ტაჯიკეთი. ადამიანის უფლებების დაცვა და უსაფრთხოება. ოქტომბერი, 2021

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ ტაჯიკეთი ავტორიტარული ქვეყანაა, სადაც პოლიტიკური დომინაცია პრეზიდენტ ემომალი რაჰმანისა და მისი მხარდამჭერების ხელშია 1992 წლიდან. ქვეყნის კონსტიტუცია ადგენს მრავალპარტიულ პოლიტიკურ სისტემას, მაგრამ მთავრობა ისტორიულად უშლის ხელს პოლიტიკურ პლურალიზმს და ასეთი პრაქტიკა წლიდან წლამდე უცვლელად გრძელდება. 2016 წლის რეფერენდუმით მიღებული საკონსტიტუციო ცვლილებებით, ტაჯიკეთში აიკრძალა რელიგიური ნიშნით პოლიტიკური პარტიების დაფუძნება და გაუქმდა შეზღუდვები საპრეზიდენტო ვადებზე, რამაც პრეზიდენტ რაჰმონს საშუალება მისცა, მართოს განუსაზღვრელი ვადით. რუსტამ ემომალი, დედაქალაქ დუშანბეს 33 წლის მერი და პრეზიდენტის უფროსი ვაჟი, 2020 წლის 17 აპრილს პარლამენტის ზედა პალატის სპიკერად დაინიშნა, რამაც განსაზღვრა მისი, როგორც მემკვიდრის როლი. 2020 წელს ჩატარდა როგორც საპარლამენტო, ასევე საპრეზიდენტო არჩევნები. ემომალი რაჰმონი ხელახლა იქნა არჩეული ტაჯიკეთის პრეზიდენტად მომდევნო 7 წლით. ორივე არჩევნები შეფასდა, როგორც დაბალი ჩართულობის და რეალური არჩევანის ნაკლებობის მქონე პროცესი. არა ძალოვანი სახელმწიფო ინსტიტუტები მხოლოდ ნაწილობრივ ახორციელებენ ეფექტიან კონტროლს უსაფრთხოების ძალებზე. უსაფრთხოების ძალების წევრები სჩადიან სხვადასხვა სახის დარღვევებს.

ადამიანის უფლებების დარღვევების მნიშვნელოვან ფაქტებს წარმოადგენს გატაცებები და მოქალაქეების იძულებითი რეპატრიაცია უცხო ქვეყნებში, რასაც მათი მხოლოდ ციხეებში გამოჩენა ახლავს თან; იძულებითი გაუჩინარებები და დაკავებულთა მიმართ ძალადობა უსაფრთხოების ძალების მხრიდან; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები; თვითნებური დაკავებები; პოლიტიკური პატიმრების არსებობა; თვითნებური და უკანონო ჩარევა პირად ცხოვრებაში; სერიოზული პრობლემები სასამართლოს დამოუკიდებლობის კუთხით; ცენზურა და ინტერნეტ გვერდების აკრძალვა; შეკრების თავისუფლების შეზღუდვა; არასამთავრობო სექტორის საქმიანობის შემზღუდველი კანონმდებლობა; მკაცრი შეზღუდვები რელიგიის თავისუფლების კუთხით; გადაადგილების თავისუფლების მნიშვნელოვანი შეზღუდვები; ბარიერები პოლიტიკური ჩართულობის წინააღმდეგ, მათ შორის თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნების არ არსებობა; კორუფცია და ნეპოტიზმი; ძალადობა სექსუალური უმცირესობების მიმართ და იძულებითი შრომა.

ძალიან ცოტაა იმ შემთვევების რაოდენობა, როდესაც მთავრობის წარმომადგენლები ჩადენილი ადამიანის უფლებების დარღვევებისთვის დაისაჯნენ. როგორც წესი, უსაფრთხოების ძალების და სხვა ინსტიტუტები დაუსჯელად არღვევენ ადამიანის უფლებებს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებების დაცვის ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ ხელისუფლება აკონტროლებს მედიას და ინფორმაციის ნაკადს და ზღუდავს გამოხატვის თავისუფლებას. სასამართლოები იყენებენ კონტრ-ტერორისტულ კანონმდებლობას და ზღუდავენ წვდომას საერთაშორისო მედიაზე. საერთაშორისო მონეტარული ფონდის შეფასებით, ქვეყანა მძიმე მდგომარეობაშია კოვიდ პანდემიის გამო. ფულადი გზავნილები, რაც ქვეყნის მშპ-ის მესამედს შეადგენს, თითქმის განახევრდა, რამაც საკვების დეფიციტი გამოიწვია. პრეზიდენტი ემომალი რაჰმონი კი უკონკურენტოდ იქნა არჩეული ხელახალი 7 წლის ვადით.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებების დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ტაჯიკეთის შესახებ წერს, რომ 2020 წელს ხელისუფლება განაგრძობდა მთავრობის კრიტიკოსების, მათ შორის ოპოზიციური აქტივისტებისა და ჟურნალისტების დაპატიმრებებს ხანგრძლივი ვადით და პოლიტიკურად მოტივირებული საფუძლებით. ხელისუფლებამ, ასევე, გააძლიერა საზღვარგარეთ მყოფი მშვიდობიანი დისიდენტების ოჯახის წევრების შევიწროვება. მთავრობა მკაცრად ზღუდავს გამოხატვის, შეკრების და რელიგიის თავისუფლებას; მათ შორის, აწესებს მკაცრ ცენზურას ინტერნეტ რესურსზე.[3]

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებების ჟენევის აკადემიის პროექტის „კანონის უზენაესობა შეიარაღებულ კონფლიქტებში“ (RULAC) მიხედვით, ტაჯიკეთის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ადგილი არ აქვს საერთაშორისო ხასიათის ან შიგა შეიარაღებულ კონფლიქტს. ასევე, ტაჯიკეთი არ არის ჩართული საერთაშორისო ან სხვა სახის შეირაღებულ კონფლიქტში რომელიმე სხვა ქვეყნის ტერიტორიაზე.[4]

[1] USDOS – US Department of State: 2020 Country Report on Human Rights Practices: Tajikistan, 30 March 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[2] AI – Amnesty International: Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Tajikistan 2020, 7 April 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[3] HRW – Human Rights Watch: World Report 2021 – Tajikistan, 13 January 2021

 (accessed on 13 October 2021)

[4] The Rule of Law in Armed Conflicts project RULAC; Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights; Tajikistan; available at: https://www.rulac.org/browse/map [accessed on 13 October 2021]

ისრაელი. უსაფრთხოება და ადამიანის უფლებების დაცვის პრაქტიკა. ოქტომბერი, 2021

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ისრაელის შესახებ წერს, რომ ისრაელი მრავალპარტიული საპარლამენტო დემოკრატიაა. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანას არ აქვს კონსტიტუცია, 120-მანდატიანი პარლამენტი „კნესეტის“ მიერ მიღებულია „ძირითადი კანონების“ სერია, რომელიც აერთიანებს ფუნდამენტურ უფლებებს. ფუნდამენტური კანონების, ბრძანებულებებისა და რეგულაციების მოქმედება დამოკიდებულია საგანგებო მდგომარეობის არსებობაზე, რომელიც ქვეყანაში ძალაშია 1948 წლიდან. მოქმედი კანონმდებლობით, პარლამენტი უფლებამოსილია დაითოვოს საკუთარი თავი და დანიშნოს არჩევნები. 2020 წლის 2 მარტს ისრაელში ჩატარდა მესამე არჩევნები უკანასკნელი ერთი წლის განმავლობაში და ჩამოყალიბდა კოალიციური მმართველობა. 2020 წლის 23 დეკემბერს პარლამენტმა, მას შემდეგ, რაც ბიუჯეტის შესახებ კანონი ვერ მიიღო, კიდევ ერთხელ დაითხოვა საკუთარი თავი და ხელახალი არჩევნები 2021 წლის 23 მარტს ჩანიშნა.

პრემიერის დაქვემდებარების ქვეშ, ისრაელის უსაფრთხოების სამსახური ებრძვის ტერორიზმს და შპიონაჟს ისრაელში, დასავლეთ სანაპიროსა და ღაზაში. ეროვნული პოლიცია, მათ შორის სასაზღვრო პოლიცია და საიმიგრაციო პოლიცია ექვემდებარება საჯარო უსაფრთხოების სამინისტროს. ისრაელის თავდაცვის ძალები პასუხისმგებელია საგარეო უსაფრთხოებაზე, მაგრამ ასევე აქვს გარკვეული პასუხისმგებლობა შიგა უსაფრთხოებაზე და ანგარიშვალდებულია თავდაცვის სამინისტროს წინაშე. ისრაელის უსაფრთხოების სამსახურის ძალები, რომლებიც მოქმედებენ დასავლეთ სანაპიროზე, ფუნქციონირებენ თავდაცვის ძალების დაქვემდებარებაში. სამოქალაქო ხელისუფლება ახორციელებს უსაფრთხოების სამსახურების ეფექტიან კონტროლს.

ანგარიშს მიხედვით, ისრაელშ ადამიანის უფლებების დაცვის კუთხით მნიშვნელოვან საკითხებს წარმოადგენს: ცნობები უკანონო და თვითნებური მკვლელობების შესახებ, მათ შორის ისრაელის სამოქალაქო პირებისა და სამხედროების მკვლელობები; თვითნებური დაკავებები პალესტინელებისა დასავლეთ სანაპიროდან და ღაზიდან; პალესტინელების იერუსალიმში განსახლებაზე დაწესებული შეზღუდვები, მათ შორის უკანონო ჩარევა პირად, ოჯახისა და საშინაო საქმეებში; მნიშვნელოვანი შეზღუდვებია დაწესებული გადაადგილების თავისუფლებაზე; ასევე, ყურადსაღებია ძალადობა თავშესაფრის მაძიებლებისა და უკანონო მიგრანტების მიმართ; ძალადობა და ძალადობის მუქარა ეროვნული, რასობრივი ან ეთნიკური უმცირესობების მიმართ; და შრომითი უფლებების დარღვევები უცხოელი მუშა ხელის და დასავლეთ სანაპიროელი პალესტინელების მიმართ.

ანგარიშის მიხედვით, ისრაელის ხელისუფლება დგამს ქმედით ნაბიჯებს, რათა სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობა დააკისროს თანამდებობის პირებს, რომლებიც ჩაიდენენ ადამიანის უფლებებს დარღვევებს; ისრაელის ხელისუფლება აღნიშნულს ახორციელებს ყველას მიმართ, განურჩევლად იმის, თუ რა თანამდებობა და გავლენა აქვს ამა თუ იმ დანაშაულის ჩამდენ პირს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ისრაელის შესახებ წერს, რომ ისრაელის ხელისუფლება 2020 წლის განმავლობაში სისტემატურად ავიწროვებდა და დისკრიმინაციულად ექცეოდა პალესტინელებს; და ასეთი დამოკიდებულება ხშირად ცდებოდა უსაფრთხოების დასაბუთების კონტექსტს, რასაც, როგორც წესი, ემყარება ხოლმე ისრაელის განმარტებები.

ზედიზედ მეცამეტე წლის განმავლობაში, ისრაელის ხელისუფლებამ აამოქმედა გადაადგილების შეზღუდვა პალესტინელებზე ღაზის სექტორში და მკაცრად ზღუდავდა ტვირთის შეტანა-გატანას. აღნიშნული შეზღუდვა არ არის დაფუძნებული უსაფრთხოების რისკის ინდივიდუალურ შეფასებაზე და 2 მილიონამდე პალესტინელს უზღუდავს გადაადგილების თავისუფლებას და ტოვებს მათ ელექტროენერგიისა და წყლის რესურსის შეზღუდულ პირობებში, რაც ანგრევს ეკონომიკასაც. ღაზის სექტორის მოსახლეობის 80% დამოკიდებულია ჰუმანიტარულ დახმარებაზე.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Freedom House“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ისრაელის შესახებ წერს, რომ ისრაელი თავისუფალი ქვეყანაა და მისი რეიტინგი 100-დან 76 ქულით ფასდება. ქვეყანაში არსებული ვითარება პოლიტიკური უფლებების კუთხით 40-დან 33 ქულითაა შეფასებული; სამოქალაქო თავისუფლებების კუთხით კი 60-დან 43 ქულით. ორგანიზაცია წერს, რომ ისრაელი მრავალპარტიული დემოკრატიაა ძლიერი და დამოუკიდებელი ინსტიტუტებით, რაც მოსახლეობის უმეტესი ნაწილისთვის პოლიტიკური და სამოქალაქო უფლებების დაცვის გარანტიაა. მიუხედავად იმისა, რომ სასამართლო სისტემა შედარებით აქტიურია უმცირესობათა უფლებების დაცვის მიმართულებით, პოლიტიკური ლიდერები და საზოგადოების გარკვეული ნაწილი დისკრიმინაციულია არაბი და სხვა ეთნიკური ან რელიგიური უმცირესობების მიმართ.[3]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Amnesty International“ 2021 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ისრაელის შესახებ წერს, რომ ისრაელი განაგრძობს ინსტიტუტიოცანილებული დისკრიმინაციული მიდგომის გატარებას პალესტინელების მიმართ, რომლებიც ისრაელის მმართველობის ქვეშ ცხოვრობენ პალესტინის ტერიტორიაზე. გრძელდება პალესტინელთა გადაადგილება და მათი სახლების დანგრევა. ისრაელის ძალები კვლავ იყენებენ გადამეტებულ ძალას სამართალდამცავი ორგანოების ოპერაციების დროს პალესტინის ტერიტორიაზე. ისრეალის ძალებმა 2020 წელს 31 პალესტინელი მოკლეს აღნიშნული ოპერაციების დროს. ისრაელის ინარჩუნებს ღაზის სექტორის ბლოკადას და ზღუდავს პალესტინელების გადაადგილების თავისუფლებას. ხელისუფლება თავშესაფრის მაძიებლებს უზღუდავს წვდომას ლტოლვილის სტატუსის დადგენის სათანადო პროცედურებზე.[4]

საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლისა და ადამიანის უფლებების ჟენევის აკადემიის პროექტის „კანონის უზენაესობა შეიარაღებულ კონფლიქტებში“ (RULAC) მიხედვით, ისრაელის სახელმწიფოს ტერიტორიაზე ადგილი არ აქვს საერთაშორისო ხასიათის ან შიგა შეიარაღებულ კონფლიქტს. თუმცა, ისრაელი ჩართულია ე.წ ისრაელ-პალესტინის კონფლიქტში. აღნიშნული კონფლიქტის ფარგლებში, პერიოდულად, ღაზის სექტორიდან ისრაელის სახელმწიფოს ტერიტორიის მიმართულებით ხდება საჰაერო იერიშების განხორციელება. აღნიშნული წყაროს მიხედვით, ისრაელი ეწევა პალესტინის ტერიტორიის ოკუპაციას და რეალური ძალაუფლება დასავლეთ სანაპიროზე, ღაზის სექტორსა და ასევე აღმოსავლეთ იერუსალიმზე ისრაელის სახელმწიფოს ხელშია. წყარო აღნიშნავს, რომ ისრაელი ჩართულია სამ შეიარაღებულ კონფლიქტში, როგორც მხარე, რომელსაც ოკუპირებული აქვს: 1. გოლანის სიმაღლეები (სირია), 2. მაზარია შაბა (Shebaa Farms – ლიბანი) და 3. პალესტინის ტერიტორია.[5]

[1] USDOS – US Department of State: 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza (Israel), 30 March 2021

 (accessed on 6 October 2021)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2021 – Israel and Palestine, 13 January 2021

 (accessed on 6 October 2021)

[3] Freedom House: Freedom in the World 2021 – Israel, 3 March 2021

 (accessed on 6 October 2021)

[4] AI – Amnesty International: Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Israel and the Occupied Palestinian Territories 2020, 7 April 2021

 (accessed on 6 October 2021)

[5] The Rule of Law in Armed Conflicts project RULAC; Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights; Israel; available at: https://www.rulac.org/browse/map [accessed on 7 October 2021]

თურქეთი. უსაფრთხოების და ადმიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარება – სექტემბერი, 2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC –  „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას (Rule of Law in Armed Conflicts) მიხედვით, დღევანდელი მდგომარეობით, თურქეთში მიმდინარეობს არა-საერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებული კონფლიქტი. კერძოდ, თურქეთის შეიარაღებული ძალები საომარ მოქმედებაში არიან ჩართული „ქურთ მუშათა პარტიასთან“ (PKK), რომელთა შორის კონფლიქტიც 1980 წლიდან 2013 წლამდე მიმდინარეობდა, ხოლო 2015 წლის ივლისში კვლავ განახლდა.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა, თანამეგობრობისა და განვითარების ოფისმა 2021 წლის 17 სექტემბერს გამოაქვეყნა განახლებული რუქა, სადაც აღწერილია მოგზაურთათვის თურქეთში მოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით.

