული დაჯგუფება ემუქრებოდა სომალილენდის მთავრობას და უცხოელებს მოუწოდებდა, დაუყოვნებლივ დაეტოვებინათ სომალილენდი. 2019 წლის ნოემბერში სომალილენდის მთავრობამ განაცხადა, რომ მზად იყო დაჯგუფების წინააღმდეგ სამხედრო ძალის გამოყენებისთვის.

2019 წლის იანვარი-ნოემბრის პერიოდში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ 37 ინციდენტს ჰქონდა ადგილი სომალილენდში (ავდალი (Awdal), ტოგდჰირი (Togdheer) და ვოქუი გალბიდი (Woqooyi Galbeed)), მათ შორის 11 ორთაბრძოლას, სამოქალაქო პირებზე ძალადობის 16 შემთხვევას და 10 აფეთქებას. ძირითადი აქტორები იყვნენ სამოქალაქო პირები, დაუდგენელი შეიარაღებული ჯგუფები და სომალის საპოლიციო ძალები. დაჯგუფება „ისლამურმა სახელმწიფომ“ პასუხისმგებლობა აიღო რამდენიმე იერიშზე სომალიში, მათ შორის სომალილენდში თუმცა წყაროებს სომალილენდში ასეთი თავდასხმები არ დაუდასტურებიათ.

იძულებით გადაადგილებული პირები – წყაროები 2019 წლის სექტემბერში გამოქვეყნებულ ინფორმაციებში აღნიშნავენ, რომ სომალილენდში იძულებით გადაადგილებული პირების დაცვის კუთხით სამართლებრივი ვაკუუმია. ისინი განიცდიან ჯანდაცვის საბაზისო მომსახურებაზე, განათლებაზე, მიწაზე, თავშესაფარსა და დასაქმებაზე წვდომის ნაკლებობას. ისინი აწყდებიან მიწებიდან გაძევებას. ქალები და გოგონები აწყდებიან მათი უფლებების სხვადასხვა სახით დარღვევას და არიან სექსუალური გენდერზე დაფუძნებული ძალადობის ობიექტები.[1]

გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მონაცემებით, 2018 წლის 31 აგვისტოს მდგომარეობით, სომალილენდში 594 ათასი იძულებით გადაადგილებული პირია. სომალილენდში ძირითადად ჩადიან ლტოლვილები იემენიდან და დევნილები სამხრეთ და ცენტრალური სომალიდან. სომალილენდის ხელისუფლება თანამშრომლობს გლუკთან და მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციასთან რათა მხარდაჭერა აღმოუჩინოს იძულებით გადაადგილებულ პირებს, ლტოლვილებს, დაბრუნებულ ლტოლვილებს, თავშესაფრის მაძიებლებს და მოქალაქეობის არმქონე პირებს. სომალილენდის პრეზიდენტის აპარატში ფუნქციონირებს ასევე მრჩევლის ოფისი უმცირესობების პრობლემებზე. საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები ზოგადად სერიოზული შეზღუდვების გარეშე მოქმედებენ სომალილენდში, თუმცა კლანების პოლიტიკა, კონცენტრირებული ძალადობა და ტრადიციებთან თუ რელიგიასთან დაკავშირებული საკითხები, ხანდახან პრობლემებს უქმნის არასამთავრობო სექტორის საქმიანობას სომალილენდში.

ადგილობრივი სამოქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ ბანდების მიერ ჩადენილი გაუპატიურებები კვლავ რჩება პრობლემად ურბანულ ზონებში. დამნაშავეები ძირითადად ახალგაზრდა ბანდები და მამრობითი სქესის სტუდენტები არიან. დანაშაულის ადგილს ძირითადად ღარიბი უბნები წარმოადგენს და უფრო ხშირია იმიგრანტებს, დაბრუნებულ ლტოლვილებს და გადაადგილებულ მოსახლეობას შორის, რომელიც ურბანულ ზონებში ცხოვრობს.

იძულებით გადაადგილებულ პირთა უმრავლესობა სომალილენდში ქალაქებს გარეთ არის განსახლებული. ადგილობრივები საუბრობენ გავრცელებულ კრიმინალზე, ძირითადად გაუპატიურებასა და სხვა სექსუალურ და გენდერზე დაფუძნებულ ძალადობაზე. გამოხატვის თავისუფლებასთან, უმცირესობების უფლებებთან და გაუპატიურებასთან დაკავშირებული საკითხები საერთაშორისო ექსპერტების ყურადღების ცენტრშია. ქალების მიმართ ძალადობა რჩება სერიოზულ პრობლემად და ქალები განიცდიან უთანასწორობას როგორც შარიათის, ასევე ჩვეულებითი სამართლებრივი სისტემის ფარგლებში. გარდა ამისა, კულტურული ბარიერები ზღუდავს ქალების პოლიტიკურ პროცესებში ჩართულობას.[2]

სომალილენდში არსებული ეკონომიკური ვითარების მოკლე მიმოხილვა – სომალილენდის მოსახლეობის 55% მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე ცხოვრებას ეწევა; 45% კი ურბანულ ცენტრებსა და პერიფერიულ ქალაქებში ცხოვრობს. სომალილენდის მოსახლეობის 73% სიღარიბეში და 43% უკიდურეს სიღარიბეში ცხოვრობს. უმუშევრობა ფართოდაა გავრცელებული. მსოფლიო ბანკის მონაცემებით, მთლიანი შიგა პროდუქტის მაჩვენებლით სომალილენდი ბოლო ათეულშია. დასაქმების მაჩვენებელი მამაკაცებს შორის 28%, ხოლო ქალებს შორის 17%-ია. 2010 წელს 15-35 წლის ახალგაზრდობაში უმუშევრობა 75% იყო.[3]

ფრენები სომალილენდის მიმართულებით – სომალილენდის დედაქალაქ ჰარგისაში მოქმედებს საერთაშორისო აეროპორტი, სადაც ხორციელდება ფრენები დუბაის, ჯიბუტის და სხვა ქალაქების გავლით და მიმართულებით. საერთაშორისო აეროპორტი არის ასევე ბერბერაში, სადაც ასევე ხორციელდება ბევრი საერთაშორისო ფრენა, ძირითადად დუბაის გავლით. ეთიოპიის ავიახაზებს აქვს პირდაპირი რეისი ადის აბებადან ჰარგისას მიმართულებით. სომალილენდიდან და სომალილენდში ყველა ფრენა ძვირია და არ ხორციელდება დაბალ-ბიუჯეტიანი ფრენა.[4] [5] [6]

ადამიანის ძირითადი უფლებებისა და თავისუფლებების დაცვის კუთხით არსებული პრობლემები სომალილენდში – საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში სომალის შესახებ წერს, რომ სომალილენდის მთავრობა მკაცრად ზღუდავს სიტყვის და გამოხატვის თავისუფლებას ისეთ საკითხებზე, რომელიც განსხვავებული მოსაზრებისაა ან ზოგადად კრიტიკულია ხელისუფლების მიმართ. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ადგილი ჰქონდა მნიშვნელოვანი რაოდენობის ჟურნალისტების თვითნებურ დაკავებებს და მედია საშუალებების დროებით დახურვის ფაქტებს. 2019 წლის თებერვალში ჰარგისას სასამართლომ ერთი წლით შეაჩერა გაზეთის „Foore“ საქმიანობა და რედაქტორი სამი მილიონი სომალილენდური შილინგით (300$) დააჯარიმა. გაზეთი ცრუ ინფორმაციის გავრცელებაში დაადანაშაულეს, მას შემდეგ, რაც მედია საშუალებამ გაავრცელა ინფორმაცია ჰარგისაში ახალი საპრეზიდენტო სასახლის შესახებ. გაზეთის საქმიანობაზე დაწესებული აკრძალვა აგვისტოში გააუქმეს. მთავრობა ასევე თვითნებურად აკავებდა ხელისუფლების მიმართ კრიტიკული დამოკიდებულების მქონედ მიჩნეულ პირებს. იანვარში თვითნებურად დააკავეს პოეტი აბდირაჰმან იბრაჰიმ ადანი და დაადანაშაულეს პოლიციის შეურაცხყოფაში, მას შემდეგ, რაც მან სომალილენდში პროცესუალურ დარღვევებს გაუსვა ხაზი. ის მოგვიანებით გაამართლეს და თებერვლის ბოლოს გამოუშვეს.[7]

[1] EASO – European Asylum Support Office: Somalia – Security situation in Puntland and Somaliland (January –15 November 2019): 1. Short description of the region 1.1 Somaliland 1.2 Puntland 2. Control of territory and presence / activities of non-state armed groups 2.1 Somaliland 2.2 Puntland 3. Recent security trends, impact on the civilian population and overview of documented incidents with civilians casualties 3.1 Sanaag and Sool 3.2 Somaliland 3.3 Puntland [Q39], 12 December 2019

 (accessed on 23 January 2020)

[2] IRB – Immigration and Refugee Board of Canada: Somalia: Treatment of returnees in Somaliland by authorities and society; ability of an individual to relocate to Somaliland, including access to employment, housing, and social services (2018-March 2019) [SOM106246.E], 19 March 2019

 (accessed on 24 January 2020)

[3] IRB – Immigration and Refugee Board of Canada: Somalia: Treatment of returnees in Somaliland by authorities and society; ability of an individual to relocate to Somaliland, including access to employment, housing, and social services (2018-March 2019) [SOM106246.E], 19 March 2019

 (accessed on 24 January 2020)

[4] KAYAK; Flight tickets; Tbilisi – Hargeisa; available at: https://www.kayak.com/ [accessed 24 January 2020]

[5] Cheapflights; Flight tickets; Tbilisi – Hargeisa; available at: https://www.cheapflights.com/ [accessed 24 January 2020]

[6] Agoda; Flight tickets; Tbilisi – Hargeisa; available at: https://www.agoda.com/?pv=0# [accessed 24 January 2020]

[7] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Somalia, 14 January 2020

 (accessed on 23 January 2020)

