აზერბაიჯანი. ბიზნესის თავისუფლების კუთხით არსებული ვითარება. ივნისი, 2019

გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების დაცვის კომიტეტში წარდგენილ ანგარიშში, რომელიც 2018 წლის 17 დეკემბრით თარიღდება, აზერბაიჯანის მთავრობა წერს, რომ 2016 წლის 23 სექტემბერს, ქვეყნის პრეზიდენტის განკარგულებით შეიქმნა საჯარო სამართლის იურიდიული პირი „ABAD“, რომლის მიზანსაც წარმოადგენს მოქალაქეების აქტიური ჩართვა ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკურ განვითარებაში; ასევე, მცირე და საშუალო ბიზნესის განვითარება, სოციალური პროექტების განხორციელება და დასაქმების წახალისება კონკურენტუნარიანი ოჯახების ფორმირებისთვის. პრიორიტეტს ოჯახური ბიზნესების, განსაკუთრებით ქალთა და სოფლის მეურნეობის აქტივობების ხელშეწყობა. პირველ ეტაპზე შეირჩა 63 ოჯახი მასალიდან, ბალაკანიდან, ისმაილიდან, შაკიდან და ბაქოდან; ასევე, 30 ოჯახი სოფლის მეურნეობის მიმართულებით.

პრეზიდენტის განკარგულების შესაბამისად, 2017 წელს ეკონომიკის სამინისტროსთან დაფუძნდა მცირე და საშუალო მეწარმეობის განვითარების სააგენტო. სააგენტოს მიზანს ქვეყანაში წარმოების წახალისება, ასევე, მცირე და საშუალო ბიზნესების ხელშეწყობა წარმოადგენს. სააგენტოს შემადგენლობაში იფუნქციონირებს მცირე და საშუალო ბიზნესის სახლები. აზერბაიჯანის მთავრობა მიიჩნევს, რომ სააგენტოს შექმნა წვლილს შეიტანს ქვეყნის რეგიონებში მცირე და საშუალო ბიზნესის, განსაკუთრებით ქალთა მეწარმეობითი საქმიანობის განვითარებაში.

პრეზიდენტის განკარგულების შესაბამისად, აზერბაიჯანში შეიქმნა თვითდასაქმების ხელშეწყობის პროგრამა, რომელიც განსაკუთრებულ აქცენტს ახალგაზრდებზე აკეთებს. დაახლოებით 1400 ოჯახმა წარმატებით განახორციელა საკუთარი ბიზნეს იდეა პროგრამის ფარგლებში. აღნიშნული მიმართულებთ მუშაობა გრძელდება. 2017 წელს 303 ახალგაზრდა მონაწილეს თვითდასაქმების პროგრამის ფარგლებში, საკუთარი ბიზნეს იდეების შესაბამისად, გაეწიათ დახმარება საჭირო აქტივებით. საერთაშორისო შრომითი ორგანიზაციის მხარდაჭერით, აზერბაიჯანში ახალგაზრდების დასაქმების ხელშეწყობის 2016-2020 წლების პროგრამის ფარგლებში 2018 წლიდან ფუნქციონირება დაიწყო ახალმა საცდელმა პროექტმა, რომელიც მიზნად ისახავს ახალგაზრდების დასაქმების ხელშეწყობას.