ოფისის რეკომენდაციით, დაუშვებელია მოგზაურობა სირიის საზღვრიდან 10 კმ-ის რადიუსში, გარდა ქალაქი კილისისა. ამას გარდა, მოგზაურებს ურჩევენ, მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში იმოგზაურონ სირნაკის, კილისის, ჰათაის, დიარბაკირის, თუნჩელისა და ჰაკკარის პროვინციებში.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი თურქეთში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ თურქეთი კონსტიტუციური რესპუბლიკაა აღმასრულებელი საპრეზიდენტო სისტემითა და 600-მანდატიანი პარლამენტით. ერთპალატიანი პარლამენტი ქვეყნის საკანონმდებლო ხელისუფლებაა.

თურქეთის ეროვნული პოლიცია და ჟანდარმერია ექვემდებარებიან შინაგან საქმეთა სამინისტროს, რომელიც პასუხისმგებელია ქვეყნის შიდა უსაფრთხოებაზე, ხოლო საზღვრების კონტროლსა და საგარეო უსაფრთხოებას შეიარაღებული ძალები უზრუნველყოფენ. სამოქალაქო სამსახურები ინარჩუნებდნენ ეფექტურ კონტროლს უსაფრთხოების ძალებზე.

მიმდინარე წელს დაფიქსირებულ მნიშვნელოვან უფლებადარღვევათა შორის იყო: გავრცელებული ცნობები თვითნებური მკვლელობების შესახებ; დაკავებაში მყოფ პირთა საეჭვო გარდაცვალების შემთხვევები; იძულებითი გაუჩინარებები; წამება; „ტერორისტულ ჯგუფებთან კავშირის“ ან მშვიდობიანი აზრის გამოხატვის გამო პირთა, მათ შორის – ოპოზიციურ პოლიტიკოსთა; პარლამენტის ყოფილ წევრთა; იურისტთა; ჟურნალისტთა; აქტივისტთა და ა.შ.შ. მისიის წევრთა თვითნებური დაკავებები და დაპატიმრებები; პოლიტიკურ პატიმართა არსებობა; საზღვარგარეთ მყოფ პირთა მიმართ პოლიტიკურად მოტივირებული რეპრესალიები; მნიშვნელოვანი პრობლემები სასამართლოს დამოუკიდებლობასთან მიმართებით; მკაცრი შეზღუდვები დაწესებული გამოხატვის თავისუფლების, პრესისა და ინტერნეტ თავისუფლებების კუთხით, მათ შორის ძალადობა და ძალადობის მუქარები ჟურნალისტთა მიმართ, მედია საშუალებების დახურვა და ჟურნალისტთა უსაფუძვლო სამართლებრივი დევნა; შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლებების კუთხით დაწესებული მკაცრი შეზღუდვები; ქალთა, ლგბტი თემის წარმომადგენელთა  და სხვა უმცირესობების მიმართ განხორციელებული ძალადობა და ა.შ.

თურქეთის ხელისუფლება იშვიათად თუ დგამდა სათანადო ნაბიჯებს, რათა გამოეძიებინა და დაესაჯა აღნიშნულ უფლებადარღვევებში ბრალდებული უსაფრთხოების სისტემის წარმომადგენლები თუ სხვა თანამდებობის პირები.

უსაფრთხოების ძალებსა და ტერორისტულ ორგანიზაცია „ქურთ მუშა პარტიის“ წევრთა და მხარდამჭერთა შორის შეტაკებები გრძელდებოდა, თუმცა, წინა წლებთან შედარებით, ნაკლები ინტენსივობით. შეტაკებებს თან ახლდა ფატალური მსხვერპლი უსაფრთხოების ძალებს, ტერორისტებსა და სამოქალაქო პირებს შორის.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House თურქეთის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ პრეზიდენტი რეჯეპ ტაიიპ ერდოღანის „სამართლიანობისა და განვითარების პარტია“ (AKP) ქვეყანას 2002 წლიდან მოყოლებული მართავს. რამდენიმე თავდაპირველი რეფორმის შემდეგ, AKP ხელისუფლებამ ძირი გამოუთხარა პოლიტიკური უფლებებისა და სამოქალაქო თავისუფლებების კუთხით სიტუაციას და 2016 წელს სახელმწიფო გადატრიალების ჩაშლილი მცდელობის შემდგომ, დაიწყო ფართო და მკაცრი სადამსჯელო ღონისძიებათა კამპანია პოლიტიკური ოპონენტების მიმართ. 2017 წელს მიღებულმა კონსტიტუციურმა ცვლილებებმა ძალაუფლების პრეზიდენტის ხელში კონცენტრირებას შეუწყო ხელი. მიუხედავად იმისა, რომ ერდოღანი თურქეთის პოლიტიკაში კვლავაც მთავარ როლს თამაშობს, 2019 წლის ადგილობრივი თვითმართველობის არჩევნებში ოპოზიციის გამარჯვებებმა და COVID-19 პანდემიის გავლენამ ქვეყნის ეკონომიკაზე ხელისუფლებას ახალი სტიმული მისცა, ჩაეხშო განსხვავებული აზრი და შეეზღუდა საჯარო დისკორსი.[4]

Amnesty International 2021 წლის ანგარიშის მიხედვით, სასამართლო სისტემა სრულ იგნორირებას უწევდა შესაბამის პროცესუალურ წესებს და აგრძელებდა ფართოდ ინტერპრეტირებადი ანტი-ტერორისტული კანონმდებლობის საფუძველზე ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო სამართლით დაცული ქმედებების დასჯას. სასამართლო სისტემის და იურიდიული სფეროს ზოგიერთი წარმომადგენელი ექვემდებარებოდა სანქციებს საკუთარი პროფესიული მოვალეობის შესრულების გამო. კვლავაც გრძელდებოდა ჟურნალისტების, აქტივისტების, სოციალური ქსელების მომხმარებლებისა და ადამიანის უფლებათა დამცველების დევნა მათ მხრიდან განსხვავებული აზრის გამოხატვის გამო.

4 უფლებადამცველი, მათ შორის – თანერ კილიჩი, სამართლებრივ პასუხისგებაში მიეცა არასათანადო სასამართლო პროცესის შედეგად. მიუხედავად მისი გამართლებისა შემდგომ ინსტანციაში და ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (ECtHR) მიერ მისი გათავისუფლების გადაწყვეტილების გამოტანისა, ოსმან ქავალა კვლავაც ციხეში რჩებოდა. ზოგიერთი ჩინოვნიკის მიერ ლგბტი თემის წინააღმდეგ გამოთქმული მოსაზრებები წახალისებული იყო კონკრეტული თანამდებობის პირების, მათ შორის – პრეზიდენტი ერდოღანის მიერ. მმართველი პარტია იმუქრებოდა სტამბოლის კონვენციიდან გასვლით. COVID-19-თან დაკავშირებული სამართლებრივი შესწორებები არ ითვალისწინებდა იმ პირების ვადაზე ადრე გათავისუფლებას, რომლებიც უსამართლოდ დააპატიმრეს ანტი-ტერორისტული კანონმდებლობის საფუძველზე. წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ კვლავაც ვრცელდებოდა ცნობები.[5]

[1] Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts–Ukraine; last updated in January 2021; available at https://www.rulac.org/browse/conflicts/non-international-armed-conflict-in-turkey [accessed 27 September 2021]

[2] UK FCDO – Foreign Travel Advise Turkey; last updated on 17 September 2021; available at https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/turkey [accessed 27 September 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Turkey; published in March 2021; available at

[accessed 28 September 2021]

[4] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Turkey; published in March 2021; available at

[accessed 28 September 2021]

[5] Amnesty International – Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Turkey 2020; published in April 2021; available at

[accessed 28 September 2021]

ეგვიპტე. უსაფრთხოება და ადამიანის უფლებების დაცვის პრაქტიკა. აგვისტო, 2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC –  „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას“ (Rule of Law in Armed Conflicts)მიხედვით, დღევანდელი მდგომარეობით,ეგვიპტეში  ფიქსირდება არა-საერთაშორისო ტიპის შეიარაღებული კონფლიქტი, რომელსაც ქვეყნის ხელისუფლებატერორისტულ ორგანიზაცია „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ აფილირებული შეირაღებული ჯგუფის -„ვილაიათ სინაის“ წინააღმდეგ აწარმოებს. ამას გარდა, ეგვიპტის შეიარაღებული ძალები ჩართულნი არიან იემენის ტერიტორიაზე მიმდინარე არა-საერთაშორისო ტიპის შეიარაღებულ კონფლიქტში, რომელსაც საუდის არაბეთის მეთაურობით შემდგარი სამხედრო კოალიცია აწარმოებს.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა, თანამეგობრობისა და განვითარების ოფისმა (FCDO) 2021 წლის 26 ივლისს გამოაქვეყნა განახლებული რუქა, სადაც აღწერილიამოგზაურთათვის ეგვიპტეშიმოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით.ოფისი მოუწოდებს ბრიტანელ მოქალაქეებს, არ იმოგზაურონ ჩრდილოეთ სინაის პროვინციაში, რადგან აღნიშნულ რეგიონში ფიქსირდება სამხედრო შეტაკებები და ტერორისტული თავდასხმები. ამას გარდა, ოფისი ურჩევს ბრიტანელ მოქალაქეებს, თავი შეიკავონ ეგვიპტის დანარჩენ ტერიტორიაზე მოგზაურობისგან COVID-19-თან დაკავშირებული უკანასკნელი რისკების შეფასების საფუძველზე.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ეგვიპტეში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ კონსტიტუციის თანახმად ეგვიპტე წარმოადგენს რესპუბლიკას, რომელსაც არჩეული პრეზიდენტი და ორ-პალატიანი პარლამენტი მართავს. ბოლო საპრეზიდენტო არჩევნები 2018 წელს გაიმართა, რომელშიც მოქმედმა პრეზიდენტმა – აბდელ ფატტაჰ ალ-სისიმ გაიმარჯვა. ქვეყანაში შიდა უსაფრთხოებას უზრუნველყოფს შინაგან საქმეთა სამინისტრო, ხოლო ეგვიპტის შეიარაღებული ძალები, რომლებიც თავდაცვის მინისტრს ექვემდებარებიან, ეგვიპტის საგარეო უსაფრთხოებაზე არიან პასუხისმგებელნი. ანგარიშის მიხედვით,  ქვეყანაში არსებული სამოქალაქო ინსტიტუციები ინარჩუნებდნენ ეფექტურ კონტროლს უსაფრთხოების ძალებზე.

მიმდინარე წელს, ეგვიპტეში დაფიქსირებულ სერიოზულ უფლებადარღვევათა შორის იყო: უკანონო ან/და თვითნებური მკვლელობები, მათ შორის – კანონგარეშე მკვლელობები, ჩადენილი ეგვიპტის მთავრობის შესაბამისი სამსახურების ან ტერორისტების მიერ; იძულებითი გაუჩინარებები; წამებისა და არაადამიანური, ღირსების შემლახავი და დამამცირებელი მოპყრობის ფაქტები; უკანონო დაკავებები; პოლიტიკური პატიმრები; საზღვარგარეთ მცხოვრებ პირთა პოლიტიკური ნიშნით დევნა; პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევა; გამოხატვისა, ინტერნეტისა და პრესის თავისუფლების კუთხით დაწესებული უმკაცრესი შეზღუდვები, მათ შორის – ცენზურა, საიტების დაბლოკვა და ჟურნალისტების დაპატიმრება; მნიშვნელოვანი შეზღუდვები შეკრების და მანიფესტაციის უფლების კუთხით; სექსუალური უმცირესობების (ლგბტი თემი) მიმართ ძალადობა და აღნიშნული პირების თვითნებური სამართლებრივი დევნა და დაპატიმრებები და ყველაზე უარეს ფორმებში გამოხატული ბავშვთა იძულებითი შრომა.

მთავრობა იშვიათად ან არასაკმარისად იძიებდა, ან სათანადოდ სჯიდა აღნიშნულ უფლებადარღვევებში ბრალდებულ პირებს, მათ შორის – უსაფრთხოების ძალებისა და პოლიციის რიგებში, რაც ხელს უწყობდა დაუსჯელობის სინდრომის წარმოქმნას.

ტერორისტული ორგანიზაციების თავდასხმებს შედეგად სდევდა სიცოცხლის თვითნებური და უკანონო მოსპობა. აღნიშნული ჯგუფები ახორციელებდნენ მომაკვდინებელ თავდასხმებს სამთავრობო, სამოქალაქო და სამხედრო მიზნებზე მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით, მათ შორის – თაყვანისცემის ადგილებზე. ეგვიპტის ხელისუფლება სათანადოდ იძიებდა ტერორისტთა თავდასხმების შემთხვევებს და სჯიდა სავარაუდო დამნაშავეებს. ტერორისტები და სხვა შეიარაღებული დაჯგუფებები იტაცებდნენ პირებს ჩრდილოეთი სინაის ნახევარკუნძულზე, რომელთაგან ნაწილს თავსაც კი კვეთდნენ. ასევე, ქვეყანაში ფიქსირდებოდა კოპტი ქრისტიანი მოქალაქეების მიმართ რელიგიური ნიშნით მოტივირებული, საზოგადოებრივი ძალადობის ფაქტებიც.

რაც შეეხება სასამართლოს დამოუკიდებლობის ხარისხს, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ეგვიპტის კონსტიტუციის თანახმად, სასამართლო შტო დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელია და, მთავრობაც, ზოგადად, პატივს სცემდა და აღასრულებდა კანონის ამ დანაწესს. თუმცა, ზოგიერთ შემთხვევაში, კონკრეტული მოსამართლეები არ იჩენდნენ მიუკერძოებლობას, რის შედეგადაც დამდგარი განაჩენი ზოგჯერ პოლიტიკურად მოტივირებული ან არასაკმარისად დამტკიცებული იყო. [3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ეგვიპტის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ პრეზიდენტი აბდელ ფატტაჰ ალ-სისი განაგრძობდა ქვეყნის ავტორიტარული მეთოდით მართვას. ქვეყანაში თითქმის არ არსებობდა რეალური ოპოზიცია, რადგან წინააღმდეგობა და განსხვავებული აზრის ქონა ხშირად სისხლისსამართლებრივი დევნითა და პატიმრობით ისჯებოდა. სამოქალაქო თავისუფლებები, მათ შორის – გამოხატვის და პრესის თავისუფლება და შეკრების თავისუფლება, მნიშვნელოვნად იყო შეზღუდული. უსაფრთხოების ძალები განაგრძობდნენ სხვადასხვა ხასიათის უფლებადარღვევების ჩადენას ყოველგვარი პასუხისმგებლობის გარეშე.  ქვეყანაში როგორც ქალთა, ლგბტი პირთა და სხვა ჯგუფთა მიმართ დისკრიმინაცია, ასევე – ოჯახში ძალადობა კვლავაც სერიოზულ პრობლემად რჩებოდა.

ანგარიშის მიხედვით, აღამსრულებელ შტოს სასამართლოზე დიდი გავლენა გააჩნია, რის გამოც ის ხშირად სამთავრობო ინტერესებს იცავს და უგულებელყოფს ადამიანის უფლებათა ელემენტარულ საპროცესო სტანდარტებს, როდესაც საქმე ეხება ეგვიპტის მთავრობის პოლიტიკურ ოპონენტებს. 2019 წელს მიღებულმა კონსტიტუციურმა ცვლილებებმა გაზარდა სასამართლო შტოზე პრეზიდენტის სამეთვალყურეო როლი და კიდევ უფრო დააკნინა სასამართლოს დამოუკიდებლობის ხარისხი. ცვლილებების თანახმად, პრეზიდენტს შეუძლია დანიშნოს სასამართლო ინსტიტუციების თავმჯდომარეები და ის ასევე ხდება „სასამართლო სტრუქტურათა უზენაესი საბჭოს“ (ორგანო, რომელიც ზედამხედველობას უწევს სასამართლო შტოში პირთა თანამდებობაზე დანიშვნას, ასევე – დისციპლინური პასუხისმგებლობის საკითხებს) თავმჯდომარე, რომელსაც ვეტოს უფლება გააჩნია.