უკრაინა. დონბასის კრიზისი და დევნილთა მდგომარეობა. იანვარი, 2020

უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება აღმოსავლეთ უკრაინაში – საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში უკრაინის შესახებ წერს, რომ აღმოსავლეთ უკრაინაში საომარმა მოქმედებებმა მეექვსე წლის ათვლა დაიწყო. ანგარიშში ნათქვამია, რომ 2019 წელს მნიშვნელოვანი კლება იყო სამოქალაქო პირებს შორის მსხვერპლის თვალსაზრისით. მსხვერპლის გამომწვევს ძირითად მიზეზებს წარმოადგენდა საარტილერიო იერიშები და ნაღმმტყორცნები, მსუბუქი იარაღიდან ცეცხლი, ნაღმები და ომის აალებადი ნარჩენები. 2019 წლის იანვარი-მაისის პერიოდში, წინა წლის მონაცემებთან შედარებით, გაიზარდა იერიშები სკოლებზე, გამყოფი ხაზის ორივე მხარეს. კონფლიქტის ექვსი წლის მანძილზე  სულ 147 ბავშვი იქნა მოკლული.[1]

მედია საშუალება „ბი-ბი-სის“ ინფორმაციით, 2019 წლის ოქტომბრის ბოლოს უკრაინის სახელმწიფო ჯარმა და რუსეთის მიერ მხარდაჭერილმა სეპარატისტებმა აღმოსავლეთ უკრაინიდან ძალების გაყვანის პროცესი დაიწყეს. აღნიშნული ფაქტი უკრაინის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ვადიმ პრისტაიკომ დაადასტურა. „დასახლება ზოლოტეში ძალების გაყვანის პროცესი მიმდინარეობს“, – განაცხადა მან. ძალების გაყვანას ოქტომბრის დასაწყისში ხელმოწერილი „შტაინმაიერის ფორმულა“ ითვალისწინებს. შეთანხმების პირობების შესრულებას ეუთო გააკონტროლებს. „შტაინმაიერის ფორმულა“ დონბასში კონფლიქტის დარეგულირების კომპლექსურ გეგმას წარმოადგენს, რომელიც რეგიონისთვის განსაკუთრებული სტატუსის მინიჭებას გულისხმობს, მას შემდეგ, რაც ამ ტერიტორიაზე ეუთოს მონიტორინგით არჩევნები გაიმართება. ადგილობრივი არჩევნების ჩატარებამდე ეს სტატუსი დროებითი იქნება, ეუთოს მიერ არჩევნების შედეგების აღიარების შემდეგ კი სტატუსი მუდმივი გახდება. უკრაინაში დოკუმენტის მიღებას საპროტესტო აქციები მოჰყვა.[2]

მედია საშუალება „როიტერის“ ცნობით, დონბასიდან სამხედრო ძალების გაყვანის პროცესი 2019 წლის ნოემბერში სოფელ პეტროვსკოესთან გაგრძელდა. მინსკის ხელშეკრულების მიხედვით, ეს ბოლო წერტილია, რომელშიც ძალების გაყვანა უნდა მოხდეს. პროცესს ეუთოს წარმომადგენლები აკვირდებიან. როგორც უკრაინის პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ აღნიშნა, მას იმედი აქვს, რომ ძალების გაყვანა უახლოეს მომავალში დასრულდება.[3]

მედია საშუალება „როიტერის“ ინფორმაციით, 2019 წლის დეკემბრის ბოლოს უკრაინის მთავრობამ და პრო-რუსმა სეპარატისტებმა პატიმრების მასშტაბური გაცვლა დაიწყეს. საუბარია ყველა პატიმარზე. პატიმრების გაცვლის შესახებ შეთანხმებას რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა და უკრაინის პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ დეკემბერში მიაღწიეს. გავრცელებული ინფორმაციით, უკრაინულ მხარეს 55 კაცს გადასცემენ, თუმცა უკრაინის ობმუდსმენმა, ლიუდმილა დენისოვამ უკრაინელ ჟურნალისტებს განუცხადა, რომ კიევი პატიმართა გაცვლის პროცესში 80 კაცის გადაცემას ელის. თავის მხრივ, კიევი მზად არის, სხვადასხვა მძიმე დანაშაულისათვის მსჯავრდებული და ბრალდებული 87 პირი გაათავისუფლოს. ამასთან, აღმოსავლეთ უკრაინაში კონფლიქტებზე მომუშავე საერთაშორისო ჯგუფი რუსეთსა და უკრაინას შორის პატიმრების გაცვლის პირობაზე შეთანხმდა. ამის შესახებ ჯგუფში რუსეთის წარმომადგენელმა ბორის გრიზლოვმა 23 დეკემბერს განაცხადა. რუსეთმა და უკრაინამ პატიმრების პირველი ნაკადი 7 სექტემბერს გაცვალეს. ამ ფაქტს პრეზიდენტმა ვოლოდიმირ ზელენსკიმ დონბასის რეგიონში „საშინელი ომის“ დასრულებისკენ გადადგმული ნაბიჯი უწოდა.[4]

2019 წლის ოქტომბერში უკრაინაში მასობრივი საპროტესტო გამოსვლები დაიწყო. მოსახლეობა პრეზიდენტს კაპიტულაციაში ადანაშაულებდა და იმ გეგმას აპროტესტებდა, რომლის მიხედვითაც დონბასში ადგილობრივი არჩევნები უნდა ჩატარდეს და რეგიონს განსაკუთრებული სტატუსი მიენიჭოს. აქციები ვეტერანთა ასოციაციების და ნაციონალისტური პარტიების ორგანიზებით დაიწყო და მასში ათასობით ადამიანი ჩაერთო.[5]

მედია საშუალება „რადიო თავისუფლების“ ინფორმაციით, 2020 წლის 5 იანვარს დონბასის რეგიონში სამხედრო დავალებაზე მყოფი ორი უკრაინელი სამხედრო მოსამსახურე იქნა მოკლული. უკრაინის თავდაცვის სამინისტროს ცნობით, ერთი სამხედრო სეპარატისტების მიერ ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დარღვევის შედეგად გარდაიცვალა. მეორე კი სამხედრო ავტომობილში დაიღუპა, როდესაც ლუჰანსკის რეგიონში, ცეცხლის ხაზთან მდებარე ქალაქ ხუტირ ვილნისთან ასაფეთქებელ მოწყობილობას გადაუარა. სამხედრო ავტომობილში მყოფი კიდევ ერთი სამხედრო მძიმედ დაშავდა. უკრაინის თავდაცვის სამინისტროს ინფორმაციით, სეპარატისტების მხრიდან ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმების დარღვევა მოიცავდა 82-მილიმეტრიანი ნაღმმტყორცნიდან ცეცხლის, ხელყუმბარების, მძიმე საავტომობილო იარაღისა და სხვადასხვა სახის ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებას. უკრაინულმა ძალებმა ქალაქი ხუტირ ვილნი, რომელიც ასევე ცნობილია ზოლოტეს სახელით, 2018 წლის სექტემბრის ბოლოს გაათავისუფლეს. ქალაქში ამჟამად 20-ზე ნაკლები მოსახლეა.[6]

იძულებით გადაადგილებულ პირთა მდგომარეობა – საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში უკრაინის შესახებ წერს, რომ მთავრობა კვლავ განაგრძობს დისკრიმინაციულ პოლიტიკას და სეპარატისტების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე მცხოვრებ პირებს სთხოვს იძულებით გადაადგილებულ პირებად რეგისტრაციას და რეგულარულად მისვლა-მოსვლას – რეგისტრაციას მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე იმისთვის, რომ ამ ხალხს წვდომა ჰქონდეს სოციალურ სარგებელზე. აღნიშნული რეგულაცია უქმნის სირთულეებს მოხუც ხალხს პენსიის მიღების კუთხით; ბევრი ჯანმრთელობის მდგომარეობის ან გადაადგილებასთან დაკავშირებული პრობლემების გამო ვერ ახერხებს რეგულარულად გადაკვეთოს გამყოფი ხაზი და საერთოდ პენსიის გარეშეა დარჩენილი. 2018 წლის მაისში უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ პენსიონერებისთვის იძულებით გადაადგილებულ პირებად რეგისტრაციის მოთხოვნა იყო დამატებითი ტვირთი პენსიაზე წვდომის კუთხით. 2018 წლის დეკემბერში კი უზენაესმა სასამართლომ პენსიონერებისთვის განსახლების დადასტურების მოთხოვნა არაკონსტიტუციურად ცნო.

საბაზისო საჭიროებებსა და გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებაზე შეზღუდული წვდომა რჩება პრობლემად გამყოფი ხაზის ზოგიერთ წერტილში. 2019 წლის იანვარი-აპრილის პერიოდში მინიმუმ 19 ადამიანი, ძირითადად მოხუცები, დაიღუპნენ გამყოფი ხაზის გადაკვეთისას ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების გამო.

ანგარიშში დადებითადაა შეფასებული ხელისუფლების გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც ელექტრონულ საშვებს, რითიც ხდება გამყოფი ხაზის გადაკვეთა, ვადა აღარ გასდის. 2019 წლის აგვისტოში ხელისუფლებამ შემოიღო ელექტრონული ბარათი, რომლის მეშვეობითაც ხდება მოხუცი ხალხისა და შშმ პირების ტრანსპორტირება და გადაყვანა ლუჰანსკის სადგურის საკონტროლო-გამშვებ პუნქტზე. 2019 წლის ნოემბერში ხელისუფლებამ დაასრულა სარეაბილიტაციო სამუშაოები გამყოფ ხაზთან დანგრეულ ხიდზე, რითიც მნიშვნელოვნად შეამცირა საფრთხეები გამყოფი ხაზის გადაკვეთის პროცესში.