აზერბაიჯანის მთავრობა ზემოაღნიშნულ ანგარიშში წერს, რომ მათ წარმატებით განახორციელეს ფისკალური მდგრადობის და სტაბილური მონეტარული ეკონომიკის პოლიტიკა, სახელმწიფო წარმოების რეფორმა; შექმნეს ხელსაყრელი გარემო ბიზნესისთვის, გააუმჯობესეს სამართლებრივი ბაზა მცირე და საშუალო წარმოებებისთვის; შექმნეს ხელსაყრელი და ეფექტიანი გარემო მცირე და საშუალო ბიზნესებისთვის ფინანსებზე და საგარეო ბაზრებზე წვდომის კუთხით და ა.შ. მიღწეულმა სტაბილურობამ, თავის მხრივ, უზრუნველყო ბიზნეს და საინვესტიციო გარემოს განვითარება, ეკონომიკის დივერსიფიკაცია, რეგიონებისა და მეწარმეობის განვითარება და მოსახლეობის სოციალური და ეკონომიკური სტატუსის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ საკუთრების უფლებასა და განსახლების არჩევის თავისუფლებაზე ნეგატიურად მოქმედებს სამთავრობო განვითარების პროექტები, რომლებიც ხშირად იწვევს იძულებით გამოსახლებას, უკანონო ექსპროპრიაციას და ნგრევას, მცირე ან საერთოდ ყოველგვარი შეტყობინების გარეშე.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური და შინაგან საქმეთა სამინისტრო ახორციელებს უცხოელების, ინტერნეტში აქტიური ცნობილი ახალგაზრდების, ზოგიერთი პოლიტიკოსის და ბიზნესმენის და საერთაშორისო ურთიერთობებში ჩართული პირების  სატელეფონო და ინტერნეტ კომუნიკაციის მონიტორინგს. რიგი სამართლებრივი ნორმები აძლევს ქვეყნის მთავრობას პოლიტიკური პარტიების, რელიგიური ჯგუფების, ბიზნესებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების აქტივობების რეგულირების საშუალებას. კანონით აკრძალულია ბიზნესის მფლობელთა სახელებისა და მათი სახელმწიფო ინვესტიციების გასაჯაროება. კრიტიკოსების აზრით, აღნიშნული კანონის მიზანია საგამოძიებო ჟურნალისტებისთვის, რომლებიც დაინტერესებულნი არიან სამთავრობო ოფიციალური პირების ბიზნეს ინტერესებით, ხელის შეშლა.[3]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „საერთაშორისო გამჭვირვალობა“ 2018 წლის ივლისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ როგორც ბევრი ავტორიტარული რეჟიმის ქვეყანა, აზერბაიჯანი ხასიათდება ძალაუფლების მაღალი კონცენტრაციით მმართველი ელიტის გარშემო, რაც აქრობს ხაზებს ბიზნესსა და პოლიტიკას შორის. მმართველი ოჯახი აფართოებს თავის ქონებას და პატრონაჟის ქსელს ქვეყნის ეკონომიკის ყველა სფეროში და ამით აფერხებს ქვეყნის გრძელვადიან ეკონომიკურ და სოციალურ განვითარებას. არსებული კავშირი ბიზნესსა და პოლიტიკას შორის ართულებს ფირმების განვითარებას პოლიტიკური კავშირების გარეშე, რადგან ასეთი კავშირების არ არსებობის შემთხვევაში, ისინი აწყდებიან მრავლობით უკანონო ინსპექტირებას, რასაც ხშირად ახლავს არაოფიციალური გადასახდელები (ქრთამი) ინსპექტორებისთვის, რათა შენარჩუნდეს „კარგი ურთიერთობა“. მონოპოლიების დომინანტობა საფრთხეს უქმნის კონკურენციას, ნოვატორობას, ფასების სტაბილურობას, მომსახურების ხარისხს და ახალისებს კორუფციას.

2017 წელს მსოფლიო ბანკის რეიტინგში აზერბაიჯანი, საგარეო ვაჭრობის სიმარტივის კუთხით, 190 ქვეყანას შორის 184 პოზიციას იკავებდა. აღნიშნული პრობლემა კავშირშია და ექსპორტსა და იმპორტთან დაკავშირებულ დროსა და მაღალ გადასახადებთან. კომპანიები აწყდებიან ბევრ ბარიერს ვაჭრობისას, მათ შორის ტრანსპორტირების მაღალ გადასახადებს; მაღალ ტარიფებს, კორუფციას და ბიუროკრატიას, დამატებით ხარჯებს ნებართვებისა და სტანდარტიზაციის პროცესში.[4]

მსოფლიო ბანკის ბიზნესის კეთების 2019 წლის რეიტინგში აზერბაიჯანი, ბიზნესის კეთების სიმარტივის მხრივ, 190 ქვეყანას შორის 25-ე ადგილზეა. 2018 წელს ქვეყანა 57-ე პოზიციაზე იყო.[5]

[1] Government of Azerbaijan (Author), published by CESCR – UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights: Fourth periodic report submitted by Azerbaijan under articles 16 and 17 of the Covenant, due in 2018 [27 December 2018] [E/C.12/AZE/4], 29 January 2019

 (accessed on 13 June 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Azerbaijan, 4 February 2019

 (accessed on 13 June 2019)

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Azerbaijan, 13 March 2019

 (accessed on 13 June 2019)

[4] TI – Transparency International: Azerbaijan: Overview of Corruption and Anti-Corruption, 9 July 2018

 (accessed on 13 June 2019)

[5] World Bank; Doing Business 2019; available at:

(accessed on 13 June 2019)

აზერბაიჯანი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები. ივნისი, 2019