სასამართლოს დამოუკიდებლობის ხარისხს Freedom Houseმაქსიმალური 4-დან 1 ინდექსით აფასებს. ზოგადად, ორგანიზაციის მიერ ქვეყანაში პოლიტიკური უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობა მაქსიმალური 40-დან 6 ქულით არის შეფასებული, ხოლო სამოქალაქო თავისუფლებები – 60-დან 12 ქულით.[4]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watchეგვიპტის შესახებ 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ 2020 წლის განმავლობაში, ეგვიპტელები აგრძელებდნენ პრეზიდენტი აბდელ ფატტაჰ ალ-სისის მკაცრი ავტორიტარული ხელისუფლების ფარგლებში ცხოვრებას. ხელისუფლების მაკრიტიკებელი ათობით ათასი პირი, მათ შორის – ჟურნალისტები და უფლებადამცველები ექვემდებარებოდნენ პოლიტიკური ნიშნით პატიმრობას, ხოლო ბევრი მათგანი იმყოფებოდა ხანგრძლივ წინასწარ დაკავებაში. შესაბამისი სამსახურები ხშირად იყენებდნენ ანტი-ტერორისტულ კანონმდებლობას მშვიდობიანი აქტივისტების წინააღმდეგ და დევნიდნენ და აპატიმრებდნენ საზღვარგარეთ მცხოვრებ დისიდენტთა ნათესავებს.

ამას გარდა, ეგვიპტის ხელისუფლება იყენებდა ბუნდოვან „მორალის“ მუხლს, რათა სამართლებრივ დევნას დაექვემდებარებინა ქალი „ინფლუენსერები“ სოციალურ ქსელებში განთავსებული პოსტებისა და ფოტოებისთვის. ასევე, ანალოგიურ მოპყრობას უქვემდებარებდნენ გაუპატიურების თვითმხილველ პირებს, რომლებიც ავრცელებდნენ ინფორმაციას სექსუალური ძალადობის შემთხვევების შესახებ ონლაინ-სივრცეში. მთავრობასთან აფილირებული მედია საშუალებები ჩირქს სცხებდნენ გაუპატიურების თვითმხილველ პირებს, აქვეყნებდნენ რა მათ პირადი ხასიათის ფოტოებსა და ვიდეოებს.

COVID-19-ის გავრცელებამ გააუარესა დაკავების პირობები, რის შედეგადაც პოლიტიკური ნიშნით ათობით დაკავებული პატიმრობაში გარდაიცვალა, მათ შორის სულ მცირე 14 – სავარაუდოდ COVID-19-ით გამოწვეული გართულებების გამო. შესაბამისი სამსახურები აპატიმრებდნენ ჯანდაცვის სფეროს იმ მუშაკებს, რომლებიც აკრიტიკებდნენ ხელისუფლების მიერCOVID-19 პანდემიის მართვას. უსაფრთხოების ძალები აგრძელებდნენ ყოველგვარი პასუხისმგებლობის გარეშე ოპერირებას ომის შედეგად განადგურებულ ჩრდილოეთი სინაის პროვინციაში.

ხელისუფლებამ 2020 წლის მარტის შუა რიცხვებიდან მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით სკოლები დახურა და შემცირებული ცხრილის ფარგლებში, ოქტომბერში გახსნა, რამაც გავლენა იქონია 20 მილიონი მოსწავლის განათლებაზე.[5]

[1]Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts – Egypt; available at https://www.rulac.org/browse/countries/egypt [accessed 3 August 2021]

[2] United Kingdom FCDO – Foreign Travel Advice Egypt; updated on 26 July 2021; available at https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/egypt [accessed 8 August 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Egypt; published in March 2021; available at

[accessed 3 August 2021]

[4] Freedom House – Freedom in the World 2021– Egypt; published in March 2021; available at

[accessed 3 August 2021]

[5] Human Rights Watch – World Report 2021 – Egypt; published in January 2021; available at

[accessed 3 August 2021]

ფილიპინები. უსაფრთხოება და ადამიანის უფლებები. ივლისი, 2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC – „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას (Rule of Law in Armed Conflicts)მიხედვით, დღევანდელი მდგომარეობით,ფილიპინების მთავრობა ჩართულია რამდენიმე არა-საერთაშორისო ხასიათის შეარაღებულ კონფლიქტში შემდეგი შეიარაღებული დაჯგუფებების: მანდანაოს რეგიონში „მოროს ეროვნული თავისუფლების ფრონტის“ და “მოროს ისლამური თავისუფლების ფრონტის“; ბანგსამოროს „ისლამური თავისუფლების მებრძოლების“; „Maute Group“ და „Abu Sayyaf Group“ წინააღმდეგ. ამას გარდა, ფილიპინების შეიარაღებული ძალები არა-საერთაშორისო ტიპის შეიარაღებულ კონფლიქტში არიან ჩართული „ხალხთა ახალი არმიის“ წინააღმდეგ.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა, თანამეგობრობისა და განვითარების ოფისმა (FCDO) 2021 წლის 23 ივლისს გამოაქვეყნა განახლებული რუქა, სადაც აღწერილიამოგზაურთათვის ფილიპინებშიმოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით.ოფისი მოუწოდებს ბრიტანელ მოქალაქეებს, არ იმგზაურონ დასავლეთ და ცენტრალურ მინდანაოსა და სულუს ნახევარკუნძულებზე, აღნიშნულ რეგიონებში ტერორისტული აქტივობისა და ფილიპინების არმიასა და შეიარაღებულ დაჯგუფებებს შორის აქტიური შეიარაღებული შეტაკებების გამო. ოფისის რჩევით, მოქალაქეებმა უმჯობესია თავი შეიკავონ ფილიპინებში მოგზაურობისგან განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევების გარდა, გამომდინარე COVID-19-თან დაკავშირებული მიმდინარე რისკებიდან.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch ფილიპინების შესახებ 2021 წლის ანგარიშში წერდა, რომ  2020 წელს, ქვეყანაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარება გაუარესდა.  პრეზიდენტი როდრიგო დუტერტეს მიერ ჯერ კიდევ 2016 წელს წამოწყებული „ნარკოტიკების წინააღმდეგ ომის“ ფარგლებში, ძირითად სამიზნეებს კვლავაც ქალაქად მცხოვრები ღატაკი ფილიპინელები წარმოადგენდნენ. პოლიცია და პოლიციასთან აფილირებული, დაუდგენელი ვინაობის შეიარაღებული პირები დაკავშირებულნი იყვნენ პირთა კანონგარეშე სიკვდილით დასჯის ათასობით შემთხვევასთან. აღნიშნული მკვლელობების რაოდენობა COVID-19 „ლოქდაუნის“ დროს მნიშვნელოვნად, კერძოდ -აპრილი-ივლისის პერიოდში, წინა 4 თვესთან შედარებით – 50 %-ით გაიზარდა. ამასთან დაკავშირებით, დამნაშავე პირთა პასუხისმგებლობის საკითხი, თითქმის არ დამდგარა. 2020 წლის ივნისში, გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისრის ოფისმა გამოაქვეყნა საკმაოდ კრიტიკული ანგარიში ფილიპინებში არსებული სიტუაციის შესახებ. ოქტომბერში, ადამიანის უფლებათა საბჭომ მიიღო რეზოლუცია ქვეყანაში არსებული სიტუაციის კიდევ 2 წლით დეტალური შესწავლის შესახებ, თუმცა, მხარი არ დაუჭირა საერთაშორისო საგამოძიებო კომისიის შექმნას.

გასულ წელს ასევე ფიქსირდებოდა მუქარებისა  და თავდასხმების, მათ შორის – მკვლელობების, შემთხვევების ზრდა, რომლებიც მიმართული იყო მემარცხენე პოლიტიკური აქტივისტების, გარემოს დამცველი აქტივისტების, თემთა და აბორიგენი ხალხის ლიდერების, ჟურნალისტების, ადვოკატების და სხვათა წინააღმდეგ. მთავრობა დევნიდა ჟურნალისტებსა და მედია კომპანიებს, მათ შორის პოლიტიკურად მოტივირებული სისხლისსამართლბრივი დევნის მეთოდით. ივნისში, სასამართლომ ჟურნალისტი მარია რესსა დამნაშავედ ცნო კიბერ-სივრცეში ჩადენილი დანაშაულისთვის, ხოლო შემდეგ თვეში, ხელისუფლებამ დახურა ქვეყანაში ყველაზე დიდი სატელევიზიო არხი.

2020 წლის მარტში, ფილიპინებში „ლოქდაუნი“ შემოიღეს, რომლის ფარგლებშიც პირებს შეეზღუდათ გადაადგილება. ამავე დროს, ათობით ათასი პირი დააპატიმრეს და შემდგომ განამწესეს გადავსებულ ციხეებსა და დაკავების ცენტრებზე, სადაც ისინი იყვნენ ვირუსით ინფიცირების გაზრდილი რისკის წინაშე. პოლიციისა და ადგილობრივი თანამდებობის პირების სამიზნეს წარმოადგენდნენ მოსახლეობის მოწყვლადი ჯგუფები, მათ შორის – ლგბტი ტემის წარმომადგენლები და ბავშვები, რომელთა მიმართაც, ზოგჯერ, იყენებდნენ ისეთ მოპყრობას, როგორიცაა საჯარო დამცირება და არასათანადო მოპყრობა.[3]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ფილიპინებში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ფილიპინები წარმოადგენს მრავალპარტიულ, კონსტიტუციურ რესპუბლიკას ორ-პალატიანი საკანონმდებლო ორგანოთი. ქვეყნის პრეზიდენტია როდრიგო დუტერტე, რომელიც აღნიშნულ თანამდებობაზე 2016 წლიდან იმყოფება. ქვეყანაში შიდა უსაფრთხოებას უზრუნველყოფს ფილიპინების ეროვნული პოლიცია, ხოლო საგარეო უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელია ეროვნული თავდაცვის დეპარტამენტი და ფილიპინების შეიარაღებული ძალები. ეს უკანასკნელი, ზოგჯერ, ახორციელებს უსაფრთხოებრივ ფუნქციებს ქვეყნის შედარებით უფრო ცხელ რეგიონებში, სადაც შეიარაღებული კონფლიქტები ფიქსირდება, განსაკუთრებით – მინდანაოს რეგიონში. გუბერნატორებს, მერებს და სხვა ადგილობრივი თვითმართველობის თანამდებობის პირებს გააჩნიათ მნიშვნელოვანი გავლენა ადგილობრივ საპოლიციო შენაერთებზე, განსაკუთრებით, მათი თანამდებობებზე დანიშვნისა და რესურსების მიწოდების კუთხით. მთავრობა აგრძელებდა სამოქალაქო შეიარაღებული მოხალისეების მხარდაჭერას და მათ იარაღსაც ურიგებდა. ზოგიერთ პოლიტიკურ ოჯახსა და კლანთა ლიდერებს, მათ შორის – მინდანაოს რეგიონში, გააჩნდათ საკუთარი კერძოდ არმია, სადაც, ზოგჯერ, ახდენდნენ სამოქალაქო მოხალისეების რეკრუტირებას. უსაფრთხოების ძალებზე სამოქალაქო ხელისუფლების კონტროლი არ იყო სრულიად ეფექტური. უსაფრთხოების ძალების წევრები ჩადიოდნენ არაერთ დანაშაულს.

მიმდინარე წელს ადამიანის უფლებების კუთხით დაფიქსირებულ მნიშვნელოვან დარღვევათა შორის იყო: უკანონო და თვითნებური მკვლელობები, მათ შორის – კანონგარეშე მკვლელობები, განხორციელებული როგორც სამთავრობო ძალების, ასევე – არა-სახელმწიფოებრივი აქტორების მიერ; წამება და უკანონო დაკავება, განხორციელებული როგორც სამთავრობო ძალების, ასევე – არა-სახელმწიფოებრივი აქტორების მიერ; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები; სასამართლოს დამოუკიდებლობასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი პრობლემები; პირად ცხოვრებაში უკანონო და თვითნებური ჩარევა; ტერორისტული და ამბოხებული ჯგუფების მიერ ბავშვთა რეკრუტირება და საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვა; გამოხატვის და პრესის თავისუფლების კუთხით არსებული სერიოზული შეზღუდვები, მათ შორის – ძალადობა, ძალადობის მუქარა და ჟურნალისტთა გაუმართლებელი დაკავება და სისხლისსამართლებრივი დევნა; ცენზურა და კორუფცია.

მთავრობა იძიებდა მხოლოდ ერთეულ სამართალდარღვევებს, ჩადენილს, მათ შორის – საკუთარი უსაფრთხოების ძალების, გასამხედროებული, შეიარაღებული თუ ტერორისტული დაჯგუფებების მიერ. 2016 წლიდან მოყოლებული, პოლიციის მიერ დამნაშავეთა მკვლელობის ზრდის ტენდენციის ფარგლებში, ფიქსირდებოდა მოქალაქეთა შეშფოთება პოლიციელთა დაუსჯელობასთან დაკავშირებით. აღნიშნული დამოკიდებულება ასევე გამოხატული იყო უსაფრთხოების ძალების სხვა დანაყოფების, სახელისუფლებო და ადგილობრივ თანამდებობის პირებისა და ძლიერი და გავლენიანი ბიზნეს-ფიგურების მიმართ.

მუსლიმი სეპარატისტები, კომუნისტური დაჯგუფებები და ტერორისტული ჯგუფები აგრძელებდნენ თავდასხმებს სამთავრობო უსაფრთხოების ძალებსა და სამოქალაქო პირებზე, რასაც შედეგად სდევდა ხალხის მასობრივი იძულებითი გადაადგილება და როგორც უსაფრთხოების ძალების წარმომადგენელთა, ასევე – სამოქალაქო პირების სიკვდილი. ტერორისტული ორგანიზაციები მიმართავდნენ ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა: გამოსასყიდის მიღების მიზნით პირთა გატაცება; სამოქალაქო სამიზნეების დაბომბვა; თავის მოკვეთა და ბავშვ ჯარისკაცთა სამხედრო მოქმედებებში ჩართვა.[4]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ფილიპინების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანა 1986 წელს ავტორიტარული მმართველობისგან გათავისუფლდა, კანონის უზენაესობისა და სამართლიანობის კუთხით სიტუაცია არასახარბიელო და პოლიტიკური თუ ეკონომიკური ელიტისთვის ხელსაყრელი იყო. შეიარაღებულ ჯგუფებთან დაკავშირებული ძალადობრივი ინციდენტები ათწლეულების განმავლობაში გრძელდება, თუმცა, მათი საფრთხე სახელმწიფოს მიმართ უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად შემცირდა. დაუსჯელობა ნორმას წარმოადგენს აქტივისტებისა და ჟურნალისტების წინააღმდეგ მიმართული ძალადობრივი დანაშაულებისთვის და პრეზიდენტი როდრიგო დუტერტეს მიერ 2016 წელს წამოწყებული „ნარკოტიკების წინააღმდეგ ომს“ შედეგად, ათასობით პირის კანონგარეშე მკვლელობა მოჰყვა.

ფილიპინების ხელისუფლებამ Covid-19-ის პანდემიის საპასუხოდ 2020 წლის მარტში საგანგებო მდგომარეობა გამოაცხადა, ხოლო კონგრესმა მიიღო საგანგებო კანონი, რომელიც შეიცავდა ჯანდაცვით ზომებს, მაგრამ ასევე მნიშვნელოვნად ზრდიდა პრეზიდენტის უფლებებს საგანგებო მდგომარეობის ფარგლებში, რასაც შედეგად მოჰყვა სამართალდამცავების მიერ სიტუაციის ბოროტად გამოყენება და გამოხატვის თავისუფლების კუთხით შეზღუდვების შემოღება. 2020 წლის ბოლოსთვის არსებული სიტუაციით, ფილიპინებში ფიქსირდებოდა COVID-19 ინფიცირების 475 000 შემთხვევა, რასაც 9 200 მეტი პირის გარდაცვალება მოჰყვა.

პრეზიდენტი დუტერტეს ცნობილი „ომი ნარკოტიკების წინააღმდეგ“ ომი კვლავაც გრძელდებოდა და ლოქდაუნის პირობებში, პირველი რამდენიმე თვის განმავლობაში, 50 %-ით გაიზარდა. პრესა კვლავაც ექვემდებარებოდა რეპრესიებს ხელისუფლების მხრიდან. ABS-CBN – ქვეყნის ყველაზე ძველი და დიდი სამაუწყებლო კომპანია, მაისში დახურულ იქნა, რადგან კონგრესმა უარი განაცხადა მისთვის სამაუწყებლო ლიცენზიის გაგრძელებაზე. ივნისში, ჟურნალისტი მარია რესსა დამნაშავედ იქნა ცნობილი კიბერ-დანაშაულისთვის და 6 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა.

ორგანიზაციის მიერ 56/100 ინდექსის შეფასებით, ფილიპინები კატეგორიზებულია როგორც „ნაწილობრივ თავისუფალი“ სახელმწიფო. [5]

Amnesty International 2020 წლის ანგარიშის მიხედვით, ხელისუფლების მიერ ნარკოტიკების წინააღმდეგ ომის ფარგლებში, ადგილი ჰქონდა კანონგარეშე მკვლელობებსა და სხვა უფლებადარღვევებს. უფლებადამცველები და პოლიტიკური აქტივისტები ექვემდებარებოდნენ ისეთ მოპყრობას, როგორიცაა: დაკავება; უკანონო სისხლისსამართლებრივი დევნა; არასათანადო მოპყრობა და მკვლელობები. მედია თავისუფლება არასათანადოდ იყო შეზღუდული და, ამავდროულად, მიღებული იქნა საშიში ანტი-ტერორისტული კანონმდებლობა. სხვადასხვა ჯგუფები გმობდნენ მთავრობის მიერ COVID-19 პანდემიის საწინააღმდეგოდ არჩეულ მეთოდებს. ასევე, პრეზიდენტმა დუტერტემ, კონგრესს სიკდილით დასჯის სასჯელის აღდგენის მოთხოვნით მიმართა.