2019 წლის აგვისტოში სეპარატისტებმა ლუჰანსკის რეგიონში დააპატიმრეს სტუდენტი სერგეი რუსინოვი, რომელიც სოციალურ მედიაში პრო-უკრაინულ განცხადებებს ავრცელებდა, და ტერორიზმის ბრალდებით 6-წლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. 2019 წლის დეკემბერში, პატიმრების გაცვლის პროცესში, სეპარატისტებმა უკრაინას გადასცეს ჟურნალისტები სტანისლავ ასეევი და ოლეგ ჰალაზიუკი, რომლებიც 2017 წლიდან უკანონო პატიმრობაში იმყოფებოდნენ დონეცკში.[7]

[1] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Ukraine, 14 January 2020

 (accessed on 21 January 2020)

[2] BBC; Ukraine conflict: Front-line troops begin pullout; 29 October, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-europe-50221995

[3] Reuters; Ukraine, Russian-backed rebels begin Donbass village withdrawal; 9 November, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-withdrawal/ukraine-russian-backed-rebels-begin-donbass-village-withdrawal-idUSKBN1XJ07M

[4] Reuters; Ukraine holds big prisoner swap with pro-Russian separatists; By Pavel Polityuk and Vladimir Soldatkin; 29 December, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-prisoners-swap/ukraine-and-separatists-begin-all-for-all-prisoner-swap-reports-idUSKBN1YX04N?il=0

[5] Reuters; Thousands rally in Kiev to protest autonomy plan for eastern Ukraine; 6 October, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-rally/thousands-rally-in-kiev-to-protest-autonomy-plan-for-eastern-ukraine-idUSKCN1WL0E8 [accessed 22 January 2020]

[6] RFE/RL – Radio Free Europe/Radio Liberty: Two Ukrainian Soldiers Killed In Eastern Conflict Zone, 6 January 2020

 (accessed on 21 January 2020)

[7] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Ukraine, 14 January 2020

 (accessed on 21 January 2020)

ერაყი. სადამის რეჟიმის თანამშრომელთა მდგომარეობა. იანვარი, 2020

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2019 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ 1968 წლიდან 2003 წლამდე არაბული სოციალისტური ბაასის პარტია მართავდა ერაყს და ძალაუფლება კონცენტრირებული იყო მისი ლიდერის სადამ ჰუსეინის ხელში. 1980-იან წლებში ქვეყნის მოსახლეობის 10% ბაასის პარტიის წევრი იყო. ბაასის პარტია ავტორიტარული რეჟიმი იყო, რომელიც იყენებდა ძალადობას, წამებას, მკვლელობებს და რეპრესიების სხვადასხვა ფორმას მოსახლეობის კონტროლის მიზნით. 2003 წელს რეჟიმის დამხობის შემდეგ მიღებული ახალი კონსტიტუციით ბაასის პარტია აიკრძალა. ერაყის პარლამენტმა 2016 წელს მიიღო კანონი, რომლითაც არაბულ სოციალისტურ ბაასის პარტიას ოფიციალურად აეკრძალა ნებისმიერი პოლიტიკური ან კულტურული ან ინტელექტუალური ან სოციალური აქტივობა ნებისმიერი სახელით და მედიისა და კომუნიკაციის ნებისმიერი საშუალებით.

ექსპერტი ერაყის საკითხებში რენად მანსურის მტკიცებით, მიუხედავად საკონსტიტუციო აკრძალვისა, ყოფილი ბაასის პარტიის ნარჩენები კვლავ აქტიური იყო 2016 წელს დაჯგუფება „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კონფლიქტის პერიოდში. 2018 წლის აპრილში ნიდერლანდები სამეფოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მიერ გავრცელებულ ინფორმაციაში ნათქვამი იყო, რომ 2018 წლის თებერვალში ერაყის ხელისუფლების მიერ გამოქვეყნებული ძებნილი პირების სიაში რამდენიმე ბაასის პარტიის ყოფილი წევრიც იყო შეყვანილი.[1]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2018 წლის 13 ივნისს მომზადებულ ინფორმაციაში ერაყის შესახებ წერს 2016 წლის კანონის იმპლემენტაციის თაობაზე. ბაასის პარტია, რომელიც 2003 წლიდან აკრძალულია კოალიციური დროებითი ხელისუფლების განკარგულებით, ოფიციალურად აიკრძალა ერაყის პარლამენტის მიერ 2016 წელს. არასამთავრობო ორგანიზაცია ჟენევის სამართლის საერთაშორისო ცენტრის (GICJ) ინფორმაციით, 2016 წლის 30 ივლისს პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც უკრძალავს „არაბულ სოციალისტურ ბაასის პარტიას ნებისმიერი სახის პოლიტიკურ ან კულტურულ ან ინტელექტუალურ ან სოციალურ აქტივობას ნებისმიერი სახელით და კომუნიკაციისა ან მედიის ნებისმიერი საშუალებით“. აკრძალვა ასევე ეხება სხვა პარტიებს, ვისაც აქვთ ბაასის პარტიის მსგავსი იდეები და პოლიტიკური გზავნილები. კანონში „ბაასისტის“ კლასიფიკაციის მიხედვით, აკრძალვა ეხება „ბაასის პარტიისადმი კუთვნილებას ნებისმიერი სახელით; ნებისმიერი სახის პოლიტიკურ ან ინტელექტუალურ აქტივობაში ჩართულობა, რომელიც წაახალისებს ბაასის პარტიის იდეებს ან ასეთი ჯგუფის წევრობა; ბაასის პარტიის იდეებისა და მოსაზრებების ნებისმიერი  – აუდიო-ვიზუალური მედია თუ ბეჭდვითი ფორმით გავრცელება; ასევე, ნებისმიერ დემონსტრაციასა და აქციაში მონაწილეობა“. კანონის მერვე მუხლი აწესებს, რომ ნებისმიერი ვინც ეცდება გახდეს ბაასის პარტიის წევრი ან ეცდება ნებისმიერი ფორმით გაავრცელოს პარტიის იდეები, აღმოჩნდება ციხეში 10 წლამდე ვადით; ამასთან, კანონის მეცხრე მუხლის მიხედვით, ნებისმიერი, ვინც ეცდება დაეხმაროს ან წვლილი შეიტანოს ბაასის პარტიის იდეებისა და მოსაზრებების გავრცელებაში მედიის საშუალებით, დაისჯება თავისუფლების აღკვეთით მინიმუმ 6 წლის ვადით.

იგივე წყაროს მტკიცებით, 2016 წლამდე დებაასიფიკაციის პოლიტიკის გამოყენება ხდებოდა იმ 150 ათასზე მეტი უდანაშაულო ერაყელის მკვლელობის ლეგიტიმაციისთვის, ვისაც ბაასის პარტიის წევრობაში სდებდნენ ბრალს. ათასობით სხვა ერაყელი იძულებული იყო დაეტოვებინა ერაყი მუქარებისა და დაშინებების გამო.

2018 წლის 12 მაისის საპარლამენტო არჩევნების წინ რამდენიმე მედია საშუალებამ პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა აღნიშნა, რომ ერაყელი ამომრჩევლები შიშობდნენ პოლიტიკურ სცენაზე ბაასის პარტიის შესაძლო დაბრუნების გამო. 2018 წლის აპრილში ერაყის სამართლიანობისა და პასუხიმგებლობის კომისიამ 374 კანდიდატს აუკრძალა არჩევნებში მონაწილოება; აკრძალვის მიზეზს წარმოადგენდა მათი წინა მიკუთვნებულობა ბაასის პარტიისადმი. გამორიცხულთა შორის უმეტესობა ყოფილი პრემიერის  ეიად ალავის ეროვნული კოალიციის წევრი იყო; ეიად ალავის ხშირად ედავებიან, რომ მისი სუნიტი მხარდამჭერების უმეტესობა ბაასის პარტიიდანაა. ამავე პერიოდში დამოუკიდებელი პოლიტიკოსი სამი ალ-აკსარი აცხადებდა, რომ ერაყის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ბაასისტების ადგილი არ არის, განსაკუთრებით სადამის ბაასის პარტიაზე დაწესებული აკრძალვის შემდეგ. მიუხედავად ამისა, ალ-სადიქუნის ბლოკის თავმჯდომარე ჰასან სალიმი ამტკიცებდა, რომ საპარლამენტო არჩევნებში ბევრი ბაასისტი კანდიდატი მიიღებდა მონაწილეობას.

2018 წლის იანვარში ეგვიპტური გაზეთი „ალ-აჰრამი“ წერდა გაეროს ერაყის მხარდაჭერის მისიის „შერიგების გეგმის“ სამუშაო დოკუმენტზე, რომლის მიზანიც იყო ყოფილი ბაასისტების მიმართ შეზღუდვების შემსუბუქება და 2003 წლიდან მიმდინარე დებაასიფიკაციის პროცესის დასრულება. წყაროს მტკიცებით, გაეროს გეგმა იყო ქვეყნის პოლიტიკური ქაოსის დასრულება. აღნიშნული გეგმის შესახებ ამის შემდეგ სხვა დამატებითი ინფორმაცია აღარ გავრცელებულა.

2018 წლის საპარლამენტო არჩევნებამდე მუქთადა ალ-სადრმა გააფრთხილა პოლიტიკური ჯგუფები, არ ეცადათ ბაასის პარტიის დაბრუნება მოახლოებულ არჩევნებზე. „თუ ისინი დაბრუნდებიან, ჩვენ არ გამოვიჩენთ მოწყალებას“, – განაცხადა მაშინ შიიტმა სასულიერო ლიდერმა, რომლის კოალიციამაც საბოლოოდ გაიმარჯვა საპარლამენტო არჩევნებში.

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი ასევე წერს სადამ ჰუსეინის ოჯახის წევრების, მისი რეჟიმისა და ბაასის პარტიის ყოფილი წევრების მდგომარეობაზე. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისრის 2015-2016 წლის ანგარიშში მოხსენიებული იყო სადამ ჰუსეინის რეჟიმის 2 ყოფილი წევრის მკვლელობა. 2016 წლის 19 აპრილს ამოუცნობმა შეიარაღებულმა პირმა, რომელიც გადაადგილდებოდა, სავარაუდოდ, უნომრო მანქანით, ესროლა და მოკლა ერთი პირი ალ-მაქალის რაიონში, ბასრაში. მსხვერპლი იყო ბაასის პარტიის მაღალჩინოსანი. 2016 წლის 27 სექტემბერს, ასევე ბასრაში, ალ-ჯუნაიანას რაიონში, ბაასის პარტიის კიდევ ერთი ყოფილი წევრი მოკლეს.

2018 წლის 4 თებერვალს საუდის არაბეთის ინგლისურ ენოვანი გაზეთი „არაბ ნიუსი“ წერდა 60-კაციანი სიის შესახებ. ეს იყო ერაყის უსაფრთხოების სამსახურის მიერ ყველაზე მეტად ძებნილ პირთა სია, რომლებიც ჩართულნი იყვნენ ტერორისტულ აქტივობებში უკანასკნელი 14 წლის განმავლობაში, მათ შორის იყვნენ ყოფილი ბაასისტებიც.