მთავრობის მიერ COVID-19 გავრცელების საწინააღმდეგოდ მიღებულმა ზომებმა შედეგად არაერთი უფლების შელახვა გამოიწვია. პრეზიდენტმა დუტერტემ უსაფრთხოების ძალებს და ადგილობრივი თვითმართველობის თანამდებობის პირებს უბრძანა, „ადგილზე დაეცხრილათ“ ისინი, ვინც „პრობლემებს ქმნიდა“ კარანტინისას. ამას გარდა, კონკრეტული ჩინოვნიკები ბრალდებულ იყვნენ ადამიანების ძაღლის გალიებში გამომწყვდევის ფაქტებთან დაკავშირებით, მათ მიერ კარანტინის პირობების სავარაუდო დარღვევის გამო. [6]

[1]Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts – Philippines, available at https://www.rulac.org/browse/conflicts/non-international-armed-conflicts-in-the-philippines [accessed 26 July 2021]

[2] UK Foreign, Commonwealth and Development Office – Foreign travel advice Philippines; published on 23 July 2021; available at https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/philippines [accessed 26 July 2021]

[3]Human Rights Watch – World Report 2021 – Philippines; published in January 2021; available at

[accessed 26 July 2021]

[4] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Philippines; published in March 2021; available at

[accessed 26 July 2021]

[5] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Philippines; published in March 2021; available at

[accessed 26 July 2021]

[6] Amnesty International – Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Philippines 2020; published in April 2021; available at

[accessed 26 July 2021]

ლიბია. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. ივლისი, 2021

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა და თანამეგობრობის ოფისმა 2021 წლის 14 აპრილს გამოაქვეყნა განახლებული რუქა, სადაც აღწერილიამოგზაურთათვის ლიბიაში მოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით. როგორც რუქიდან ჩანს, ლიბიის მთლიანი ტერიტორია წითელ ზონაში ხვდება.ოფისის მხრიდან ლიბიაში მოგზაურობასთან დაკავშირებით აღნიშნული მიდგომა ძალაშია 2014 წლიდან მოყოლებული.

[1]

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC – „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას” (Rule of Law in Armed Conflicts)პორტალისმიხედვით, 2011 წელს კადაფის რეჟიმის დამხობის შემდგომ, ლიბიაში ადგილი აქვს მუდმივ პოლიტიკურ უთანხმოებასა და შეიარაღებულ ძალადობას. ქვეყანაში არსებობს რამდენიმე მთავრობა და მათთან დაკავშირებული სხვადასხვა შეიარაღებული ჯგუფები, რომლებიც ხშირად იცვლიან მხარეებს და ზოგჯერ ოპერირებენ დამოუკიდებლად. შედეგად, ზოგადი სიტუაცია საკმაოდ ბუნდოვანია. 2014 წლიდან მოყოლებული, ლიბიაში მიმდინარეობს რამდენიმე, თანმკვეთი არა-საერთაშორისო ხასიათის შეიარაღებული კონფლიქტი საერთაშორისოდ აღიარებულ ლიბიის მთავრობას, „ლიბიის ეროვნულ არმიასა“ და სხვადასხვა შეიარაღებულ დაჯგუფებასა თუ საგარეო ძალას შორის.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ლიბიაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ზოგადი მდგომარეობის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ქვეყანა სამოქალაქო დაპირისპირების აქტიურ ფაზაშია. მოქმედი „ეროვნული შეთანხმების მთავრობა“, რომელიც წარმოადგენს 2015 წელს პოლიტიკური შეთანხმების შედეგად ჩამოყალიბებულ გარდამავალ ხელისუფლებას, ქვეყნის მხოლოდ მცირე ნაწილს აკონტროლებდა. ამის პარალელურად, აღმოსავლეთ ლიბიაში მოქმედი ინსტიტუციები და ჯგუფები, რომლებიც ხშირად აფილირებულნი იყვნენ გენერალ ხალიფა ჰაფთარის „ლიბიის ეროვნულ არმიასთან“, აგრძელებდნენ მთავრობისადმი დაუმორჩილებლობას და საკუთარ თავს მიიჩნევდნენ ლეგიტიმურ მთავრობად.

ანგარიშის მიხედვით, მოქმედ მთავრობას თითქმის არ გააჩნდა ეფექტური კონტროლი უსაფრთხოების ძალებზე და აღნიშნული დანაყოფები როგორც წესი, შედგებოდა არა-მუდმივი შენაერთებისგან, ტომობრივი არა-სამთავრობო შეიარაღებული დაჯგუფებებისა და სამოქალაქო მოხალისეებისგან. სამოქალაქო ინსტიტუციები მხოლოდ ნომინალურ კონტროლს ახორციელებდნენ პოლიციასა და უსაფრთხოების ძალებზე, რომლებიც ჩადიოდნენ არაერთ დანაშაულს.

საანგარიშო პერიოდის განმავლობაში, მოქმედ ხელისუფლებასა და სხვადასხვა არასახელმწიფოებრივ აქტორებს (მათ შორის – „ლიბიის ეროვნულ არმიას“) შორის კონფლიქტი გრძელდებოდა, ხოლო ორივე მხარეს მხარს უჭერდნენ კონკრეტული საგარეო აქტორები. ლიბიის ეროვნული არმია ახორციელებდა სხვადასხვა დონის კონტროლს ქვეყნის ტერიტორიის უდიდეს ნაწილზე. ივნისში, თურქეთის სამხედრო ჩარევის (მოქმედი მთავრობის სასარგებლოდ) და რამდენიმეთვიანი ინტენსიური ბრძოლის შედეგად, ლიბიის ეროვნულ არმიასთან აფილირებული ჯგუფები, მათ შორის – რუსული დაქირავებული მებრძოლები (Wagner Group) იძულებულნი გახდნენ, შეეჩერებინათ თავდასხმების ლიბიის დედაქალაქსა და ქვეყნის დასავლეთში მდებარე სხვა ცენტრებზე  და უკან დაეხიათ ცენტრალურ ლიბიაში. უცხოური სამხედრო ძალები, მებრძოლები და დაქირავებული ჯარისკაცები აგრძელებდნენ ოპერირებას მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით, როგორც სამთავრობო, ასევე – ეროვნული არმიის მხარეს. „ისლამური სახელმწიფო-ლიბია“ ცდილობდა, შეენარჩუნებინა მცირე გავლენა ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთის უდაბნოს რეგიონში. გაერო და საერთაშორისო პარტნიორები ცდილობდნენ ზავის მიღწევას, მათ შორის – მოახერხეს ოქტომბერში მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმების მიღწევა და დაარწმუნეს მოქმედი მხარეები, დაბრუნებოდნენ მოლაპარაკების მაგიდას.

მიმდინარე საანგარიშო წელს დაფიქსირებულ მნიშვნელოვან უფლებადარღვევათა შორის იყო: უკანონო და თვითნებური მკვლელობები, განხორციელებული სხვადასხვა შეიარაღებული ჯგუფების მიერ, რომელთა ნაწილი მხარს უჭერდა მოქმედ მთავრობას, ნაწილი კი – ლიბიის ეროვნულ არმიას; იძულებითი გაუჩინარებები; წამება, ჩადენილი ყველა მოქმედი მხარის მიერ; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში პირობები ციხეებსა და დაკავების ცენტრებში, რომელთა ნაწილიც სამთავრობო კონტროლს მიღმა იყო; თვითნებური დაკავებები და დაპატიმრებები; პოლიტიკური პატიმრები; პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევას, მათ შორის – არასახელმწიფოებრივი აქტორების მხრიდან; შიდა კონფლიქტის დროს ჩადენილი სერიოზული დარღვევები, მათ შორის – სამოქალაქო პირების მკვლელობები და ბავშვთა რეკრუტირება; გამოხატვის თავისუფლების კუთხით სერიოზული შეზღუდვები, მათ შორის – ძალადობა ჟურნალისტების მიმართ; შეკრების თავისუფლების კუთხით არსებული მნიშვნელოვანი შეზღუდვები; ლტოლვილებისა და თავშესაფრის მაძიებელთა არგაძევების პრინციპის დარღვევა; ფართოდ გავრცელებული კორუფცია; პირთა ტრეფიკინგი; იძულებითი შრომა და ა.შ.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch ლიბიის შესახებ 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ 2019 წლის აპრილიდან მოყოლებული, გაეროს მიერ აღიარებული „ეროვნული შეთანხმების მთავრობა“ შეიარაღებულ კონფლიქტშია ჩართული კონკურენტ მთავრობასთან აღმოსავლეთ ლიბიაში, რომელიც აფილირებულია შეიარაღებულ დაჯგუფება „ლიბიის არაბთა შეიარაღებული ძალებთან“ (LAAF) გენერალ ხალიფა ჰიფთარის მეთაურობით. 2020 წლის 23 ოქტომბერს, მხარეებმა ჟენევაში მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით ცეცხლის შეწყვეტის შეთანხმებას მოაწერეს ხელი.

ანგარიშის მიხედვით, კონფლიქტმა მნიშვნელოვნად ნეგატიური გავლენა იქონია ელემენტარულ სერვისებზე, მათ შორის – ჯანდაცვითი სერვისებისა და ელექტრო-ენერგიის მიწოდებაზე. ორივე მხარეს მოქმედი შეიარაღებული ჯგუფები აგრძელებდნენ პირთა უკანონო მკვლელობებსა და განურჩეველი მიზნით დაბომბვებს, რასაც შედეგად სდევდა სამოქალაქო მსხვერპლი და დანგრეული სასიცოცხლო ინფრასტრუქტურა.

აგვისტოში, ქ. ტრიპოლიში, მთავრობასთან აფილირებულმა შეიარაღებულმა ჯგუფებმა მძიმე იარაღი გამოიყენეს დემონსტრანტთა წინააღმდეგ, რომლებიც აპროტესტებდნენ კორუფციასა და ცხოვრების მძიმე პირობებს. სექტემბერში, ლიბიის აღმოსავლეთში მდებარე ქალაქებში; ბენგჰაზი, თობრუკი და ალ-მარჯი ასევე გაიმართა საპროტესტო დემონსტრაციები. LAAF-თან აფილირებულმა ძალებმა ზოგიერთი პროტესტი რეალური ტყვიების გამოყენებით ჩაახშეს.

ლიბიაში მყოფი მიგრანტებს, თავშესაფრის მაძიებლებსა და ლტოლვილებს  თვითნებურად აკავებდნენ, რომლის დროსაც ბევრი მათგანი ექვემდებარებოდა ისეთი ტიპის მოპყრობას, როგორიცაა: სექსუალური ძალადობა, იძულებითი შრომა, არასათანადო მოპყრობა და გამოძალვა. აღნიშნულ ქმედებებს ახორციელებდნენ მმართველის ხელისუფლების შინაგან საქმეთა სამინისტროს წარმომადგენლები, შეიარაღებული დაჯგუფებების წევრები, კონტრაბანდისტები და ტრეფიკინგში ჩართული პირები.[4]

Amnesty International ლიბიის შესახებ 2021 წლის ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ ქვეყანაში მოქმედი შეიარაღებული დაჯგუფებები და სხვადასხვა აქტორები ჩადიოდნენ საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის რიგ დარღვევებს, მათ შორის – შესაძლო ომის დანაშაულებს. “ეროვნული შეთანხმების მთავრობის“ მხარდამჭერებს და „ლიბიის არაბთა შეიარაღებული ძალებს“ (LAAF) შორის ტრიპოლისა და სხვა დასავლეთით მდებარე ქალაქებთან მომხდარშეიარაღებულ შეტაკებებს შედეგად სამოქალაქო პირებში მსხვერპლი, მასობრივი იძულებითი გადაადგილება და სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის, მათ შორის – საავადმყოფოების ნგრევა მოჰყვა. გაეროს მიერ იარაღზე დაწესებული ემბარგოს დარღვევით, თურქეთი, რუსეთი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები აგრძელებდნენ საკუთარი მოკავშირეების მომარაგებას იარაღითა და სამხედრო აღჭურვილობით. ათასობით პირი თვითნებურად იყო დაკავებულ  ყოველგვარი სათანადო პროცესის გარეშე. შეიარაღებული დაჯგუფებები იტაცებდნენ პირებს მათი რეალური თუ სავარაუდო პოლიტიკური, რეგიონალური თუ თემობრივი კუთვნილების გამო, მათ შორის – ჟურნალისტებს, დემონსტრანტებს, ექიმებს, საჯარო მოხელეებს და სამოქალაქო აქტივისტებს. ქალები, გოგონები და ლგბტი თემის წარმომადგენლები ექვემდებარებოდნენ დისკრიმინაციასა და ძალადობას. ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლები ვერ ახერხებდნენ ადექვატური ჯანდაცვითი თუ სხვა ძირითადი სერვისების მიღებას. საჯარო მოხელეები, შეიარაღებული დაჯგუფებების წევრები და კრიმინალური ბანდების სისტემატურად უქვემდებარებდნენ დაკავებულ ლტოლვილებს, თავშესაფრის მაძიებლებსა და მიგრანტებს წამებასა და სხვა ტიპის არასათანადო მოპყრობას, უკანონო მკვლელობას, სექსუალურ ძალადობას და იძულებით შრომას.[5]

[1] United Kingdom Foreign, Commonwealth and Development Office (FCDO) – Libya Travel Advice; published on 14 April 2021; available at https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/libya [accessed 19 July 2021]

[2]Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts –Libya; last updated in April 2021; available at https://www.rulac.org/browse/conflicts/non-international-armed-conflicts-in-libya#collapse2accord [accessed 20 July 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Libya; published in March 2021; available at

[accessed 20 July 2021]

[4]Human Rights Watch – World Report 2021 – Libya; published in January 2021; available at

[accessed 20 July 2021]

[5] Amnesty International – Amnesty International Report 2020/21; The State of the World’s Human Rights; Libya 2020; published in April 2021; available at

[accessed 20 July 2021]

პაკისტანი. უსაფრთხოების და ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარება. ივლისი, 2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC – „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას (Rule of Law in Armed Conflicts)მიხედვით, დღევანდელი მდგომარეობით, პაკისტანში  საერთაშორისო ტიპის შეიარაღებული კონფლიქტიარ ფიქსირდება. თუმცა,სახეზეა არა-საერთაშორისო ტიპის კონფლიქტი, კერძოდ, პაკისტანის მთავრობა აქტიურად ებრძვის ქვეყნის ტერიტორიაზე მოქმედ რამდენიმე შეიარაღებულ დაჯგუფებას, მათ შორის – ტერორისტულ ორგანიზაცია „თალიბანთან“ ასოცირებულ ჯგუფებს და ბალოჩისტანის დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლებს.[1]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისის (EASO) მიერ 2020 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით, რომელიც პაკისტანში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ ვითარებას ეხება, ქვეყანაში უსაფრთხოების კუთხით არსებული სიტუაცია რეგიონების მიხედვითა განსხვავებულია. მასზე ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კონკრეტული ფაქტორები, როგორიცაა – პოლიტიკური ძალადობა; არასახელმწიფო შეიარაღებული აქტორების მიერ ჩადენილი ქმედებები; ეთნიკური კონფლიქტები და კონფესიური ტიპის ძალადობა. ამას გარდა, საშინაო უსაფრთხოებაზე ზოგჯერ უარყოფითად აისახება მცირე შეტაკებები,  მეზობელ ქვეყნებთან (ინდოეთი და ავღანეთი), რომლებიც ზოგჯერ ძალადობის მაღალ მაჩვენებელს აღწევს.

ანგარიშის მიხედვით, ზოგადად, პაკისტანში ძალადობის მაჩვენებლის ზრდა უკავშირდება ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთი ნაწილში არასტაბილურ ვითარებას, რომელიც დაიწყო 2001 წელს, ავღანეთში თალიბანის რეჟიმის დამხობის შემდეგ. ავღანური თალიბანის ზოგიერთი წევრი, გაექცა რა აშშ-ის მეთაურობით შემოჭრილ საერთაშორისო კოალიციას, დასახლდა ორ ძირითად რეგიონში – FATA და ხიბერ პახტუნკხვა. დროთა განმავლობაში, აღნიშნულ რეგიონებში მათ გაზარდეს საკუთარი გავლენა და დაიქვემდებარეს ანალოგიურ იდეოლოგიურ მოტივებზე შექმნილი ადგილობრივი შეიარაღებული ჯგუფები. საბოლოოდ, აღნიშნული პროცესი გადაიქცა რეგიონის ერთგვარ „თალიბანიზაციად“. თალიბანის მიდგომები იყო საკმაოდ მკაცრი და კონსერვატიულ ისლამურ პრინციპებზე დაფუძნებული, რამაც შედეგად სამოქალაქო პირებზე ძალადობა და, საბოლოოდ, პაკისტანის ხელისუფლებასთან კონფლიქტი გამოიწვია. 2007 წლიდან მოყოლებული, ზემოხსენებულ 2 რეგიონში პაკისტანის მთავრობამ განახორციელა რამდენიმე მასშტაბური სამხედრო ოპერაცია, რამაც ზოგიერთ შემთხვევაში, პირთა მასობრივი იძულებითი გადაადგილება გამოიწვია.

ანგარიშში საუბარია მოვლენათა შემდგომ განვითარებაზე და გასული წლების განმავლობაში, რეგიონებში უსაფრთხოების კუთხით სტაბილურობის დამყარების არაერთ მცდელობაზე. მათ შორის, იყო 2014 წლის სამშვიდობო მოლაპარაკებები, რომელიც საბოლოო ჩაიშალა; 2014 წლის 20 პუნქტიანი სამოქმედო გეგმა; 2015-2016 წლებში განხორციელებული მასშტაბური სამხედრო ოპერაცია – Zarb-e-Azb; 2017 წელს – ოპერაცია „Radd-Ul-Fasaad“ და ა.შ.

ანგარიშის მიხედვით, ბოლო 4-5 წლის განმავლობა, პაკისტანში უსაფრთხოების კუთხით არსებული სიტუაციის გაუმჯობესების ტრენდი შეინიშნება. ყოველწლიურად, წინა წელთან შედარებით, ნაკლები ინციდენტი და ნაკლები მსხვერპლი ფიქსირდება.

2020 წლის ივლისში, 2019 წელს უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ სატელეფონო ინტერვიუსას ექსპერტმა ასად ჰაშიმმა ოფისს განუხდა: „შეინიშნება ზოგადი ძალადობის კლება, რაც თავსებადია 2014 წლიდან დაწყებულ ტრენდთან. თუმცაღა, სერიოზული საფრთხეები ჯერ კიდევ არსებობს, 2019 წელს, ჯერ კიდევ ფიქსირდებოდა ისეთი ტიპის ძალადობრივი ინციდენტები, როგორიცაა: ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობებით, ხელყუმბარებით და სარაკეტო ბომბებით თავდასხმები; თვითმკვლელი ტერორისტების თავდასხმები და გამიზნული მკვლელობები.

2020 წლის აგვისტოში, პაკისტანში 2020 წლის პირველ ნახევარში უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ ექსპერტმა მაიკლ კუგელმანმა განაცხადა, რომ 2019 წელთან შედარებით, სიტუაცია შედარებით მშვიდი იყო. თუმცაღა, ერთ-ერთ სერიოზულ და საყურადღებო საკითხს წარმოადგენდასეპარატისტული შეიარაღებული დაჯგუფებების ქმედებები. 2019 წლის ბოლოდან მოყოლებული და 2020 წლის პირველი ნახევარშიც, ისეთი ჯგუფები, როგორიცაა მაგ. „ბალოჩისტანის გათავისუფლების არმია“ შედარებით გააქტიურდნენ და მოაწყვეს რამდენიმე თავდასხმა, მათ შორის – კარაჩიში მდებარე ერთ-ერთ სააქციო ბირჟაზე. 2020 წელს, უსაფრთხოების კუთხით ყველაზე მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენდა განცხადება ალიანსის შესახებ ბალოჩ სეპარატისტთა ჯგუფებსა და სინდჰის პროვინციაში მოქმედ ნაციონალისტთა დაჯგუფებებს შორის.აღნიშნული პროვინციათშორისი ალიანსი თავისი ხასიათით უპრეცედენტოა და მიანიშნებს არა-მუსლიმური, ანტი-სახელმწიფოებრივი აქტორების სურვილზე, საკუთარ ბრძოლას უფრო დიდი მასშტაბი მიანიჭონ.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი პაკისტანში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ პაკისტანი არის ფედერალური მოწყობის საპარლამენტო რესპუბლიკა, რომლის სათავეშიც, 2018 წლიდან Tehreek-e-Insaf (PTI) პარტიაა, ხოლო ქვეყნის პრემიერ-მინისტრია აღნიშნული პარტიის ლიდერი – იმრან ხანი.

პაკისტანში  საშინაო უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი ძირითადი ორგანო პოლიციაა, რომლის ადგილობრივი დანაყოფებიც ფედერალური ერთეულების მთავრობების იურისდიქციაშია. ამას გარდა, ქვეყნის ზოგიერთ რეგიონში (მაგალითად, ბალოჩისტანი, ხიბერ პახტუნკხვა) ასევე მოქმედებენ გასამხედროებული ჯგუფები და რეინჯერები, რომლებიც ფედერალურ შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებიან. ზემოხსენებულ ჯგუფთა ძირითადი მიზანია შეინარჩუნონ უსაფრთხოება პაკისტანი-ავღანეთის საზღვრის მიმდებარე ტერიტორიაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ოფიციალურად, ქვეყნის უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი სამსახურები ექვემდებარებიან სამოქალაქო სტრუქტურებს და მთავრობას, ზოგჯერ, ისინი მაინც მოქმედებენ დამოუკიდებლად, ყოველგვარი სამთავრობო მონიტორინგის გარეშე.

მიმდინარე საანგარიშო პერიოდში, პაკისტანში დაფიქსირებულ მნიშვნელოვან უფლებათა დარღვევათა შორის იყო:უკანონო და თვითნებური მკვლელობები, მათ შორის – სამთავრობო უწყებების მიერ ჩადენილი კანონგარეშე მკვლელობები; იძულებითი გაუჩინარების შემთხვევები; სამთავრობო ძალების მიერ ჩადენილი წამება, არაადამიანური და დამამცირებელი მოპყრობა; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები თვითნებური დაკავება; პოლიტიკური პატიმრები;პოლიტიკურად მოტივირებული რეპრესალიები საზღვარგარეთ მყოფი პირების მიმართ; პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევა; აზრის გამოხატვის, პრესის და ინტერნეტის თავისუფლების კუთხით არსებული შეზღუდვები, მათ შორის – ცენზურა და ჟურნალისტების მიმართ ძალადობა; შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების შეზღუდვა; რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული საკმაოდ მკაცრი შეზღუდვები; შეზღუდვები გადაადგილების თავისუფლების კუთხით; კორუფცია; ტრეფიკინგი და ა.შ. როგორც წესი, აღნიშნულ სამართალდარღვევებზე სამთავრობო პასუხისმგებლობის საკითხი, იშვიათად თუ დგებოდა. ამას გარდა, შესაბამისი სამსახურები თითქმის არ სჯიდნენ ადამიანის უფლებების დარღვევებისთვის დამნაშავე საჯარო მოხელეებს.

პაკისტანში, ზოგადად ადამიანის უფლებების კუთხით არსებულ მდგომარეობას, აუარესებს ისეთი არასახელმწიფო აქტორების, როგორიცაა შეიარაღებული დაჯგუფებები და ტერორისტულ ორგანიზაციები, მიერ  ჩადენილი ძალადობა. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ გასულ წელთან შედარებით, მთლიანი ქვეყნის მასშტაბით ტერორისტული ძალადობის მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად იყო შემცირებული, რაც თანხვედრაშია უკანასკნელ წლებში დაფიქსირებულ, ზოგადი კლების ტენდენციასთან.უსაფრთხოების ძალები, პოლიცია და სამართალდამცავი ორგანოები ახორციელებდნენ მასშტაბურ კამპანიებს ტერორისტული და სხვა შეიარაღებული დაჯგუფებების წინააღმდეგ. მიუხედავად ამისა, ადგილობრივი თუ უცხოური შეიარაღებული ორგანიზაციების მიერ განხორციელებულ ძალადობასა და სოციალურ თუ სექტარულ შეუწყნარებლობას საკუთარ წვლილი შეჰქონდა უკანონობის განცდაში.  2020 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, ზემოხსენებული არასახელმწიფო აქტორების ქმედებების შედეგად განხორციელებულ ძალადობას 499 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა (2019 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 365 იყო, ხოლო 2018 წელს – 697).[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom Houseპაკისტანის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ პაკისტანი რეგულარულად ატარებს არჩევნებს კონკურენტულ, მულტი-პარტიულ პოლიტიკურ გარემოში. თუმცა, ქვეყანაში სამხედრო ფრთა ფლობს უზარმაზარ გავლენას უსაფრთხოებისა და სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზე, ახორციელებს მედიის დაშინებას და არ ექვემდებარება არანაირ პასუხისმგებლობას ძალის კანონგარეშე ან/და განურჩეველი მეთოდით გამოყენების გამო. პაკისტანის ხელისუფლება აწესებს სელექციური ხასიათის შეზღუდვებს სამოქალაქო თავისუფლებებზე და ისლამისტი შეიარაღებული დაჯგუფებები ახორციელებენ თავდასხმებს რელიგიურ უმცირესობებსა და ოპონენტებად აღქმულ სუბიექტებზე. ორგანიზაციის მიერ 37/100 შეფასებით, პაკისტანი წარმოადგენს „ნაწილობრივ თავისუფალ“ ქვეყანას.

მიუხედავად იმისა, რომ პაკისტანის ხელისუფლების მიერ COVID-19 გავრცელების საწინააღმდეგო „ლოქდაუნი“ იყო დაწესებული, რამდენიმე ცნობილი იმამი იგნორირებას უწევდა დაწესებულ შეზღუდვებს და მოუწოდებდა მრევლს, არ დამორჩილებოდნენ სამთავრობო დირექტივებს. აღნიშნული პირები კი, თავის მხრივ, თავს ესხმოდნენ იმ პოლიციელებს, რომლებიც ცდილობდნენ მათ შეჩერებას. წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, პაკისტანში დადასტურებული იყო COVID-19-ით ინფიცირების 497 000 შემთხვევა, რასაც 10 000 პირზე მეტის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

რაც შეეხება სასამართლოს დამოუკიდებლობის კუთხით არსებულ ვითარებას, ანგარიშის მიხედვით, პაკისტანის სასამართლო შტო პოლიტიზებულია და ისტორიულად ჩართულია სამხედროების, სამოქალაქო ხელისუფლებისა და ოპოზიციურ პოლიტიკოსებს შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლის პროცესში. 2020 წლის განმავლობაში, ყოფილი პრემიერ-მინისტრი ნავაზ შარიფისა და სხვა წამყვანი ოპოზიციური პარტიების (PML-N; PPP) ლიდერთა წინააღმდეგ კორუფციის ბრალდებით ახალი საქმეები აღძრეს. ორგანიზაციის შეფასებით, ამ პროცესების გამო, სასამართლომ დაუშვა საკუთარი თავის ჩართულობა და ინსტრუმენტად გამოყენება ეროვნულ პოლიტიკაში.

2020 წელს, მოსამართლე ქაზი ფაეზ ისა დაექვემდებარა კომპლექსურ სამართლებრივ დავას, რადგან მის მიმართ არსებობდა ეჭვი, რომ გააჩნდა დაუდეკლარირებელი ქონება გაერთიანებულ სამეფოში. იუსტიციის მოქმედმა მინისტრმა დროებით დატოვა საკუთარი თანამდებობა, რათა აღნიშნულ საქმეში ყოფილიყო მთავრობის წარმომადგენელი. უზენაესი სასამართლოს ერთ-ერთმა მოსამართლემ – უმარ ატა ბანდიალმა განაცხადა, რომ ისას წინააღმდეგ საქმე უსაფუძვლო იყო და საფრთხეს უქმნიდა მთლიანი სასამართლო სისტემის დამოუკიდებლობას.

ზოგადად, სასამართლო სისტემაში იყო ენდემური ხასიათის პრობლემები, მათ შორის – კორუფცია; დაშინებები; დაგროვილ საქმეთა დიდი რაოდენობა და მსჯავრდების დაბალი მაჩვენებელი სერიოზული დანაშაულებისას. სასამართლოს დამოუკიდებლობის და მიუკერძოებლობის მაჩვენებელი, ორგანიზაციის მიერ მაქსიმალური 4 ქულიდან 1-ით ფასდება.[4]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch პაკისტანის შესახებ 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ 2020 წელს, პაკისტანის ხელისუფლება დევნიდა და ზოგჯერ სისხლის სამართლის პასუხისმგებლობასაც კი უქვემდებარებდა უფლებადამცველებს, ადვოკატებსა და ჟურნალისტებს, მათ მიერ სამთავრობო ჩინოვნიკებისა და მთავრობის კრიტიკის გამო.

შესაბამისი სამსახურები იყენებდნენ „დრაკონული“ ხასიათის კონტრ-ტერორისტულ კანონმდებლობას, რათა ჩაეხშო განსხვავებული აზრი და ხელისუფლება მკაცრ რეგულაციებს უქვემდებარებდა სამოქალაქო საზოგადოების ჯგუფებსა და იმ ორგანიზაციებს, რომლებიც მისი კრიტიკით გამოირჩეოდნენ. ქალები, რელიგიური უმცირესობები და ტრანსგენდერი პირები კვლავ ექვემდებარებოდნენ ძალადობას, დისკრიმინაციასა და სამართლებრივ დევნას, ხოლო მთავრობა, რიგ შემთხვევებში, ვერ ახერხებდა მათ ადეკვატურ დაცვას ან დამნაშავეების სათანადო დასჯას. პაკისტანის ხელისუფლებამ ასევე ვერ მოახერხა დაეყენებინა სამართალდამცავი სააგენტოების პასუხისმგებლობის საკითხი, მიუხედავად იმისა, რომ ვრცელდებოდა მათ მიერ პირთა სავარაუდო წამებისა და კანონგარეშე მკვლელობის ახალი ბრალდებები. ისლამისტი შეიარაღებული ჯგუფების თავდასხმებს, რომლის სამიზნესაც როგორც წესი, რელიგიური უმცირესობები და სამართალდამცავები წარმოადგენდნენ,  ათობით პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა.

ხელისუფლება ასევე სადამსჯელო ღონისძიებათა კამპანიას ახორციელებდა ოპოზიციური პარტიების წევრებსა და მხარდამჭერებზე. ზოგიერთი ოპოზიციური ლიდერი, მათ შორის – ყოფილი სახელმწიფო მეთაური თუ მინისტრთა კაბინეტის ყოფილი წევრები განსასჯელის სკამზე იმყოფებოდა პოლიტიკურად მოტივირებული კორუფციის ბრალდებების საფუძველზე.[5]

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი პაკისტანის შესახებ 2019 წლის ანგარიშში წერდა, რომ პაკისტანის რეგიონალური პოლიციის ეფექტურობა და ის გამოწვევები, რომლებსაც ისინი ექვემდებარებიან, განსხვავებულია გეოგრაფიული ლოკაციის მიხედვით. თუმცა, ზოგადად, პოლიციელთა ეფექტურობა პაკისტანში შეზღუდულია, რაც დიდწილად განპირობებულია რესურსების ნაკლებობით, ტრენინგების დაბალი დონით, არასაკმაირი და მოძველებული აღჭურვილობითა და ზემდგომთა, პოლიტიკურ აქტორთა, უსაფრთხოების ძალებისა და სასამართლოს მხრიდან მათზე ზეწოლით. სექტარული ხასიათის ძალადობისა და შიდა ტერორიზმის გამო, საპოლიციო რესურსები მიმართულია არა ზოგადად, საზოგადოებაში საპოლიციო როლის შესრულებაზე, არამედ – კონკრეტული ძალადობრივ ინციდენტებზე რეაგირებაზე. პაკისტანელ ხალხში ფართოდ არის გავრცელებული აღქმა, რომ პოლიციაში კორუფციის მაღალი დონეა და პოლიციისადმი მათი ნდობა, დაბალია.