სტატიაში ნათქვამია, რომ სია ბაასის მაღალჩინოსნებს უკავშირებს „მუჰამედის არმიას“, „ნაქშბანდის არმიას“, „მუჯაჰედინების არმიას“, „ალ-ნუსრას არმიას“, „ალ-ქაედასა“ და „ისლამურ სახელმწიფოს“. აქვე აღნიშნულია, რომ სიაში მოხვედრილი ზოგიერთი პირი ასევე შესულია აშშ-ის მიერ ძებნილ პირთა სიაში; აღნიშნულ სიაში არიან სადამის დროის მაღალჩინოსნები, რომლებიც შეიარაღებული დაჯგუფებების საქმიანობაში იყვნენ ჩართულნი 2003 წლის შემდეგ. სიაში შეყვანილია სადამ ჰუსეინის უფროსი ქალიშვილი რაღად სადამ ჰუსეინი, სადამის ძმისშვილები ომარ და აიმან საბავი და აჰმედ უატბან იბრაჰიმ ალ-ჰასანი; ასევე, მისი ბიძაშვილი რაფეია აბდულატიფ ტელფაჰი. სტატიაში ასევე ნათქვამია, რომ სია ბაასის პარტიის ბევრ ისეთ ლიდერსაც მოიცავს, რომელთაც მოახერხეს 2003 წლის შემდეგ პარტიის საქმიანობის საზღვარგარეთ გაგრძელება. მათ შექმნეს ფიქსირებული და მობილური ქსელები სირიაში, იემენში, ეგვიპტეში იორდანიასა და კატარში, მაშინ როდესაც სხვები ხელმძღვანელობდნენ ერაყის შიგნით მებრძოლ შეიარაღებულ ჯგუფებს.

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2018 წლის 13 ივნისს მომზადებულ ინფორმაციაში ასევე წერს, რომ ჩატარებული კვლევისას, რომელიც ფოკუსირებული იყო ძირითადად ტიკრიტზე, ბაღდადსა და ბასრაზე, არ მოიძებნა ინფორმაცია ბაასის პარტიის მხარდამჭერების მიმართ დამოკიდებულებაზე, მათ შორის ონლაინ და მედია აქტივისტების შესახებ, ვინც შეიძლება მხარდაჭერას გამოხატავდეს სადამ ჰუსეინის ან ბაასის პარტიის მიმართ.[2] [3]

მედია საშუალება „France 24“ 2018 წლის 5 მარტს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერდა, რომ ერაყის ხელისუფლებამ გამოსცა განკარგულება სადამის დროინდელი ოფიციალური პირების ქონების კონფისკაციის შესახებ. განკარგულება ეხებოდა ყოფილი რეჟიმის 4200-ზე მეტ ოფიციალურ პირს. სია მოიცავდა სადამის ბაასის პარტიის ყოფილ მაღალჩინოსნებსა და მათ ნათესავებს, სადამის დროინდელ მინისტრებს, უსაფრთხოების ძალების უფროსებს და პარტიის სხვა პირებს, მათ შორის ისეთებს, რომლებიც ან გარდაცვლილები ან ციხეში არიან და ან უკვე სიკვდილით არიან დასჯილები. სიის სათავეში იყო თავად სადამ ჰუსეინი და მისი შვილები, შვილიშვილები და ნათესავები.[4]

იგივე წყარო 2018 წლის 22 აპრილს წერდა, რომ სადამის დროინდელი 14 მაღალჩინოსანი, 15 წლის შემდეგ, კვლავ საპატიმროში რჩებოდა. სტატიაში ნათქვამია, რომ იმ 55 პირიდან, რომლებიც კოალიციის მიერ ძებნილთა (Most wanted) სიაში იყვნენ, 6 სიკვდილით დასაჯეს, 6 ბრძოლისას მოკლეს, 8 პატიმრობაში გარდაიცვალა, 5 გაქცეულია და 16 ამერიკელებმა 2011 წელს, ერაყის დატოვებამდე, გაათავისუფლეს. პატიმრობაში დარჩენილებს შორის იყვნენ ყოფილი დიქტატორის თავდაცვის მინისტრი, გენერალი სულთან ჰაშიმ აჰმადი, რომელსაც 2007 წელს სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს, თუმცა განაჩენი არ აღასრულეს. დანარჩენები არიან ბაასის პარტიის საშუალო რგოლის კადრები, რომლებიც სხვადასხვა პოზიციას იკავებდნენ შეიარაღებულ ძალებსა და მთავრობაში.[5]

[1] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Targeting of Individuals, March 2019

 (accessed on 16 January 2020)

[2] EASO – European Asylum Support Office: 1. Information on the implementation of the 2016 law against Baathism (2016-2018) 2. Treatment of family members of Saddam Hussein, former members of Saddam Hussein’s regime and former Baath members, in Tikrit, Baghdad and Basra (2016-2018) 3. Treatment of Baath party supporters in Tikrit, Baghdad and Basra, including treatment of online/social media activists who express support for Saddam Hussein/Baath party (2016-2018) [Q82], 13 June 2018

 (accessed on 26 February 2019)

[3] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Targeting of Individuals, March 2019

 (accessed on 16 January 2020)

[4] France 24; Iraq orders seizure of assets of Saddam-era officials; 5 March, 2018; available at: https://www.france24.com/en/20180305-iraq-orders-seizure-assets-saddam-era-officials [accessed 16 January 2020]

[5] France 24; 14 Saddam-era officials still jailed in Iraq; 22 April, 2018; available at: https://www.france24.com/en/20180422-14-saddam-era-officials-still-jailed-iraq [accessed 16 January 2020]

ერაყი. მედიის თავისუფლება და ჟურნალისტების მდგომარეობა. დეკემბერი, 2019

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყში ადამიანის უფლებათა დაცვის პრაქტიკის შესახებ წერს, რომ მედია ქვეყანაში აქტიურია და გამოხატავს სხვადასხვა შეხედულებებს, ძირითადად მფლობელის პოლიტიკური ხედვის შესაბამისად. მედია თვითცენზურის ობიექტია, რადგან ეშინია მთავრობის მიერ „საჯარო წესრიგის დარღვევის“ წინააღმდეგ მიმართული შეზღუდვების და ასევე რეპრესიების პოლიტიკური პარტიების, შეიარაღებული დაჯგუფებების, ტერორისტული ჯგუფების, კრიმინალური ჯგუფების და კერძო პირების, მათ შორის პოლიტიკური ფიგურების მხრიდან. ის მედია საშუალებები, რომლებიც ვერ ახერხებენ რეკლამიდან მიღებული ფინანსებით არსებობას, ძირითადად პოლიტიკური ჯგუფებისგან მიღებულ დაფინასებაზე არიან დამოკიდებული, რაც მიკერძოებულ მაუწყებლობას იწვევს. პოლიტიკური პარტიები აკონტროლებენ რამდენიმე ასეული ყოველდღიური და ყოველკვირეული ბეჭდვითი გამოცემების, ისევე როგორც ათობით რადიო და სატელევიზიო მაუწყებლობების უმეტესობას.

სამთავრობო ძალები ხანდახან ხელს უშლიან ჟურნალისტებს საქმიანობაში, რასაც უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული მიზეზებით ხსნიან. ზოგიერთი მედია ორგანიზაციის მტკიცებით ადგილი აქვს ჟურნალისტების შევიწროვებას და მათ დაპატიმრებებს. გარდა ამისა, მთავრობა ძალისხმევას არ იშურებს, ხელი შეუშალოს ჟურნალისტებს პოლიტიკურად მგრძნობიარე თემების გაშუქებაში. 2018 წლის ივნისში პოლიციამ დააპატიმრა რეპორტიორი ფალუჯაში, რომელიც იძიებდა ფალუჯის მერიის ხელმძღვანელის კავშირს უძრავ ქონებასთან დაკავშირებულ სკანდალთან.

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, 2018 წლის განმავლობაში არცერთი ჟურნალისტი არ მოუკლავთ (2017 წლის განმავლობაში 8 შემთხვევას ჰქონდა ადგილი, როდესაც პროფესიული საქმიანობის გამო ჟურნალისტი მოკლეს). თუმცა ადგილი ჰქონდა ძალადობას და დაშინებებს. დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გათავისუფლებულ ტერიტორიებზე ჟურნალისტური საქმიანობა კვლავ რთული და საშიშია. უსაფრთხოების მხრივ სერიოზული საფრთხის წინაშე არიან ის ჟურნალისტები, რომლებიც აშუქებენ შეიარაღებულ დაპირისპირებებს სამთავრო ძალების, დაჯგუფებებისა და „ისლამური სახელმწიფოს“ წევრების მონაწილეობით. უსაფრთხოების მიზნებით, სამხედრო ოფიციალური პირები ხშირად უკრძალავენ ჟურნალისტებს აქტიური სამხედრო მოქმედებების ზონაში გადაადგილებას.

2018 წლის განმავლობაში რამდენიმე შემთხვევას ჰქონდა ადგილი, როდესაც პოლიციამ ან სახალხო მობილიზაციის ძალებმა დააკავეს ჟურნალისტები, რომლებიც მთავრობის საწინააღმდეგო დემონსტრაციებს აშუქებდნენ. ივლისში პოლიციამ სავარაუდოდ ელექტროშოკი გამოიყენა და სამი საათის განმავლობაში დააკავა სამი ჟურნალისტი ნეჯაფში, რომლებიც აეროპორტში მიმდინარე აქციას აშუქებდნენ. გავრცელებული ცნობით, სამივე მათგანი იდენტიფიცირებული იყო როგორც ჟურნალისტი, როდესაც მათ პოლიცია თავს დაესხა. ივლისიდან 14 სექტემბრის ჩათვლით, მინიმუმ 6 ჟურნალისტი დააკავეს ანტი-სამთავრობო აქციების გაშუქებისთვის სხვადასხვა ქალაქში. ამასთან, დემონსტრანტებმა რამდენიმე მედია საშუალების ოფისს ცეცხლი წაუკიდეს.[1] [2]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2019 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ ერაყი ჟურნალისტებისთვის ერთერთი ყველაზე საშიში ადგილია: ისინი ხშირად არიან შეიარაღებული პირების (როგორც სამთავრობო დაჯგუფებების, ასევე ოპოზიციური შეიარაღებული დაჯგუფებების მხრიდან) სამიზნეები. ჟურნალისტების მკვლელობა რჩება დაუსჯელი. მაშინაც, როდესაც საქმე აღიძვრება, შედეგი როგორც წესი არ დგება. 2018 წლის ნოემბერში წყაროები წერდნენ, რომ სახალხო მობილიზაციის ძალების სამიზნეს წარმოადგენენ სამოქალაქო საზოგადოების აქტივისტები და ჟურნალისტები. ასეთი თავდასხმები კი, საერთო ჯამში, მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სახალხო მობილიზაციის ძალების კრიტიკოსთა გაჩუმებაში. ხშირად შიიტური დაჯგუფებები დაშინების ტაქტიკად გატაცებებს იყენებენ. ჟურნალისტები, ასევე შეიძლება იყვნენ ამ ტაქტიკის სამიზნეები თუ მათი სტატიები ერთდროულად კრიტიკული და ფართო აუდიტორიის მქონეა.[3]