რაც შეეხება სასამართლო სისტემას, ის უკიდურესად გადატვირთულია დაგროვილი საქმეებით. დეპარტამენტს გააჩნია ინფორმაცია იმ პირების შესახებ, რომლებმაც ორი ათწლეული გაატარეს წინასწარ დაკავებაში მანამ, სანამ უზენაესი სასამართლომ არასაკმარისი მტკიცებულებების გამო დარბაზიდან გაათავისუფლებდა. ადგილობრივი და საერთაშორისო დამკვირვებლების მიხედვით, სასამართლო სისტემაში ფიქსირდება როგორც კორუფცია, ასევე – მოსამართლეთა დაშინება რელიგიურად მგრძნობიარე საქმეების დროს. დეპარტამენტს ასევე გააჩნია ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ პაკისტანის სამხედრო ელიტა ახდენდა უზენაესი სასამართლოს ზოგიერთ მოსამართლეზე ზეწოლას მას შემდეგ, რაც ისინი ჩაერივნენ იძულებით გაუჩინარებებისა და სხვა, სამხედროთა ინტერესების საწინააღმდეგო საქმეებში.[6]

[1] Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts – Pakistan; available at https://www.rulac.org/browse/countries/pakistan [accessed 20 July 2021]

[2] EASO – Pakistan Security situation; published in October 2020; available at

[accessed 20 July 2021]

[3] United States Department of State – “2020 Country Reports on Human Rights Practices: Pakistan”; published in March 2020; available at

[accessed 20 July 2021]

[4] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Pakistan; published in March 2021; available at

[accessed 20 July 2021

[5] Human Rights Watch – World Report 2021 – Pakistan; published in January 2021; available at

[accessed 20 July 2021]

[6]Australian DFAT – DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT PAKISTAN; published in February 2019; available at

[accessed 20 July 2021]

ლიბანი. ზოგადი მდგომარეობა, ჰეზბოლას გავლენა. ივნისი, 2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC – „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას” (Rule of Law in Armed Conflicts)პორტალისმიხედვით,ლიბანის ტერიტორიის ნაწილი – შებაას ფერმები ისრაელის მიერ არის ოკუპირებული. ამას გარდა, სირიაში წარმოებული არა-საერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტების ნაწილი, გარკვეულწილად, გავრცელდა ლიბანის ტერიტორიაზე.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა და თანამეგობრობის ოფისმა 2021 წლის 11 ივნისს გამოაქვეყნა განახლებული რუქა, სადაც აღწერილიამოგზაურთათვის ლიბანში მოგზაურობის მიზანშეწონილობასთან დაკავშირებული რჩევები. რუქაზე წითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ საერთოდ არ იმოგზაურონ;  ყვითლად აღნიშნულია ზონა, სადაც ტურისტებს ურჩევენ იმოგზაურონ მხოლოდ განსაკუთრებული აუცილებლობის შემთხვევაში; მწვანე ფრად აღნიშნულია ზონა, სადაც მოგზაურობა ნებადართულია რჩევების გათვალისწინებით.

ოფისი ურჩევს გაერთიანებული სამეფოს მოქალაქეებს, არავითარ შემთხვევაში არ იმოგზაურონ შემდეგ ლოკაციებზე:

  • პალესტინელ ლტოლვილთა ბანაკები;
  • სირიის საზღვრიდან 5 კილომეტრის რადიუსზე მდებარე ტერიტორია;
  • ჰერმელის რეგიონი, მათ შორის, ქალაქები: არსალი; რასი; ბაალბეკი; ქაა; ლაბოუე და ნაჰლე.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში ლიბანის შესახებ (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ლიბანში მოქმედი პოლიტიკური სისტემა უზრუნველყოფს აღიარებული რელიგიური თემების წარმომადგენლობას, თუმცა, ამავდროულად, გარკვეულწილად ზღუდავს კონკურენციას და ხელს უშლის სამოქალაქო და შერეული თემების პარტიების აღმოცენებას. მიუხედავად იმისა, რომ მოქალაქეებს გააჩნიათ წვდომა ზოგიერთ სამოქალაქო თავისუფლებაზე და ქვეყანაში მოქმედებს მედია-პლურალიზმი, სახეზეა ღრმა კორუფცია და კანონის უზენაესობის კუთხით მნიშვნელოვანი პრობლემები. ლიბანში ფიქსირდება არა-მოქალაქე პირთა (მათ შორის, ლტოლვილთა და მიგრანტ მშრომელთა) დიდი რაოდენობა, რომლებიც ექვემდებარებიან სამართლებრივ დაბრკოლებებსა და საზოგადოების მხრიდან დამოკიდებულებას, რის გამოც ეზღუდებათ წვდომა დასაქმებაზე, გადაადგილების თავისუფლებასა და სხვა ფუნდამენტურ უფლებებზე.

ორგანიზაციის მიერ ლიბანი „ნაწილობრივ თავისუფალ“ ქვეყნად არის აღიარებული 43/100 შეფასებით (30/60 შეფასება სამოქალაქო თავისუფლებების კუთხით).[3]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ლიბანში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ლიბანი წარმოადგენს პარლამენტარული ტიპის რესპუბლიკას, სადაც სახელისუფლებო ძალაუფლება განაწილებულია მარონიტ ქრისტიან პრეზიდენტს, პარლამენტის შიიტ სპიკერსა და სუნიტ პრემიერ-მინისტრს შორის. ქვეყანაში კანონით აღიარებულია 18 რელიგიური სექტა თუ დენომინაცია. 2016 წელს პარლამენტმა პრეზიდენტად დაამტკიცა მიშელ აოუნი, რის შედეგადაც თითქმის ორწლიანი პოლიტიკური კრიზისი დასრულდა.

ლიბანში კანონისა და საჯარო წესრიგის დაცვას უზრუნველყოფს შინაგანი უსაფრთხოების ძალები, რომლებიც შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარებიან. ამას გარდა, ზოგადი უსაფრთხოების დირექტორატი, რომელიც ასევე შინაგან საქმეთა სამინისტროს ექვემდებარება, უზრუნველყოფს საზღვრების დაცვას. ქვეყნის საგარეო უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელია ლიბანის შეიარაღებული ძალები, რომლებიც თავდაცვის სამინისტროს ექვემდებარებიან. სამოქალაქო ინსტიტუციები ინარჩუნებდნენ კონტროლს მთავრობას დაქვემდებარებულ უსაფრთხოების ძალებზე. თუმცა, პალესტინური უსაფრთხოების ძალები და შეიარაღებული დაჯგუფებები; ა.შ.შ.-ს მიერ ტერორისტულ ორგანიზაცია გამოცხადებული „ჰეზბოლა“ და სხვა ექსტრემისტული ელემენტები ოპერირებდნენ სამთავრობო კონტროლის მიღმა.უსაფრთხოების ძალების წარმომადგენლები, ზოგჯერ, ჩადიოდნენ კონკრეტულ დანაშაულებს.

ანგარიშის მიხედვით, სირიის კონფლიქტმა მნიშვნელოვანი ნეგატიური გავლენა იქონია ქვეყანაზე როგორც ეკონომიკური, ასევე – სოციალური ასპექტების კუთხით. ბოლო 9 წლის განმავლობაში, ლიბანში მილიონზე მეტი სირიელი ლტოლვილი ჩავიდა, რამაც კიდევ უფრო დაასუსტა ქვეყნის ისედაც სუსტი ინფრასტრუქტურა და სოციალური სერვისების მიწოდების უნარი.

მიმდინარე წელს, ადამიანის უფლებების კუთხით მნიშვნელოვანი საკითხები იყო: უსაფრთხოების ძალების მიერ წამების შესახებ სავარაუდო ბრალდებები; უსაფრთხოების ძალების მიერ თვითნებური დაკავებისა და დაპატიმრების შემთხვევები; სასამართლო ხელისუფლებაში სერიოზული პოლიტიკური ჩარევა; სერიოზული შეზღუდვები აზრის გამოხატვის; პრესისა დაინტერნეტის თავისუფლებების კუთხით, მათ შორის – ცენზურა; ძალადობა; ძალადობის მუქარა და სამართლებრივი დევნა ჟურნალისტების მიმართ; ლტოლვილთა არ-გაძევების პრინციპის დარღვევა; ელიტური და ფართოდ გავრცელებული კორუფცია; ლგბტი პირთა სტატუსის და მათი გარკვეული ქმედებების კრიმინალიზაცია და ა.შ.

მიუხედავად იმისა, ქვეყანაში მოქმედი სამართლებრივი სტრუქტურა კანონის დონეზე უზრუნველყოფს უფლებადარღვევებში დამნაშავე თანამდებობის პირთა სათანადო დასჯას, აღსრულების კუთხით სერიოზული  პრობლემები იდგა. ქვეყანაში ფიქსირდება ფართოდ გავრცელებული და საყოველთაო კორუფცია.[4]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch ლიბანის შესახებ 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ 2020 წელს ლიბანს თავს დაატყდა არაერთი კრიზისი, მათ შორის – მასშტაბური აფეთქება ბეირუთის პორტში; ეკონომიკური კოლაფსი; მზარდი პოლიტიკური არა-სტაბილურობა და Covid-19 პანდემია, რამაც საფრთხე შეუქმნა მოქალაქეთა ძირითად უფლებებს. ქვეყნის პოლიტიკურმა ელიტამ ვერ შეძლო აღნიშნულ კრიზისებთან გამკლავება, რომელთაგან ზოგიერთი მათივე მიერ იყო პროვოცირებული. 2019 წლის ოქტომბრის შემდგომ, ლიბანურმა ფუნტმა საკუთარი ღირებულების 80 % დაკარგა, რამაც ნეგატიური გავლენა იქონია ლიბანელი ხალხის წვდომაზე ისეთი საკითხების კუთხით, როგორიცაა – ელემენტარული საქონელი, მათ შორის – საჭმელი, თავშესაფარი და ჯანდაცვა. კოვიდ-19-ის პანდემიამ კიდევ უფრო გაზარდა სიღარიბე და ეკონომიკური სიდუხჭირე.

ლიბანის უსაფრთხოების ძალებმა, მათ შორის – სამხედრო პირებმა, შინაგან საქმეთა სამინისტროს პერსონალმა და პარლამენტის პოლიციამ, რამდენჯერმე გამოიყენეს გადამეტებული ძალა დემონსტრანტების წინააღმდეგ, განსაკუთრებით – 2019 წლის 17 ოქტომბრის საპროტესტო დემონსტრაციისას, რასაც მათი მხრიდან არანაირი პასუხისმგებლობა არ მოჰყოლია. ლიბანის ხელისუფლება აგრძელებდა პირთა მიმართ გამოძიებასა და მათ პასუხისგებაში მიცემას მშვიდობიანი აზრის გამოხატვისთვის. ქალები და ბავშვები ექვემდებარებოდნენ დისკრიმინაციას რელიგიებზე დაფუძნებული პირადი სტატუსების შესახებ კანონმდებლობის კონტექსტში, ხოლო ბავშვების ქორწინება და მეუღლის მიერ გაუპატიურება კვლავ ლეგალური იყო. მამაკაცებისგან განსხვავებით, ლიბანელ ქალებს არ შეუძლიათ მოქალაქეობა გადასცენ მათ შვილებსა და უცხო ქვეყნის მოქალაქე ქმრებს.

ლიბანში დაახლოებით 1.5 მილიონი სირიელი ლტოლვილია, რომელთა დაახლოებით 78 %-ს არანაირი სამართლებრივი სტატუსი არ გააჩნია. მიგრანტი შინა-მოსამსახურე პერსონალის (Domestic Workers) სიტუაცია, რომლებიც ექვემდებარებიან შემზღუდველ „კაფალას“ (სპონსორის) სისტემას, გაუარესდა, რაც მეტწილად განპირობებული იყო ეკონომიკური კრიზისითა და Covid-19 პანდემიით.[5]

ჯგუფ „ჰეზბოლას“ გავლენა

ა.შ.შ. კონგრესის კვლევითი სამსახური 2020 წლის 1 სექტემბერს გამოქვეყნებულ ანგარიშში ლიბანის შესახებ წერდა, რომჰეზბოლა, რომელიც ა.შ.შ. მთავრობის მიერ ტერორისტულ ორგანიზაციადაა მიჩნეული, ლიბანში ოპერირებს, როგორც სამხედრო ძალა, პოლიტიკური პარტია და სოციალური სერვისების პროვაიდერი. ჯგუფი საკმაოდ დაახლოებულია ირანთან, რომლისგანაც იღებს ძირითად დაფინანსებას. ჰეზბოლა ლიბანურ არჩევნებში მონაწილეობას იღებს 1992 წლიდან, ხოლო პირველად სამთავრობო კაბინეტში მოხვდა 2005 წელს, რის შემდეგაც, ჰეზბოლას წევრებს ეკავათ 1-დან 3-მდე პოსტი ყველა შემდგომ ფორმირებულ მთავრობაში. დიაბის მთავრობაში, ჰეზბოლას წევრებს ეკავათ 2 მინისტრის პოსტი.[6]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Council on Foreign Relations (CFR) ჰეზბოლას შესახებ მომზადებულ სპეციალურ ანგარიშში წერდა, რომ ჰეზბოლა არის ლიბანში მოქმედი შიიტური პოლიტიკური პარტია და შეიარაღებული ჯგუფი. ჰეზბოლას ხშირად უწოდებენ „სახელმწიფო სახელმწიფოში“, რაც მეტწილად განპირობებულია მისი ფართო უსაფრთხოების აპარატით, პოლიტიკური ორგანიზაციით და მასშტაბური სოციალური სერვისების ქსელით. ჯგუფი დაფუძნებულია ლიბანის 15 წლიანი სამოქალაქო ომის დროს, მას მხარს უჭერს ირანი და ცნობილია ისრაელთან და, ზოგადად, ახლო აღმოსავლეთში დასავლურ გავლენასთან წინააღმდეგობით.

ანგარიშის მიხედვით, ჰეზბოლამ, გარდა სამხედრო ოპერაციებისა, ასევე მნიშვნელოვნად განავითარა და ჩამოაყალიბა ძლიერი პოლიტიკური და სოციალური აპარატი. ჯგუფი ლიბანის პარლამენტში 1992 წლიდან არის წარმოდგენილი, ხოლო მინისტრთა კაბინეტში ჰეზბოლას წევრებს სავარძლები 2005 წლიდან უჭირავთ. 2018 წლისუკანასკნელ ეროვნულ არჩევნებში, ჰეზბოლამ ლიბანის 128 წევრით დაკომპლექტებულ პარლამენტში 13 დეპუტატის გაყვანა მოახერხა. გარდა პოლიტიკური საკითხებისა, ჰეზბოლა ასევე მართავს სოციალური სერვისების საკმაოდ ფართო ქსელს, რომელიც მოიცავს ინფრასტრუქტურას, ჯანდაცვის დაწესებულებებს, სკოლებს, ახალგაზრდულ პროგრამებს და ა.შ., რისი საშუალებითაც, ჯგუფი გარკვეული მხარდაჭერით სარგებლობს როგორც ლიბანის როგორც შიიტურ, ასევე – არა-შიიტურ მოსახლეობაში. მაგალითად, 2014 წლის კვლევით, ჯგუფზე პოზიტიური აზრის იყო გამოკითხულ ქრისტიანთა 31, ხოლო სუნიტ მუსლიმთა – 9 %.

ამას გარდა, ჰეზბოლა კვლავაც ინარჩუნებს საკუთარ სამხედრო ფრთას. 1989 წლის ტაიფის შეთანხმების თანახმად, ჰეზბოლა იყო ერთადერთი შეიარაღებული ჯგუფი, რომელსაც ნება დაერთო, კვლავ გაეგრძელებინა ოპერირება და შეენარჩუნებინა იარაღი. სტრატეგიული კვლევების საერთაშორისო ინსტიტუტის 2017 წლის გათვლებით, ჯგუფს ჰყავს სულ მცირე 10 000 აქტიური მებრძოლი და დამატებით 20 000 – რეზერვში. ტანკებით, დრონებითა და მრავალი ტიპის შორ მანძილზე მოქმედი სარაკეტო სისტემებით შეიარაღებული ჰეზბოლა ხშირად ფასდება, როგორც „მსოფლიოში ყველაზე მძიმედ შეიარაღებული არა-სახელმწიფოებრივი აქტორი“.[7]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ლიბანში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომხელისუფლება ვერ იცავდა კანონით გათვალისწინებულბევრ დებულებას.  სამთავრობო უსაფრთხოების ძალები, აგრეთვე უკანონო შეიარაღებული ძალები, როგორიცაა ჰეზბოლა, განაგრძობდნენ თვითნებურ დაკავებას და დაპატიმრებას, მათ შორის ე.წ.„ინკომუნიკადო” პატიმრობას (პატიმრობა ცალკე საკანში).გავრცელებული ცნობებით, ჰეზბოლა და სხვა პალესტინური არა-სახელმწიფოებრივი აქტორები ფლობდნენ არაოფიციალურ დაწესებულებებს, რომლებიც საპატიმროების და დაკავების ცენტრების ფუნქციებს ითავსებდნენ.ამას გარდა, სხვადასხვა არასამთავრობო აქტორების მხრიდან, როგორიცაა ჰეზბოლა, გამოიყენებოდა ინფორმატორული ქსელები, ასევე  ტელეფონებისა და ელექტრონული მოწყობილობების მონიტორინგი იმ მიზნით, რომ მიეღოთ მოწინააღმდეგე მხარის შესახებ ინფორმაცია.