2019 წლის ოქტომბერში ერაყში მთავრობის საწინააღმდეგო საპროტესტო აქციების მორიგი ტალღა დაიწყო. მოსახლეობა მთელი ქვეყნის მასშტაბით კორუფციას, სამუშაო ადგილების ნაკლებობას და არასათანადო საცხოვრებელ პირობებს აპროტესტებდა. დემონსტრაციები სხვადასხვა ინტენსივობით გრძელდებოდა ოქტომბრის, ნოემბრის და დეკემბრის განმავლობაშიც მიმდინარეობს. ინტერნეტ მედია საშუალებები, ისევე როგორც საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაციები პერიოდულად წერენ ჟურნალისტური საქმიანობით დაკავებული პირების მიმართ ძალადობის ფაქტების შესახებ.

ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტი 2019 წლის 29 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ჟურნალისტები დაშავდნენ და ისინი დააკავეს და მაუწყებლობები დახურეს მას შემდეგ, რაც ერაყში საპროტესტო აქციები განახლდა. ორგანიზაციამ დაგმო ჟურნალისტებსა და მედია საშუალებებზე თავდასხმები და მოუწოდა ერაყის ხელისუფლებას, უზრუნველყოს ჟურნალისტებისთვის უსაფრთხო და ობსტრუქციებისგან თავისუფალი გარემო პროფესიული საქმიანობის შესრულებისთვის.[4]

ინტერნეტ გამოცემა „Middle East Eye“ 2019 წლის 29 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ერაყელი ჟურნალისტები, საპროტესტო აქციების გაშუქების გამო, ხელისუფლების მხრიდან რისხვას აწყდებიან. გამოცემა წერს, რომ მედიისთვის შეზღუდვების დაწესება ერაყის ხელისუფლების ტაქტიკის ინტეგრირებული ნაწილი გახდა პროტესტის ასალაგმად.[5]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2019 წლის 9 დეკემბერს ავრცელებს ინფორმაციას 22 წლის ერაყელი ფოტოგრაფის გატაცების შესახებ. ორგანიზაცია წერს, რომ ზაიდ მოჰამედ აბიდ ალ-ხაფაჯი ბაღდადში, მისი სახლის წინ იდგა, როდესაც სამოქალაქო ტანსაცმელში გამოწყობილმა ოთხმა პირმა მანქანაში ძალის გამოყენებით ჩასვა და გაიტაცა. ოჯახმა მომხდარის შესახებ ადგილობრივ ხელისუფლებას აცნობა, რომელთაც განაცხადეს, რომ შემთხვევას გამოიძიებენ. 22 წლის ფოტოგრაფი პირველი ოქტომბრიდან, მას შემდეგ, რაც ერაყში საპროტესტო გამოსვლები დაიწყო, თითქმის ყოველდღე დადიოდა აქციებზე და იღებდა ფოტოებს. ზაიდის ოჯახის განცხადებით, მათ არ აქვთ ინფორმაცია, იღებდა თუ არა ზაიდი მუქარებს გატაცებამდე.[6]

ორგანიზაცია რეპორტიორები საზღვრების გარეშე 2019 წლის 10 დეკემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ერაყში კიდევ ერთი ჟურნალისტი მოკლეს. სტატიის მიხედვით, ეს უკვე მესამე შემთხვევაა ერაყში საპროტესტო აქციების დაწყების შემდეგ. პირველი ფატალური შემთხვევის მსხვერპლი იყო თავისუფალი ფოტოგრაფი ჰიშამ ფარეს ალ-აადჰამი, რომელსაც არაფორმალური დაჯგუფების წევრმა ალ-ხილანის მოედანზე მიმდინარე აქციის გაშუქებისას, მკერდში ესროლა. მეორე მსხვერპლი იყო ამჯედ ალ-დაჰამატი, მწერალი და ჟურნალისტი, რომელსაც 7 ნოემბერს დაუდგენელმა პირმა, მაისანის პროვინციაში, სახლთან ესროლა. უკანასკნელი ფატალური ინციდენტის მსხვერპლი გახდა ფოტოგრაფი აჰმად მუჰანნა, რომელსაც დაუდგენელმა პირმა 6 დეკემბერს, ბაღდადში, ალ-ხილანის მოედანზე მიმდინარე აქციის გაშუქებისას, ზურგში ესროლა.[7]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Iraq, 13 March 2019

 (accessed on 17 December 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Iraq, 4 February 2019

 (accessed on 17 December 2019)

[3] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Targeting of Individuals, March 2019

 (accessed on 17 December 2019)

[4] Committee to Protect Journalists; Journalists injured and detained, broadcasters banned as protests resume in Iraq; 29 October, 2019; available at: https://cpj.org/2019/10/journalists-injured-and-detained-broadcasters-bann.php [accessed 17 December 2019]

[5] Middle East Eye; Iraqi journalists face wrath of authorities over protest coverage; By Azhar Al-Rubaie; 29 November, 2019; available at: https://www.middleeasteye.net/news/journalists-iraqi-authorities-crosshairs-over-protest-coverage [accessed 17 December 2019]

[6] AI – Amnesty International: Photographer abducted outside his home: Zaid Mohammed Abid al-Khafaji: First UA: 170/19 [MDE 14/1539/2019], 9 December 2019

 (accessed on 17 December 2019)

[7] Reporters Without Borders; Iraq: Another Iraqi journalist killed, third since start of protests; 10 December, 2019; available at: https://rsf.org/en/news/iraq-another-iraqi-journalist-killed-third-start-protests [accessed 17 December 2019]

ერაყი. ანბარი; რამადიში უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. დეკემბერი, 2019

ანბარის პროვინცია – ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისის (EASO) 2019 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ანბარი ერაყის ყველაზე დიდი პროვინციაა. იქიდან გამომდინარე, რომ პროვინციის ტერიტორიის დიდი ნაწილი უდაბნოა, ანბარი ყველაზე მეჩხერად დასახლებული ტერიტორიული ერთეულია ქვეყანაში. ანბარის პროვინცია იყო ერთერთი პირველი, რომელიც დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ კონტროლის ქვეშ მოექცა და წარმოადგენდა უკანასკნელ ბასტიონს, ვიდრე 2017 წლის დეკემბერში ერაყის უსაფრთხოების ძალებმა პროვინციაზე კონტროლი დაიბრუნეს.

დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფო“ ანბარში ტერიტორიებს ვეღარ აკონტროლებს, თუმცა გავრცელებული ინფორმაციით, დაჯგუფება ინარჩუნებს ე.წ. მიძინებულთა ქსელს ანბარის უდაბნოში, ღადაფის ხეობასა და ალ-ჰუსაინიაში, რუთბაჰის დასავლეთით. დაჯგუფება განაგრძობს ასიმეტრიულ იერიშებს ერაყის უსაფრთხოების ძალების წინააღმდეგ. მათი აქტიური ქსელი იდენტიფიცირებულია ალქაიმში, უადი ჰორან/რუთბაჰსა და ტბა თართარის მიმდებარედ/ჰით/ რამადი.

პროვინციაში უსაფრთხოების კუთხით მოქმედი რამდენიმე მოქმედი პირია წარმოდგენილი, მათ შორის არმია, პოლიცია, სახალხო მობილიზაციის ძალები, შიიტური დაჯგუფებები, ირანის მხარდაჭერილი დაჯგუფებები და ტომთა დაჯგუფებები. 2018 წლის ოქტომბერში პროვინციაში, სირიის საზღვართან, საგანგებო მდგომარეობა გამოცხადდა, რაც გამოწვეული იყო დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ თავდასხმებთან სირიის მხრიდან. არმიისა და სახალხო მობილიზაციის ძალების 30 ათასზე მეტი სამხედროს მობილიზება მოხდა სასაზღვრო ზოლზე სირიის ტერიტორიიდან დაჯგუფების თავდასხმების პრევენციის მიზნით.

ანალიტიკური ორგანიზაცია IBC-ის მიერ 2018 წლის განმავლობაში დაფიქსირდა უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 46 ისეთი ინციდენტი, რასაც მშვიდობიან მოსახლეობაში მოჰყვა მსხვერპლი. სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 100 ათას კაცზე 5.1 იყო (2017 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 45.3 შეადგენდა). მშვიდობიანი მოსახლეობის დაზიანების (დაშავება; სიკვდილი) 252 ფაქტს ადასტურებს UNAMI, რაც წინა წელთან შედარებით (822) შემცირებული მაჩვენებელია.

2018 წელს სიკვდილიანობის ყველაზე მაღალი ინტენსივობა დაფიქსირდა ჰადიტიაში (14.1) და ანაში (11.5). უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ ყველაზე მეტ ისეთ ინციდენტს, რომელსაც მშვიდობიან მოსახლეობაში მსხვერპლი მოჰყვა, ადგილი ჰქონდა რამადისა და ალ-კაიმის რაიონებში.

დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ იერიშების სამიზნეს ძირითადად წარმოადგენდნენ ერაყის უსაფრთხოების ძალები და სახალხო მობილიზაციის ძალები, მათ შორის ადგილი ჰქონდა საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებზე, პოლიციის განყოფილებებსა და სამხედრო ტრანსპორტზე თავდასხმებს. 2018 წლის განმავლობაში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ისეთი ინციდენტები, რომელთაც მშვიდობიან მოსახლეობაში მსხვერპლი მოჰყვა, ძირითადად, ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობებისა და ცეცხლსასროლი იარაღის გამოყენებასთან იყო დაკავშირებული.