ანგარიშის მიხედვით, მედია საშუალებებს, რომლებსაც სურდათ რეპორტაჟი გაეკეთებინათ ჰეზბოლას მიერ კონტროლირებადი რეგიონებიდან, უნდა მიეღოთ სპეციალური ნებართვა დაჯგუფების მედია-ფრთიდან. 28-29 ოქტომბრის დემარკაციის მოვლენების გაშუქებისას, რამდენიმე მედია ჯგუფმა განაცხადა, რომ ჰეზბოლას წევრებმა მათ გადაღება აუკრძალეს, დაულეწეს აპარატურა და აიძულეს ტერიტორიის დატოვება.  ჟურნალისტმა მარიამ საიფ ედდინემ, რომელიც სამხრეთ ბეირუთში მდებარე, ჰეზბოლას კონტროლს დაქვემდებარებულ ერთ-ერთ გარეუბანში ცხოვრობს, განაცხადა, რომ უშუალოდ მას და მის ოჯახს დეკემბრის დასაწყისში ჰეზბოლას წევრები ჯერ დაემუქრნენ, ხოლო შემდეგ – თავს დაესხნენ. მისი აზრით, აღნიშნული შემთხვევა იმითი იყო განპირობებული, რომ მან რეპორტაჟებში ჰეზბოლა გააკრიტიკა.

საპროტესტო დემონსტრაციების მიმდინარეობისას, დემონსტრანტთა და ჰეზბოლას მხარდამჭერთა შორის ადგილი ჰქონდა შეხლა-შემოხლებს. უსაფრთხოების ძალები ცდილობდნენ, განეცალკევებინათ აღნიშნული ჯგუფები, თუმცა, შედეგი ყოველთვის წარმატებული არ იყო. 8 აგვისტოს, ჰეზბოლასა და „ამალ“-ის მხარდამჭერებმა დაწვეს სიმბოლური სახრჩობელები, რომლებიც დემონსტრანტებმა აღმართეს, რათა „ჩამოეხრჩოთ“ პოლიტიკური ლიდერების (მათ შორის, ჰეზბოლას ლიდერ ჰასან ნასრალლას და ამალის ლიდერ ნაბიჰ ბერრის) გამოსახულებიანი სკულპტურები. 31 აგვისტოს, ბეირუთში, შავებში გამოწყობილმა, სავარაუდოდ ჰეზბოლასა და ამალის მხარდამჭერებმა, მოტოციკლეტებით გადაუარეს და, შედეგად, გაანადგურეს დემონსტრანტთა კარავები და პირადი ქონება.

ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ შეიარაღებული არა-სახელმწიფოებრივი აქტორები (ჰეზბოლა; პალესტინური ფრონტი) აბრკოლებდნენ ან ზღუდავდნენ გადაადგილებას საკუთარ კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიებზე. ამას გარდა,ჰეზბოლას მიერ კონტროლირებადტერიტორიაზე მოქმედი დამოუკიდებელი არასამთავრობო ორგანიზაციები განიცდიდნენ დევნასა და დაშინებას,მათ შორის სოციალურ, პოლიტიკურ დაფინანსურ ზეწოლას. იმ ახალგაზრდებს,რომლებიც „არასასურველ“ არასამთავრობოორგანიზაციებში მუშაობდნენ, ჰეზბოლა უხდიდა თანხას, რათა დაეტოვებინათ სამსახური.[8]

გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისარიატის ოფისი 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში მოუწოდებდა ლიბანის ხელისუფლებას, უზრუნველეყო ცნობილი ინტელექტუალის ლოკმან სლიმის მკვლელობის გამჭირვალე და ეფექტური გამოძიება და დამნაშავეების სათანადო დასჯა. ანგარიშში აღნიშნულია, რომ სლიმი – ცნობილი ინტელექტუალი, მწერალი, გამომცემელი; პროდუსერი და დაჯგუფება „ჰეზბოლას“ მაკრიტიკებელი, 2021 წლის 4 თებერვალს, სამხრეთ ლიბანში, ჰეზბოლას დე ფაქტო კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიაზე მკვდარი იპოვეს. სიკვდილამდე, სლიმმა განაცხადა, რომ იმ შემთხვევაში თუ მას მოკლავდნენ, ყველა გაიგებდა, თუ ვინ იდგა მისი მკვლელობის უკან.[9]

[1]Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts – Lebanon; available at https://www.rulac.org/browse/countries/lebanon [accessed 21 June 2021]

[2] Government of UK; Foreign travel Advice –Lebanon; available at https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/lebanon [accessed 21 June 2021]

[3] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Lebanon; published in March 2021; available at

[accessed 21 June 2021]

[4] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Lebanon; published in March 2021; available at

[accessed 21 June 2021]

[5] Human Rights Watch – World Report 2021 – Lebanon; published in January 2021; available at

[accessed 22 June 2021]

[6] Congressional Research Service – “Lebanon”; updated on 1 September 2020; available at

[accessed 21 June 2021]

[7] CFR – “What is Hezbollah?”; updated on 1 September 2020; available at https://www.cfr.org/backgrounder/what-hezbollah [accessed 21 June 2021]

[8]United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Lebanon; published in March 2021; available at

[accessed 21 June 2021]

[9] OHCHR – UN human rights experts call for credible and effective investigation into the killing of intellectual and Hezbollah critic Lokman Slim; published in March 2021; available at

[accessed 21 June 2021]

[10] US Department of the Treasury – article “Treasury Targets Iranian-Backed Hizballah Officials for Exploiting Lebanon’s Political and Financial System”; published in July 2019; available at https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm724 [accessed 21 June 2021]

[11]International Institute for Counter-Terrorism – article “The Beirut Explosion – Is there a Hezbollah Connection?”; published in August 2020; available at https://www.ict.org.il/Article/2582/The_Beirut_Explosion%E2%80%93Is_there_a_Hezbollah_Connection?#gsc.tab=0 [accessed 21 June 2021]

[12]Foundation for Defense of Democracies (FDD) – Sanctioned Hezbollah Security Chief Works Closely with Lebanese Authorities; published in 11 July 2019; available at https://www.fdd.org/analysis/2019/07/11/sanctioned-hezbollah-security-chief-works-closely-with-lebanese-authorities/ [accessed 21 June 2021]

[13] Washington Institute – “Syria’s Instability Reaches Lebanon” by David Schenker; published in December 2012; available at https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/syrias-instability-reaches-lebanon [accessed 21 June 2021]

ერაყი. უსაფრთხოებისა და ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარება. ივნისი,2021

ჟენევის აკადემიის პროექტის RULAC – „კანონის უზენაესობა შეიარაღებული კონფლიქტისას (Rule of Law in Armed Conflicts)მიხედვით, 2014 წლის იანვრიდან მოყოლებული, ერაყი აწარმოებს არა-საერთაშორისო ხასიათის, შიდა ტიპის შეიარაღებულ კონფლიქტს დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ. ამას გარდა, ქვეყანა ასევე ჩაბმულია საერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტში თურქეთთან, რადგან ამ უკანასკნელმა ერაყის ჩრდილოეთში, ქურთი შეიარაღებული ჯგუფების წინააღმდეგ ერაყის მთავრობის ნებართვის გარეშე იერიში მიიტანა.[1]

ჟურნალისტი  და მკვლევარი ჯოელ უინგი 2008 წლიდან მოყოლებული აწარმოებს ონლაინ-ბლოგს, სადაც ყოველკვირეული პერიოდულობით თავსდება ინფორმაცია ერაყში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ სიტუაციაზე და ქვეყანაში მიმდინარე აქტუალურ პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ თუ სხვა საკითხებზე. 2021 წლის 5 აპრილს გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით, მარტის თვეში ერაყში დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ და პრო-ირანული ჯგუფების თავდასხმები გაიზარდა. ქვეყნის მასშტაბით დაფიქსირდა 79 უსაფრთხოების კუთხით ინციდენტი (წინა თვის ანალოგიური მაჩვენებელი 47 შემთხვევით შემოიფარგლებოდა). ავტორის მიხედვით, „ისლამური სახელმწიფოს“ მონაწილეობით ინციდენტები წინა წლის ნომებრიდან მოყოლებული იკლებდა და 4 თვის განმავლობაში პირველად გაიზარდა. მარტში უშუალოდ აღნიშნულ დაჯგუფებას მიეწერებოდა 59 ინციდენტი, რომელთაც ჯამსი 39 პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 44 – დაშავდა. ინციდენტთა უმრავლესობა დიალას (21); სალაჰადდინის (11); კირკუკისა (10) და ბაღდადის (8) პროვინციებში დაფიქსირდა.[2]

იგივე ავტორი მომდევნო თვის (აპრილი) მიმოხილვაში აღნიშნავდა, რომ 2021 წლის აპრილში ერაყში შედარებითი სიმშვიდის 5 თვიანი პერიოდი დასრულდა. 2020 წლის ნოემბრიდან მოყოლებული, „ისლამური სახელმწიფოს“ ზამთრის პაუზა ჰქონდა აღებული და კვირების განმავლობაში, მხოლოდ ერთეული უსაფრთხოებრივი შემთხვევა თუ დაფიქსირდებოდა. აპრილში, „რამადანის“ დაწყებიდან მოყოლებული, დაიწყო ყოველწლიური თავდასხმათა კამპანია. ამავე დროს, პრო-ირანულმა დაჯგუფებებმა ასევე აგაზარდეს ამერიკულ სამიზნეების წინააღმდეგ ოპერაციები.

ჯამში, დაფიქსირდა 107 უსაფრთხოების კუთხით ინციდენტი, რაც 2020 წლის სექტემბრიდან მოყოლებული ყველაზე მაღალ მაჩვენებელს წარმოადგენს. შედეგად, გარდაიცვალა 54 პირი, ხოლო 132 კი – დაშავდა. მათ შორის, სამოქალაქო პირებს შორის დანაკარგი იყო 19 გარდაცვლილი და 52 დაშავებული. ინციდენტთა ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი დიალას პროვინციაში დაფიქსირდა (62).

[3]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ერაყში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერს, რომ ერაყი არის პარლამენტარული ტიპის რესპუბლიკა, სადაც 2018 წელს ჩატარებული არჩევნები, მიუხედავად იმისა, რომ ექსცესების გარეშე არ ჩავლილა, მეტ-ნაკლებად თავსებადი იყო თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნების საერთაშორისო სტანდარტებთან და უზრუნველყო ხელისუფლების მშვიდობიანი გადაბარება. ახლადარჩეული პრემიერი – აბილ აბდ ალ-მაჰდი 2019 წლის 1 დეკემბერს, ქვეყანაში მიმდინარე მასშტაბური დემონსტრაციების საპასუხოდ, თანამდებობიდან გადადგა.

ანგარიშის მიხედვით, ქვეყანაში საშინაო უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელი არაერთი ორგანო თუ დაჯგუფება მოქმედებს. გვხვდება ერაყის სამთავრობო უსაფრთხოების ძალები, რომელიც კომპეტენციების მიხედვით გაყოფილია შესაბამის ორგანოებში და ყველა მათგანი ექვემდებარება პრემიერ-მინისტრსა და ერაყის ცენტრალურ ხელისუფლებას. ამას გარდა, ერაყში ასევე არსებობს ე.წ. „სახალხო სამობილიზაციო ძალები“ (Popular Mobilization Forces (PMF))  – სახელწიფოს მიერ მხარდაჭერილი სამხედრო ორგანიზაცია, რომელიც 60-მდე შეიარაღებულ ჯგუფად არის დაყოფილი. მათი უმრავლესობა არის შიიტი არაბი. კანონის მიხედვით, ყველა PMF პასუხისმგებელია ერაყის პრემიერ-მინისტრის წინაშე, თუმცა, პრაქტიკაში, ზოგიერთი დანაყოფი ირანსა და ირანის რევოლუციური გუშაგების კორპუსს ექვემდებარებოდა. ქურთისტანის რეგიონში, ერაყის კონსტიტუციის თანახმად, „ქურთისტანის რეგიონალურ მთავრობა“ -ს გააჩნია საკუთარი უსაფრთხოების აპარატი და ჯარი. თუმცა, ამას გარდა, ორი წამყვანი პოლიტიკური პარტია – ქურთისტანის დემოკრატიული პარტია (KDP) და „ქურთისტანის პატრიოტთა გაერთიანება“ (PUK) ინარჩუნებდნენ საკუთარ, დამოუკიდებელ სამხედრო ფრთებს – ე.წ. „ფეშმერგა“ ერთეულებს. ანგარიშის მიხედვით, ერაყის სამოქალაქო სამსახურები, ზოგჯერ, ვერ ინარჩუნებდნენ ეფექტურ კონტროლს უსაფრთხოების ძალებზე. აღნიშნული, განსაკუთრებით სახეზე იყო ირანთან აფილირებული PMF დაჯგუფებების შემთხვევაში. უსაფრთხოების ძალების წევრები ჩადიოდნენ არაერთ, დოკუმენტირებულ სამართალდარღვევას.

ერაყში ადგილი ჰქონდა საკმაოდ ფართო-მასშტაბიან საპროტესტო დემონსტრაციებს ბაღდადსა და რამდენიმე შიიტურ პროვინციაში, რომელიც დაიწყო 2019 წლის ოქტომბერს და გრძელდებოდა 2020 წლის შუა რიცხვებამდე. გავრცელებული ცნობებით, აღნიშნულ დემონსტრაციებს შეეწირა 500-ზე მეტი სამოქალაქო პირის სიცოცხლე, ხოლო 20 000-ზე მეტი კი – დაშავდა. მთავრობამ ძალადობაზე პასუხისმგებელი პირების დასჯის კუთხით, მხოლოდ მიზერული ნაბიჯები გადადგა.

მიმდინარე საანგარიშო პერიოდში დაფიქსირებულ მნიშვნელოვან უფლებადარღვევათა შორის იყო: უკანონო და თვითნებური მკვლელობის შემთხვევები; პირთა იძულებითი გაუჩინარება; წამება; თვითნებური დაკავების შემთხვევები; მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები;  პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევა; აზრის გამოხატვის, პრესის და ინტერნეტის თავისუფლების კუთხით არსებული შეზღუდვები, მათ შორის – ცენზურა და ჟურნალისტების მიმართ ძალადობა; შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების შეზღუდვა; მნიშვნელოვანი ჩარევა შეკრებისა და მშვიდობიანი დემონსტრაციის უფლებაში; იძულებით გადაადგილებულ პირთა და „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ სავარაუდოდ აფილირებული პირთა მიმართ მუქარა; ფართოდ გავრცელებული სამთავრობო კორუფცია;ქალთა წინააღმდეგ ძალადობის შემთხვევების არასათანადო გამოძიება; ეთნიკური უმცირესობების წინააღმდეგ მიმართული ძალადობრივი დანაშაულები; ლგბტი პირთა მიმართ მიზანმიმართული ძალადობა; ბავშვთა იძულებითი შრომა და ა.შ.

ერაყის ხელისუფლება, მათ შორის – უშუალოდ პრემიერ-მინისტრის აპარატი, იძიებდა ერაყის უსაფრთხოების ძალების მიერ ჩადენილ სავარაუდო სამართალდარღვევებს, თუმცა, იშვიათად თუ სჯიდა დამნაშავე პირებს. დაუსჯელობის სინდრომი ფართოდ იყო გავრცელებული სამთავრობო ჩინოვნიკებში, უსაფრთხოების ძალებში, პოლიციის წარმომადგენლებში, „სახალხო სამობილიზაციო ძალებში“ და ა.შ.

ანგარიშის მიხედვით, მიუხედავად მნიშვნელოვანი შესუსტებისა, დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფო“ კვლავაც განაგრძობდა სერიოზული დანაშაულების ჩადენას, მათ შორის – თვითმკვლელი ტერორისტებისა და ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების გამოყენებით ტერაქტების მოწყობას. ერაყის ხელისუფლება განაგრძობდა აღნიშნულ შემთხვევებზე გამოძიებს და სათანადოდ სჯიდა დამნაშავე პირებს კონტრ-ტერორიზმის კანონმდებლობის საფუძველზე.[4]

 

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ერაყის 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ერაყში რეგულალურად იმართება არჩევნები კონკურენტულ და სამართლიან გარემოში, ხოლო სხვადასხვა რელიგიური, ეთნიკური თუ სხვა ჯგუფები ზოგადად, სათანადოდ არიან წარმოდგენილნი ქვეყნის პოლიტიკურ სისტემაში. თუმცაღა, დემოკრატიული წესით არჩეული ხელისუფლებისთვის ხშირად ხელისშემშლელი ფაქტორებია კორუფცია და უსაფრთხოების კუთხით საფრთხეები. ერაყის ქურთისტანის რეგიონში, დემოკრატიულ ინსტიტუციებს არ გააჩნიათ საკმარისი ძალაუფლება იმისთვის, რომ გააკონტროლონ ტრადიციულად გავლენიანი ფიგურები და სტრუქტურები. ბოლო ხანებში, ოფიციალური ბაღდადის პოლიტიკაზე სულ უფრო მეტ გავლენას ახდენს ირანი. ანგარიშის მიხედვით, სამოქალაქო თავისუფლებები და უფლებები ერაყში ზოგადად გარანტირებულია ერაყის კანონმდებლობაში, თუმცა, სახელმწიფოს არ გააჩნიათ საკმარისი უნარი, თავიდან აიცილოს პოტენციური დანაშაულები ან სათანადოდ დასაჯოს დამნაშავეები.

 

მიმდინარე წელს მნიშვნელოვან მოვლენათა შორის იყო:

  • კოვიდ-19 პანდემიამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ერაყის ისედაც სუსტ ჯანდაცვით სისტემაზე, რომელიც ვერ აუდიოდა ინფიცირებული მოქალაქეების ნაკადის მართვას. ერაყის ცენტრალური და ქურთისტანის რეგიონალური მთავრობების მიერ დაწესებულმა „ლოქდაუნმა“ უარყოფითი გავლენა იქონია დაბალანაზღაურებად მშრომელ ფენასა და მცირე ბიზნესის მფლობელებზე;

 

  • მაისსა და აპრილში, ერაყისა და ქურთისტანის ავტონომიური რესპუბლიკის მთავრობებმა კოვიდ-19-თან დაკავშირებული „ლოქდაუნი“ გამოიყენეს იმისთვის, რომ ჩაეშალათ საპროტესტო დემონსტრაციები და მნიშვნელოვნად შეეზღუდათ პრესის თავისუფლება, შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლება და ოპოზიციის აქტივობები;

 

  • დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გათავისუფლებული რეგიონების რეკონსტრუქცია წლის განმავლობაში, საკმაოდ ნელი ტემპით გრძელდებოდა. 2020 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 1.3 მილიონი ერაყელი კვლავ რჩებოდა იძულებით გადაადგილებულად, ხოლო ტერორიზმის საფრთხე კვლავ სახეზე იყო.

 

ორგანიზაციის შეფასებით, ერაყი “არა-თავისუფალ“ ქვეყნად არის კატეგორიზებული. პოლიტიკური უფლებების კუთხით ვითარება 40-დან 16 ქულით; ხოლო სამოქალაქო უფლებების კუთხით – 60-დან 13 ქულით ფასდება. განსაკუთრებით მძიმედ (0 ან 1 ქულა 4-დან) ფასდება მდგომარეობა შეკრებისა და მანიფესტაციის თავისუფლების; კანონის უზენაესობის; მოსახლეობის სეგმენტთა დისკრიმინაციის; გამოხატვის თავისუფლების; რწმენისა და რელიგიის თავისუფლებისა და მედია თავისუფლების კუთხით.[5]

Human Rights Watch 2020 წლის საკუთარ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერდა, რომ 2019 წლის ბოლოსა და 2020 წლის დასაწყისში, ერაყის უსაფრთხოების ძალების მიერ დემონსტრანტთა თვითნებური დაკავებების, იძულებითი გაუჩინარებებისა და კანონგარეშე მკვლელობების შემთხვევებს შედეგად ერაყის მთავრობის გადადგომა მოჰყვა. 2020 წლის მაისში ქვეყნის ახალი პრემიერად მუსტაფა ალ-ხადიმი დაინიშნა, რომელმაც მიუხედავად თავდაპირველი მზაობისა, მოეგვარებინა ერაყის ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოწვევები ადამიანის უფლებების კუთხით, ვერ მოახერხა დაესრულებინა დემონსტრანტების მიმართ უფლებადარღვევების კამპანია.

ანგარიშის მიხედვით, ერაყის სისხლისსამართლებრივ სისტემაში ფართოდ გამოიყენებოდა წამება და იძულებითი ჩვენებების მიღება, ასევე, მიუხედავად სერიოზული პროცესუალური დარღვევებისა, შესაბამისი სამსახურები მაინც ახდენდნენ მსჯავრდებულთა  სიკვილით დასჯას. ერაყის კანონმდებლობა შეიცავს არაერთ დანაწესს, რომელიც კრძალავს დეფამაციას და შუღლის გაღვივებას, რომელიც გამოიყენებოდა ხელისუფლების მიერ მისდამი კრიტიკულად განწყობილ პირთა, ჟურნალისტთა, აქტივისტთა და დემონსტრანტთა წინააღმდეგ.

Covid 19 პანდემიამ განსაკუთრებით მავნე ზეგავლენა იქონია ერაყელი მოსწავლეების განათლებაზე, რადგან თვეების განმავლობაში სკოლები დახურული იყო, ხოლო ბევრ მათგანს არ გააჩნდა არანაირი წვდომა დისტანციურ სწავლებაზე.[6]

[1]Geneva Academy – Rulac – Rule of Law in Armed Conflicts; available at http://www.rulac.org/browse/map [accessed 2 June 2021]

[2] Joel Wing – blog “Musings on Iraq” – Violence In Iraq, March 2021; published in April 2021; available at http://musingsoniraq.blogspot.com/2021/04/violence-in-iraq-march-2021.html [accessed 3 June 2021]

[3]Joel Wing – blog “Musings on Iraq” -Islamic State Ramadan Offensive Begins, Pro-Iran Groups Increase Attacks In April 2021; published in May 2021; available at http://musingsoniraq.blogspot.com/2021/05/islamic-state-ramadan-offensive-begins.html [accessed 3 June 2021]

 

[4]United State Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2020– Iraq; published in March 2021; available at

[accessed 3 June 2021]

[5] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Iraq; published in March 2021; available at

[accessed 3 June 2021]

[6] Human Rights Watch – World Report 2021 – Iraq; published in January 2021; available at

[accessed 3 June 2021]

ერაყი. დიალის პროვინციაში არსებული ზოგადი ვითარება. აპრილი, 2021

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) 2020 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყში უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ წერდა, რომ დიალას პროვინცია ერაყის ცენტრალურ-აღმოსავლეთ ნაწილში და აქვს საერთაშორისო საზღვარი ირანთან. პროვინციის მოსახლეობა 1 680 328 პირს შეადგენს და როგორც ეთნიკური, ასევე – რელიგიური თვალსაზრისით, ის საკმაოდ არაერთგვაროვანია: მოსახლეობის უმრავლესობას არაბები, ქურთები და თურქმენები შეადგენენ, რომლებიც როგორც ისლამის შიიტურ, ასევე – სუნიტურ დენომინაციას მიეკუთვნებიან.

პროვინციაში ფიქსირდება საკმაოდ ბევრი უსაფრთხოებრივი შეიარაღებული აქტორი. მათ შორის ყველაზე მეტად აღსანიშნავია: ერაყის შეიარაღებული ძალები; „სახალხო სამობილიზაციო ძალები“ (PMU); „გვაროვნული სამობილიზაციო ძალები“ (TMF, Hashd al-Asha’iri); ქურთისტანის რეგიონალური მთავრობის შეიარაღებული ძალები, ასევე –  ტერორისტული დაჯგუფებები: „ისლამური სახელმწიფო“ (ISIS; ISIL) და Ansar al Islam (AAI).

დიალას პროვინციას ხშირად ახასიათებენ, როგორც უსაფრთხოების კუთხით  ერთ-ერთ ყველაზე აქტიურ რეგიონს ერაყში, რაც ძირითადად ეთნო-სექტარული დაპირისპირებებითაა გამოწვეული. ცნობილია, რომ დიალაში 2004 წლიდან ბინადრობდნენ ექსტრემისტი შეიარაღებული დაჯგუფებები. როგორც დედაქალაქ ბაღდადთან, ასევე – ირანის საზღვართან სიახლოვის გამო, დიალას პროვინციის დაკავება პრიორიტეტული იყო ერაყის ხელისუფლება და პრო-ირანული „სახალხო სამობილიზაციო ძალებისთვის“ (PMU). ერაყის პროვინციებს შორის, დიალა ყველაზე უფრო მეტად დაზარალდა 2013-2014 წლებში „ისლამური სახელმწიფოს“ ექსპანსიისას. 2014 წელს, აღნიშნული დაჯგუფების მიერ ჩადენილი საშინელებების გამო, ადგილობრივმა გვარების ლიდერებმა ალიანსი შეკრეს ერაყის უსაფრთხოების ძალებთან, რათა ერთობლივი ძალებით ებრძოლათ ISIS-ის წინააღმდეგ.

2015 წლის იანვარში, 6 თვიანი ოკუპაციის შემდეგ, რამაც ათასობით ადგილობრივის იძულებითი გადაადგილება გამოიწვია, დიალას გამოცხადდა „ისლამური სახელმწიფოსგან“ სრულიად თავისუფლად. ა.შ.შ. თავდაცვის დეპარტამენტის მიხედვით, დიალა, სადაც ყველაზე უფრო არიან კონცენტრირებულნი ირანთან აფილირებული „სახალხო სამობილიზაციო ძალებისთვის“ (PMU), წარმოადგენს ერაყში „ისლამური სახელმწიფოს“ თავდასხმების ძირითად სამიზნეს. იმავე წყაროს მიხედვით, 2019 წლის მარტში ISIS-ის ე.წ. ტერიტორიული ხალიფატის დაცემასთან ერთად, დიალას პროვინციაში არაერთხელ ფიქსირდებოდა “ისლამური სახელმწიფოს თავდასხმების“ ყველაზე დიდი კონცენტრაცია.

The Middle East Institute-ის მიხედვით,დიალაში უსაფრთხოების კუთხით სიტუაცია კვლავ რჩება საყურადღებოდ, რადგან პროვინციაში ISIS კვლავ აქტიურია და ხელს უშლის ნორმალური ცხოვრების დაბრუნების კუთხით გადადგმულ ყველა ნაბიჯს. ადგილობრივი ექსპერტების მიხედვით, დღიური თავდასხმები 4-დან 12 შემთხვევამდეც კი შესაძლოა აღწევდეს. ზოგიერთი ტერიტორია (მაგ. ჯალავლას დასახლება) საერთოდ მიუღწეველია. ა.შ.შ. თავდაცვის დეპარტამენტის მიხედვით, პროვინციის შიგნით, უსაფრთხოების კუთხით ყველაზე უფრო რთული ვითარებაა ბაქუბაჰისა და ხანაქინის დასახლებებში. 2019 წლის მანძილზე და 2020 წლის დასაწყისში, საერთაშორისო კოალიციური ძალები ან ერაყის უსაფრთხოების ძალები, რეგულარულად ახორციელებდნენ საჰაერო იერიშებს ISIS სავარაუდო სამალავებზე.

2019 წლის იანვარი-მარტის პერიოდში, კვლავ ა.შ.შ. თავდაცვის დეპარტამენტის მიხედვით, ISIS აძლიერებდა საკუთარ ქსელს დიალაში. 2019 წლის აპრილში, დაჯგუფებამ დაიწყო მასშტაბური თავდასხმათა სერია, რომელმაც დიალაში პიკს მაისში მიაღწია. აღნიშნულ თვეში დაფიქსირდა 35 უსაფრთხოებრივი ინციდენტი, ძირითადად – ბაქუბაჰისა და ხანაქინის დასახლებებში. აგვისტოში ინციდენტების რაოდენობა 41-მდე გაიზარდა. ხანაქინის დასახლების 12 სოფლიდან მოსახლეობის სრული ევაკუაცია მოახდინეს. ოქტომბერში სიტუაცია გაუმჯობესდა, რადგან მხოლოდ 13 ინციდენტი აღირიცხა. ეს ნაწილობრივ გამოწვეული იყო მასშტაბური დემონსტრაციებით ბაღდადსა და ქვეყნის სხვა დიდ ქალაქებში, რომელის დროსაც დაჯგუფებამ თავდასხმები შეწყვიტა. დეკემბერის თვეში, დიალაში ინციდენტების რაოდენობა კვლავ გაიზარდა (42), ხოლო ISIS ახალი სამიზნე გახდა მუქდადიას დასახლება. იმავე წყაროს მიხედვით, 2020 წლის აპრილში ISIS-მა დაიწყო ყოველწლიური საგაზაფხულო თავდასხმათა კამპანია, რომლის ფარგლებშიც, დიალას პროვინციაში, აპრილის თვეში 42, ხოლო მაისში – 71 უსაფრთხოებრივი ინციდენტი დაფიქსირდა. თავდასხმათა უმრავლესობა ხანაქინსა და მუქდადიას დასახლებებაზე მოდიოდა. ISIS განსაკუთრებით აქტიური იყო დიალაში 2020 წლის ივნისშიც.

რაც შეეხება სტატისტიკას, UNAMI-ს მიხედვით, 2019 წლის იანვარი – 2020 წლის ივნისი პერიოდში, სიტუაცია შემდეგია: 2019წლის მანძილზე სახეზეა  55 ინცდენტი, რომელთაც ჯამში 47 პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 64 – დაშავდა. 2020 წლის იანვარი-ივლისის პერიოდში, დაფიქსირდა 48 ინციდენტი, რასაც 46 ადამიანი შეეწირა, ხოლო 67 – დაშავდა.

იმავე პერიოდში, ACLED მიხედვით, დიალას პროვინციაში დაფიქსირდა 280 ბრძოლის, 260 დისტანციური ძალადობა/აფეთქების, სამოქალაქო მოსახლეობაზე თავდასხმის 90 შემთხვევა, რაც ჯამში 630 უსაფრთხოების კუთხით ინციდენტს შეადგენს. შემთხვევათა უმრავლესობა მუქდადიას დასახლებაზე მოდიოდა.[1]

ჟურნალისტი  და მკვლევარი ჯოელ უინგი 2008 წლიდან მოყოლებული აწარმოებს ონლაინ-ბლოგს, სადაც ყოველკვირეული პერიოდულობით თავსდება ინფორმაცია ერაყში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ სიტუაციაზე და ქვეყანაში მიმდინარე აქტუალურ პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, სოციალურ თუ სხვა საკითხებზე.  ბლოგზე განთავსებული ინფორმაციის მიხედვით, 2021 წლის იანვრის თვეში, დიალას პროვინციაში სულ 21 უსაფრთხოების კუთხით ინციდენტი დაფიქსირდა (თითქმის სრულიად – ISIS თავდასხმები), რასაც ჯამში 36 სამოქალაქო დანაკარგი მოჰყვა (17 მოკლული და 19 დაშავებული). სტატიის მიხედვით, დიალა რეგულარულად წარმოადგენს ყველაზე ძალადობრივ პროვინციას ერაყში. ინციდენტთა უმრავლესობა ფიქსირდებოდა მუქდადიასა და ხანაქინის დასახლებებში. თავდასხმების სამიზნეთა უმრავლესობას კი უსაფრთხოების ძალები წარმოადგენდნენ – 17 გარდაცვლილიდან 12 „ერაყის უსაფრთხოების ძალებისა“ და ჰაშდის წარმომადგენელი იყო, ისევე როგორც – დაშავებულ 19-თაგან – 13.[2]

დიალაში უსაფრთხოების კუთხით ტენდენცია შენარჩუნდა თებერვლის თვეშიც. კვლავ დაფიქსირდა 21 თავდასხმა, რასაც 15 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 23 კი – დაშავდა. ამას გარდა, ადგილი ჰქონდა გატაცების 2, ხოლო ქალაქებზე და საკონტროლო გამშვებ პუნქტებზე თავდასხმის 5 შემთხვევას. ინციდენტთა უმრავლესობა დაფიქსირდა ხანაქინის დასახლების მიმდებარედ, რომელიც ერაყში „ისლამური სახელმწიფოს“ მთავარ ბაზას წარმოადგენს.[3]

რაც შეეხება მარტის თვეს, დიალაში კვლავ ადგილი ჰქონდა 21 უსაფრთხოების კუთხით ინციდენტს, რასაც 10 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო კიდევ 9 კი – დაშავდა. .

[4]

[1] EASO – Iraq Security situation; published in October 2020; available at

[accessed 22 April 2021]

[2]Joel Wing – Blog “Musings on Iraq” – article “Violence Continues To Decline In Iraq Winter 2020-21”; available at http://musingsoniraq.blogspot.com/2021/02/violence-continues-to-decline-in-iraq.html[accessed 22 April 2021]

[3]Joel Wing – Blog “Musings on Iraq” – article “IS Winter Break Continues In Feb While Pro-Iran Groups Picking Up Attacks?”; available at http://musingsoniraq.blogspot.com/2021/03/is-winter-break-continues-in-feb-while.html [accessed 22 April 2021]

[4]Joel Wing – Blog “Musings on Iraq” – article “Violence In Iraq, March 2021”; available at http://musingsoniraq.blogspot.com/2021/04/violence-in-iraq-march-2021.html [accessed 22 April 2021]