ანბარის გამათავისუფლებელი სამხედრო ოპერაციების შედეგად ფართოდ დაზიანდა კერძო და საჯარო ქონება – ხელისუფლება ამ გამოწვევის გადაწყვეტას კვლავაც ცდილობს. დაჯგუფებისგან გათავისუფლებული ტერიტორიები სრულად არაა გაწმენდილი ასაფეთქებელი მოწყობილობებისგან. ასეთი ნარჩენებისგან გარდაცვალების მრავალი ფაქტი დაფიქსირდა, მათ შორის იყო შემთხვევები, როდესაც დაჯგუფების მიერ საცხოვრებელ ან სასოფლო-სამეურნეო ზონებში დატოვებულ ნაღმებს ბავშვები ემსხვერპლნენ.

2018 წლის დეკემბრის მონაცემებით, ანბარი იძულებით გადაადგილებულ პირთა დაბრუნების მაჩვენებლით (1 290 606 რეგისტრირებული დაბრუნებული) მეორე იყო ერაყის მასშტაბით. ანბარი ერთერთია იმ პროვინციებს შორის, სადაც მძიმე ჰუმანიტარული ვითარებაა და დახმარებას თითქმის 1.5 მილიონი პირი საჭიროებს.

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი, ინდიკატორის შეფასების შედეგად, აღნიშნულ ანგარიშში ასკვნის, რომ განურჩეველ ძალადობას ანბარის პროვინციაში ადგილი აქვს, თუმცა არა მაღალი დონით, შესაბამისად, უფრო მაღალი ინდივიდუალური გარემოებაა საჭირო იმის დასადგენად, რომ პირი, ტერიტორიაზე დაბრუნების შემთხვევაში, მაკვალიფიცირებელი დირექტივის მეთხუთმეტე მუხლის განმარტებით, სერიოზული ზიანის სერიოზული საფრთხის ქვეშ აღმოჩნდება.[1]

პროვინციაში მოქმედი ძირითადი ჯგუფები – ანბარის საოპერაციო სარდლობა რამადის, ფალუჯისა და მიმდებარე უდაბნო ტერიტორიების უსაფრთხოებაზეა პასუხისმგებელი. პროვინციის უმეტესი ნაწილის, მათ შორის დასავლეთ რამადის, მდინარე ევფრატის დასავლეთ ხეობის უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელია ჯაზირასა და ბადიას საოპერაციო სარდლობა. ფედერალური პოლიცია ანბარში ორი დანაყოფითაა წარმოდგენილი: მეორე ფედერალური დანაყოფი და მეხუთე ფედერალური დანაყოფი. პროვინციაში ოპერირებს ასევე სწრაფი რეაგირების დანაყოფი და საზღვრის დაცვის სარდლობა.

ანბარის პროვინცია სათანადოდ მოქმედი საპოლიციო ძალის ნაკლებობას განიცდის. ადგილობრივი პოლიციის სისტემა ჩამოიშალა 2014 წელს, მას შემდეგ, რაც „ისლამურმა სახელმწიფომ“ პროვინციაზე კონტროლი დაამყარა. 2010 წელს ანბარში 28 ათასი პოლიციელი იყო. დაახლოებით 14 ათასი 2014-2016 წლებში გაათავისუფლეს, რადგან მათ ვერ მოახერხეს პროვინციის გარეთ შეკრებილ ჯგუფებში გაერთიანება. 2017 წელს ფედერალურმა მთავრობამ აღადგინა 3 ათასზე მეტი პოლიციელი, მას შემდეგ, რაც გაიარეს სპეციალური სასწავლო კურსი. ფედერალური ხელისუფლება კიდევ 6 ათასი პოლიციელის აღდგენაზე მუშაობს.

ანბარის პროვინციაში მოქმედებს სახალხო მობილიზაციის ძალები. 2017 წლის მაისის მდგომარეობით, ანბარში მათი რაოდენობა 16 ათას მებრძოლს შეადგენს. გარდა აღნიშნული ჯგუფებისა, ანბარის პროვინციაში წარმოდგენილნი არიან ირანის მხარდაჭერილი, პოლიტიკურად ასოცირებული დაჯგუფებები და სუნიტი ტომების დაჯგუფებები.

2018 წლის დეკემბერში „ისლამური სახელმწიფო“ ანბარის პროვინციაში მოიერიშე ქსელს ინარჩუნებდა ალ-ქაიმში, უადი ჰორან/რუთბასა და თართარის ტბის მიმდებარედ. მიუხედავად იმისა, რომ 2017 წლის ბოლოსთვის დაჯგუფება ერაყში რაიმე ტერიტორიას უკვე აღარ აკონტროლებდა, მაინც განაგრძობდა ასიმეტრიულ იერიშებს უსაფრთხოების ძალების წინააღმდეგ ნინევაში, სალაჰადინში, კირკუკში, დიალაში, ანბარსა და ბაღდადში. ვრცელდებოდა ინფორმაცია დაჯგუფების მიძინებულთა ქსელის არსებობის შესახებ ანბარის უდაბნოებში. ზუსტი ინფორმაცია, თუ რამდენი მეომარი ჰყავს შემორჩენილი „ისლამურ სახელმწიფოს“ ანბარში, არ არის ხელმისაწვდომი; ერაყის შეიარაღებული ძალები ვარაუდობენ, რომ საუბარია რამდენიმე ასეულ მებრძოლზე, რომლებიც მცირე დანაყოფებად გადაჯგუფდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ „ისლამური სახელმწიფო“ დასუსტებულია და აღარ შეუძლია დიდი მასშტაბის იერიშების ორგანიზება, იყო მცდელობა, დაჯგუფების მებრძოლები შესულიყვნენ ანბარის პროვინციაში სირიის მხრიდან, რის გამოც პროვინციაში ანტი-ტერორისტული ძალების მობილიზება მოხდა.

უსაფრთხოების მხრივ არსებული ვითარება – 2018 წლის განმავლობაში ანბარის პროვინციაში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 46 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 86 მშვიდობიანი მოქალაქის სიცოცხლე ემსხვერპლა. აღნიშნული მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად დაბალია წინა წლის მონაცემებთან შედარებით, როდესაც 170 ინციდენტს 761 მშვიდობიანი მოქალაქე შეეწირა. სიკვდილიანობის ინტენსივობის მაჩვენებელი ყოველ 100 ათას მოქალაქეზე 45.3-დან (2017 წელი) 5.1-მდე (2018 წელი) შემცირდა. 2018 წლის განმავლობაში რამადი, ალ-კაიმი და ჰადიტია იყო ის რაიონები, სადაც უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ ყველაზე მეტ ინციდენტს ჰქონდა ადგილი. ანბარში დაფიქსირებული ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას და ცეცხლსასროლი იარაღებიდან სროლას.

2018 წელს „ისლამური სახელმწიფოს“ იერიშები ანბარის პროვინციაში სერიოზულად შესუსტდა. თვეში საშუალოდ ფიქსირდებოდა 9.1 ინციდენტი მაშინ, როდესაც ანალოგიური მაჩვენებელი 2017 წელს 60.6 იყო. ამის ფონზე გაიზარდა „მაღალი სიმძლავრის“ იერიშების პროცენტული წილი – ყველა იერიშის 49%. აღნიშნული მაჩვენებელი 2017 წელს 30% იყო. ჯოელ უინგი ერაყში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ტენდენციების შესახებ წერდა, რომ 2018 წელს „ისლამური სახელმწიფოს“ ამბოხებულებმა დიდწილად დატოვეს ანბარის პროვინცია.

სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი – ანბარის უდაბნოს დიდი ნაწილი დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ მიძინებულთა ქსელის მიერ გამოიყენება გადაჯგუფებისა და იერიშების ორგანიზებისთვის, რაც დიდ გამოწვევას წარმოადგენს ხელისუფლებისთვის უსაფრთხოების კუთხით. ანბარის უსაფრთხოების საბჭომ გამოთქვა შეშფოთება იმის გამო, რომ პროვინციაში უსაფრთხოების ძალების ნაკლებობაა. თავის მხრივ, უსაფრთხოების ძალებისთვის პრობლემურია ანბარში მუდმივი წარმომადგენლობის უზრუნველყოფა. ერაყის უსაფრთხოების ძალების მიერ ჩატარებული ოპერაციების შედეგად განადგურდა სამალავები და მოხდა იარაღის კონფისკაცია. არასახარბიელო რელიეფი ართულებს საკონტროლო-გამშვები და სათვალთვალო პუნქტების მოწყობას; მხოლოდ სირიასთან საზღვარი 600 კილომეტრს შეადგენს. ფოროვანი საზღვარი სირიასთან დიდი გამოწვევაა ერაყის ხელისუფლებისთვის „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლების ინფილტრაციის პრევენციის კუთხით. ქვეყანაში ექსტრემისტთა შედინების პრევენციის მიზნით, ხელისუფლება ცდილობს შექმნას უსაფრთხოების ღობე ალ-ქაიმში; თუმცა, დიდი ეჭვი არსებობს აღნიშნული ღობის ეფექტურობის შესახებ. საზღვრის მიმდებარედ, სირიის ტერიტორიაზე, „ისლამური სახელმწიფო“ ძალებს იკრეფს; მათ მთლიანად დაიკავეს ქალაქ სოუსას ბაღუზის რაიონი. გავრცელებული ინფორმაციით, დაჯგუფების რაკეტები უკვე რამდენჯერმე მიწვდა ერაყის ტერიტორიას. ყოველივე ამან, შეიძლება, გავლენა იქონიოს ერაყის სასაზღვრო რეგიონების უსაფრთხოებაზე, მათ შორის ქალაქ ალ-ქაიმში.

სახალხო მობილიზაციის ძალები არღვევდნენ ადამიანის უფლებებს, სჩადიოდნენ რა უსამართლო მკვლელობებს და სხვა სახის მკვლელობებს „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ მიმდინარე ოპერაციების დროს. რწმენის ნაკლებობისა და შიშის გამო ბევრი ადგილობრივი თავს იკავებს უსაფრთხოების ძალებთან თანამშრომლობისგან. აღნიშნული საკითხი საჭიროებს შესაძლებლობების განვითარებისკენ მიმართულ ძალისხმევას ტომთა ლიდერების მხრიდან, რომლებიც ხშირად სხვადასხვა სექტის თუ ტომის წარმომადგენლები არიან.

სახალხო მობილიზაციის ძალები გეგმავდნენ ანბარის დატოვებას „ისლამურ სახელმწიფოზე“ გამარჯვების გამოცხადების შემდეგ; თუმცა, მათ გეგმები შეცვალეს, რაც იმით ახსნეს, რომ პროვინციაში ჯერ კიდევ არის ასაფეთქებელი ნივთიერებები და დანაღმული სახლები. ერაყის მთავრობა 2018 წლის იანვარში გეგმავდა სახალხო მობილიზაციის ძალების ანბარიდან გაყვანას, მაგრამ სირიის საზღვართან დაჯგუფების მოძლიერების და ზოგიერთი საერთაშორისო დანაყოფის ტერიტორიიდან გასვლის გამო, სახალხო მობილიზაციის ძალების წარმომადგენლობა ანბარში გაძლიერდა. ანბარი ერთადერთი სუნიტური პროვინციაა, სადაც სახალხო მობილიზაციის ძალები კვლავ არიან წარმოდგენილნი.

იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება – მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის 2018 წლის დეკემბრის მონაცემებით, ანბარიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რაოდენობა შეადგენდა 201,996 პირს; 52,878 პირი გადაადგილებული იყო პროვინციის შიგნით. 2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, ანბარის პროვინცია იკავებდა მეორე ადგილს დაბრუნებულთა მაჩვენებლის მიხედვით. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ამ დროისთვის, პროვინციაში დაბრუნებულთა რაოდენობა 1,290,606 პირს შეადგენდა. გაეროს ჰუმანიტარული დახმარების კოორდინაციის ოფისის 2019 წლის მონაცემებით, ნინევას შემდეგ, ანბარი კვლავ მეორე ადგილზე იყო დაბრუნებულთა რაოდენობის მიხედვით (1,352,562 დაბრუნებული). გავრცელებული ინფორმაციით, თემებისა და ტომების ლიდერები დაბრუნებას უკრძალავენ „ისლამური სახელმწიფოს“  წევრების ოჯახებს. მათ ემუქრებიან, რომ მათ შესახებ აცნობებენ ხელისუფლების წარმომადგენლებს იმ შემთხვევაში, თუ არ გადაიხდიან დიდი ოდენობის თანხას.

გზების უსაფრთხოება – ანბარის პროვინციაში უსაფრთხოებაზე სხვადასხვა შეიარაღებული დაჯგუფება აგებს პასუხს. მათ შორისაა, არმია, პოლიცია, სუნიტური ტომების დაჯგუფებები, ასევე სახალხო მობილიზაციის ძალები. სხვადასხვა საკონტროლო-გამშვები პუნქტის ადმინისტრირებას სხვადასხვა დაჯგუფება ახდენს. საკონტროლო-გამშვები პუნქტები მოქმედებენ თვითნებურად, იმის მიხედვით, თუ რა დღის წესრიგი აქვს ამა თუ იმ დაჯგუფებას. ადგილობრივები პროვინციის მილიტარიზაციის მაღალ ხარისხზე ამახვილებენ ყურადღებას.[2] [3]

[1] EASO – European Asylum Support Office: Country Guidance: Iraq; Guidance note and common analysis, June 2019

 (accessed on 17 December 2019)

[2] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Security situation, March 2019

 (accessed on 27 March 2019)

[3] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Security situation (supplement) – Iraq Body Count – civilian deaths 2012, 2017-2018, February 2019

 (accessed on 27 March 2019)

სირია. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. დეკემბერი, 2019

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2019 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში სირიაში უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ წერს, რომ 2019 წლის ივლისის მდგომარეობით, სირიის მთავრობა მეტწილად აკონტროლებდა ქვეყნის დიდ ტერიტორიას და ინარჩუნებდა ძალაუფლებას. ამბოხებულები დამარცხდნენ უმეტეს ნაწილში, თუმცა მაინც ინარჩუნებდნენ კონტროლს იდლიბის პროვინციაზე და მოსაზღვრე ზონებზე ალეპოსა და ჰამაში. სირიის ჩრდილო-დასავლეთით, თურქეთის საზღვართან, აფრინიდან ჯარაბულსამდე, თურქეთის მოკავშირე ამბოხებულები აკონტროლებდნენ. ქურთული ძალები აკონტროლებდნენ სირიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილს, ხოლო აშშ-ის და ადგილობრივი ამბოხებულების ძალები აკონტროლებდნენ ტერიტორიას ტანფის გარშემო და უდაბნოს ერაყის, იორდანიის და სირიის საზღვარზე. დანარჩენი ტერიტორია სირიის მთავრობის და მასთან დაკავშირებული დაჯგუფებების კონტროლის ქვეშ იყო.

2019 წლის ოქტომბრის დასაწყისში აშშ-ის სამხედრო ძალებმა სირიის დატოვება დაიწყეს და გზა გაუხსნეს თურქეთის სამხედრო ძალების მიერ გამოცხადებულ სამხედრო ოპერაციას. 2019 წლის 9 ოქტომბერს თურქულმა ძალებმა, მოკავშირე მეამბოხეებთან ერთად შეტევა დაიწყეს და დაიკავეს ტელ აბაიდი რაქაში და რას ალ-აინი ჰასაკაში; ასევე, მ4 საერთაშორისო მაგისტრალი, რომელიც ქურთულ ძალებს ერთმანეთთან აკავშირებდა. ოქტომბრის შუა რიცხვებში ქურთები სირიის მთავრობას შეუთანხმდნენ და სირიის სამთავრობო ძალები რეგიონში შევიდნენ თურქული ძალების წინააღმდეგ საბრძოლველად. 17 ოქტომბერს მხარეები 5-დღიან ცეცხლის შეწყვეტაზე შეთანხმდნენ. ამ დროის განმავლობაში ქურთებს თურქეთის საზღვრიდან 30 კილომეტრით უნდა დაეხიათ, რათა თურქეთს ამ ტერიტორიაზე „უსაფრთხო ზონა“ შეექმნა.

2019 წლის 21 ოქტომბერს ქურთულმა ძალებმა განაცხადეს, რომ ყველა ქურთი მებრძოლი ევაკუირებული იყო ქალაქ რას ალ-აინიდან.

2019 წლის 23 ოქტომბერს თურქეთმა და რუსეთმა ხელი მოაწერეს ერთობლივი პატრულირების ხელშეკრულებას, ქურთების მიერ დატოვებულ, ე.წ. „უსაფრთხო ზონაში“. თურქეთის სამხედრო ოპერაციის შედეგად 20 ოქტომბრისთვის 170 ათასზე მეტი ადამიანი, მათ შორის 74 ათასი ბავშვი იძულებით გადაადგილდა ალეპოდამ, ჰასაკადან და რაქადან. გაეროს მონაცემებით, დაახლოებით 18 500 პირი დაბრუნდა, ძირითადად, ტელ აბიადში (რაქა) და ქამიშლიში (ჰასაკა).

2019 წლის სექტემბრის ბოლოს სირიის არმიამ და მასთან დაკავშირებულმა ჯგუფებმა კონტროლი დაამყარეს მდინარე ევფრატის აღმოსავლეთით, ქალაქ დიერ ეზ ზორთან ახლოს მდებარე ქალაქებზე სალიჰია, ჰატლაჰი, ჰუსეინია და ტაბიია. 14 ოქტომბრისთვის სირიის არმია შესული იყო ქალაქ აინ ისაში, რაქას პროვინცია. 15 ოქტომბრისთვის სირიის არმია უკვე შევიდა აქამდე ქურთების მიერ კონტროლირებად მანბიჯში, ალეპოს პროვინცია. 16 ოქტომბერს სირიის შეიარაღებული ძალები შევიდნენ ალეპოს პროვინციის ქალაქ კობანეში, რომელიც ქურთების მთავარ დასაყრდენს წარმოადგენდა. გავრცელებული ინფორმაციით, სირიის არმიას ტერიტორიებზე კონტროლის აღდგენის პროცესში თან ახლდა რუსული არმია.

სრული მონაცემები და სტატისტიკა ძალადობრივი ინციდენტებისა და კონფლიქტთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის შესახებ არაა ხელმისაწვდომი, თუმცა ზოგიერთი ადგილობრივი ორგანიზაცია და საერთაშორისო ინსტიტუტი ცდილობს, აღწეროს სირიაში მომხდარი კონფლიქტთან დაკავშირებული ინციდენტები. არსებული ინფორმაცია ორ ძირითად ტენდენციაზე მეტყველებს. მთელი ქვეყნის მასშტაბით, ძალადობის მაჩვენებელი კლებულობს – 2018 წელს ძალადობრივი ინციდენტების რაოდენობა და კონფლიქტთან დაკავშირებული  სიკვდილიანობის მაჩვენებელი გაცილებით დაბალი იყო, ვიდრე კონფლიქტის საწყის წლებში. იგივე ტენდენცია ნარჩუნდება 2019 წლის განმავლობაში. მეორე ტენდენცია, რომელზეც მონაცემები მეტყველებს არის გეოგრაფიული განსხვავება. მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე, მათ შორის დამასკოში, სამხრეთის პროვინციებში და ლიბანთან სასაზღვრო მონაკვეთში 2019 წლის პირველ ნახევარში, წინა წლებთან შედარებით, ძალადობრივი ინციდენტების რაოდენობა გაცილებით ნაკლებია, ვიდრე სხვა ტერიტორიებზე. ფრონტის ხაზის სიახლოვეს – იდლიბის პროვინციაში ვითარება განსხვავებულია და ძალადობრივი ინციდენტების რაოდენობა მაღალია, ისევე როგორც თურქეთის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე და ქურთების მიერ კონტროლირებად ზონებში.

უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების საერთო რაოდენობა 2018 წელს 31 ათასს აჭარბებდა. წლის დასაწყისში საშუალო მაჩვენებელი თვეში 4 ათასი იყო; აგვისტოდან მოყოლებული კი 1500-მდე იკლო. ACLED-ის მონაცემებით, 2018 წელს დაფიქსირებული კლების შემდეგ, ინციდენტის რაოდენობის მატება მოხდა 2019 წლის ზაფხულში. ძალადობრივი ინციდენტები შემდეგ კატეგორიებად იყოფა: საბრძოლო მოქმედებები, ძალადობა სამოქალაქო პირების მიმართ; აფეთქებები; არეულობები და პროტესტი; სტრატეგიული განვითარებები.

კონფლიქტთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი ძალადობრივი ინციდენტების დინამიკის შესაბამისია. საერთო ჯამში, სიკვდილიანობის მაჩვენებელი მთელი ქვეყნის მასშტაბით შემცირებულია. სხვადასხვა წყარო სხვადასხვა მონაცემს ავრცელებს, თუმცა ყველა მათგანის მონაცემი აჩვენებს შემცირებას – 2012 წლიდან მოყოლებული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი წლიდან წლამდე მცირდებოდა და 2018 წელს 7500 შეადგინა (ზოგიერთი წყარო აღნიშნულ მაჩვენებელს 20 ათასამდე ვარაუდობს). 2019 წლის პირველი 5 თვის განმავლობაში დაფიქსირებული მაჩვენებელია 1300. სხვა წყაროებიც 2019 წლის პირველ 5 თვეში დაახლოებით იგივე მონაცემებს ავრცელებენ.[1]

[1] EASO – European Asylum Support Office: Syria Security situation, 1 November 2019

 (accessed on 5 December 2019)

სერბეთი. მედია და გამოხატვის თავისუფლება. ნოემბერი, 2019

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში სერბეთის შესახებ წერს, რომ სერბეთი საპარლამენტო დემოკრატიაა, სადაც არჩევნები მრავალპარტიული შეჯიბრის პრინციპებით ტარდება, თუმცა ბოლო წლებში მმართველი „სერბეთის პროგრესული პარტია SNS“ მნიშვნელოვნად აფერხებს პოლიტიკურ უფლებებს და სამოქალაქო თავისუფლებებს, ახდენს რა ზეწოლას დამოუკიდებელ მედიაზე, პოლიტიკურ ოპოზიციასა და სამოქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციებზე. მიუხედავად ამისა, ქვეყანა განაგრძობს სვლას ევროკავშირის წევრობისკენ.

პირადი დისკუსიები, ზოგადად, აქტიური და თავისუფალია, თუმცა მაღალი პროფილის სამთავრობო კრიტიკოსების სანიმუშო დასჯების ფაქტებმა თავისი როლი ითამაშა ღია დებატებისა და თავისუფალი გამოხატვისთვის მზარდი მტრული გარემოს შექმნაში. 2018 წლის განმავლობაში მთავრობის ოპონენტებად მიჩნეული ჟურნალისტების, სამოქალაქო საზოგადოებრივი ლიდერების და ცნობილი სახეების წინააღმდეგ, სამთავრობო მედია საშუალებებში ადგილი ჰქონდა რეპუტაციის შელახვისკენ მიმართულ კამპანიებს; ასევე, საგამოძიებო და სხვა საპასუხო (სამაგიერო) ქმედებებს. 2018 წლის ოქტომბერში, ხელისუფლებამ დაიწყო გამოძიება ჯანდაცვის სფეროში მოქმედი საქველმოქმედო ორგანიზაციის წინააღმდეგ, რომელსაც მსახიობი სერგეი ტრიფუნოვიჩი ხელმძღვანელობს. სერგეი ტრიფუნოვიჩი ღიად აკრიტიკებს მთავრობას როგორც სოციალურ მედიაში, ასევე საჯარო გამოსვლებისას. გამოძიების დაწყების პარალელურად, ტრიფუნოვიჩის დადგმა მოხსნეს ნოემბრის ადგილობრივი თეატრალური ფესტივალიდან. ანალიტიკოსების მოსაზრებით, აღნიშნული ქმედებები იყო ტრიფუნოვიჩისთვის სამაგიეროს გადახდა, როგორც ჩანს მმართველი „სერბეთის პროგრესული პარტიის“ მაღალჩინოსნების მოთხოვნით.

მიუხედავად კონსტიტუციისა, რომელიც პრესის თავისუფლების გარანტია და იმის მიუხედავად, რომ ცილისწამება სისხლის სამართლის კოდექსით დასჯადი არაა, მედიის თავისუფლება შერყეულია ჟურნალისტების წინააღმდეგ სხვადასხვა სახის საჩივრებითა და სისხლის სამართლებრივი დევნით, მედია საშუალებების მფლობელობის კუთხით არსებული გამჭვირვალობის ნაკლებობით, სარედაქციო პოლიტიკაზე ზეწოლით პოლიტიკოსებისა და პოლიტიკოსებთან დაკავშირებული მფლობელების მხრიდან და ასევე, მაღალი ხარისხის თვით-ცენზურით. სახელმწიფო და მმართველი პარტია ახორციელებს ზეწოლას კერძო მედია საშუალებებზე, მათ შორის სარეკლამო კონტრაქტების გამოყენებით და სხვა არაპირდაპირი სუბსიდიების საშუალებით. იმ დროს, როდესაც ბევრი მედია საშუალება ირჩევს სახელისუფლებო ხაზს და თავს არიდებს მმართველი ძალის კრიტიკას, ზოგიერთი მედია საშუალება განაგრძობს დამოუკიდებელი მაუწყებლობის შეთავაზებას.

2018 წლის განმავლობაში რიგი კრიტიკულად განწყობილი ჟურნალისტებისა და მედია საშუალებებისა აწყდებოდა რეპუტაციის შემლახავ კამპანიებს, სადამსჯელო ხასიათის საგადასახადო შემოწმებებს და ზეწოლის სხვა ფორმებს. გასული წლის განმავლობაში სერბეთის დამოუკიდებელ ჟურნალისტთა ასოციაციამ მედიის თავისუფლების დარღვევის 102 ფაქტი აღწერა. აღნიშნული ფაქტები მოიცავდა ფიზიკურ თავდასხმებსაც, თუმცა მათი უმეტესობა იყო აგრესიული რიტორიკა და სხვა ფორმებით ზეწოლა და დაშინება. 2018 წლის დეკემბერში საგამოძიებო ჟურნალისტი მილან იოვანოვიჩი, რომელიც აქტიურად აშუქებდა კორუფციის საკითხებს, თავდასხმის მსხვერპლი გახდა – უცნობმა დამნაშავემ მის სახლს ე.წ. „მოლოტოვის კოქტეილი“ ესროლა.

აკადემიური თავისუფლება მეტწილად მხარდაჭერილია ქვეყანაში, თუმცა ბოლო პერიოდის საკანონმდებლო ცვლილებები ბადებს შეშფოთების საფუძველს პოლიტიკური ზეგავლენის მიმართულებით. უმაღლესი განათლების შესახებ კანონით, რომელიც 2017 წელს იქნა მიღებული, გაიზარდა სახელმწიფოს მიერ დანიშნული წევრების რაოდენობა უმაღლესი განათლებისა და ეროვნული აკრედიტაციის საბჭოებში. კიდევ ერთი კანონით, რომელიც ასევე 2017 წელს იქნა მიღებული, განათლების მინისტრს მისცა ცენტრალიზებული კონტროლი სკოლების დირექტორების დანიშვნის მიმართულებით.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2019 წლის ანგარიშში სერბეთის შესახებ წერს, რომ ჟურნალისტები კვლავ არიან თავდასხმებისა და დაშინების მსხვერპლნი და სერბეთის ხელისუფლება აღნიშნული არ ახდენს სათანადო რეაგირებას. სახელისუფლებო მედია საშუალებები განაგრძობენ რეპუტაციის შემლახავ კამპანიებს დამოუკიდებელი მედია საშუალებებისა და ჟურნალისტების წინააღმდეგ. ადამიანის უფლებათა დამცველები კვლავ მტრულ გარემოში განაგრძობენ საქმიანობას. ინტერნეტ სივრცეში რეგულარულად ვრცელდება მუქარები ადამიანის უფლებათა აქტივისტების მიმართ და გამოძიება ამ მიმართულებით გაჭიანურებულია.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში სერბეთის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუცია ადგენს გამოხატვის თავისუფლებას, მათ შორის პრესის თავისუფლებას, თუმცა მედიის ფლობის კუთხით არსებული გამჭვირვალობის ნაკლებობის გამო, მთავრობა კვლავ განაგრძობს სხვადასხვა მედია საშუალების ფლობას. მედიის თავისუფლებას ჩრდილს აყენებს, ასევე, მუქარები და თავდასხმები ჟურნალისტებზე. დამოუკიდებელი დამკვირვებლების შეფასებით, პრესის თავისუფლების მხრივ, 2017 წელი ერთერთი ყველაზე უარესი იყო სერბეთში და 2018 წელს მედიის თავისუფლების კუთხით სიტუაციის გაუარესების ტენდენცია შენარჩუნდა.[3]

ევროკომისია სერბეთის ევროკავშირში გაწევრიანების პროგრესის ანგარიშში, რომელიც 2019 წლის მაისში გამოქვეყნდა, წერს, რომ ქვეყანაში გამოხატვის თავისუფლების კუთხით ჯერჯერობით პროგრესს ადგილი არ ჰქონია. პროგრესის არ არსებობა კი, თავის მხრივ, უკვე სერიოზული შეშფოთების საგანია. საერთო გარემო კვლავ არ არის სახარბიელო გამოხატვის თავისუფლების უფლების აღსრულებისთვის. ჟურნალისტების დაშინების, მათ მიმართ მუქარისა და ძალადობის ფაქტები კვლავ შემაშფოთებელია. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ასეთი ფაქტი გამოძიებული და სასჯელი დაკისრებული იქნა, ზოგადად, გამოძიებები ამ კუთხით კვლავ იშვიათია. ევროკომისია მიიჩნევს, რომ სერბეთმა უნდა შექმნას ისეთი გარემო, სადაც გამოხატვის თავისუფლება შეუფერხებლად აღსრულდება და უნდა უზრუნველყოს ჟურნალისტებისა და ბლოგერების დაშინებების, ფიზიკური თავდასხმების, მათ მიმართ ძალადობისკენ წაქეზებისა და მათი პირადი ცხოვრების ხელყოფის ფაქტებზე სათანადო რეაგირება. ასევე, საჯაროდ დაგმოს მსგავსი ქმედებები.[4]

[1] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Serbia, 4 February 2019

 (accessed on 28 November 2019)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Serbia/Kosovo, 17 January 2019

 (accessed on 28 November 2019)

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 28 November 2019)

[4] European Commission: Serbia 2019 Report [SWD(2019) 219 final], 29 May 2019

 (accessed on 28 November 2019)