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2019 წლის ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ 2018 წლის ივლისში ევროსაბჭოს წამების და არაადამიანური მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის კომიტეტმა გამოაქვეყნა აზერბაიჯანში 2004-2017 წლებში განხორციელებული ექვსი ვიზიტის ანგარიში. კომიტეტის განცხადებით, წამება და სხვა არაადამიანური მოპყრობა პოლიციის და სხვა სამართალდამცავი სტრუქტურების მხრიდან და აღნიშნული ქმედებებისთვის დაუსჯელობა კვლავ სისტემური და ენდემური ხასიათის მატარებელია. დაკავებულებს ხშირად უზღუდავენ მათთვის სასურველ ადვოკატზე წვდომას.

„Human Rights Watch“ წერს, რომ 2018 წლის თებერვალში, ელგიზ სადიგლი – ცნობილი გაქცეული აქტივისტის ძმა, გაიტაცეს და იზოლირებული ჰყავდათ პოლიციის განყოფილებაში ოთხი დღის განმავლობაში. მისი მტკიცებით, პოლიცია მას სცემდა და მის წინააღმდეგ იყენებდა ელექტროშოკს; პოლიციის აღნიშნულ ქმედებას სადიგლი მისი ძმის აქტივობებს უკავშირებს. ამის შემდეგ ელგიზ სადიგლის დაუმორჩილებლობის ბრალდებით 30-დღიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. ხელისუფლებას არ ჩაუტარებია ეფექტური გამოძიება სადიგლის მიერ წამების შესახებ გაკეთებული ბრალდებების თაობაზე.

წინსვლა არ ყოფილა, ასევე, 2017 წელს ბლოგერი მეჰმან გალანდაროვის საეჭვო ვითარებაში გარდაცვალების გამოძიების პროცესში. იგი საპატიმროში ჩამომხრჩვალი იპოვეს და სწრაფად დამარხეს მოწმეების გარეშე.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ კვლავ ვრცელდება ინფორმაციები აღიარების მიზნით წამების გამოყენების შესახებ. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები სტანდარტზე დაბალია; სამედიცინო ზრუნვა, ზოგადად, არა ადექვატურია და ციხეები გადატვირთულია. 2018 წლის მაისში მთავრობამ შეიწყალა კონსერვატიული შიიტური ჯგუფის „მუსლიმთა გაერთიანებული მოძრაობა“ 17-დან 7 წევრი, რომელთაც მთავრობის გადაგდების მცდელობაში ედებოდათ ბრალი. ჯგუფის ზოგიერთი წევრი ციხეში აწამეს.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ კონსტიტუციითა და სისხლის სამართლის კოდექსით წამება აკრძალულია და ასეთი ქმედებისთვის სასჯელი 10 წლამდე პატიმრობაა გათვალისწინებული. მიუხედავად ამისა, წამების და სხვა ძალადობის შესახებ სარწმუნო ცნობები მაინც ვრცელდება. ყველაზე მეტი არასათანადო მოპყრობის ფაქტი პოლიციის დაკავების იზოლატორებში ხდება, სადაც აღიარებითი ჩვენების მისაღებად ძალას იყენებენ. ასევე, ვრცელდებოდა ინფორმაციები ციხეებში წამების ფაქტების შესახებ.

მაღალი რეპუტაციის მქონე ორგანიზაციის, რომელიც ციხეების მონიტორინგით არის დაკავებული, ინფორმაციით, ციხეებში არსებული პირობები ხანდახან მძიმე და პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიშია, რაც გამოწვეულია გადატვირთულობით, არა სათანადო კვებით, გათბობის და ვენტილაციის ნაკლებობით და ცუდი სამედიცინო დახმარებით. დაკავებულები, ასევე, ჩივიან წინასწარი დაკავების ცენტრებში არსებული არა ადამიანური პირობების გამო. მათი მტკიცებით, ასეთი ტიპის დაწესებულებებში არის ვენტილაციის და სათანადო სანიტარული პირობების ნაკლებობა.

ქალები და კაცები წინასწარი დაკავების პერიოდში ერთად არიან წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში, სხვადასხვა ბლოკში და მსჯავრის დადების შემთხვევაში, ქალების მოთავსება ხდება ცალკე ციხეებში. ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების თქმით, ქალი პატიმრები უკეთეს პირობებში არიან, ვიდრე მამაკაცი პატიმრები. ქალთა ციხეების მონიტორინგი უფრო ხშირად ხდება და მათ აქვთ უფრო დიდი წვდომა სწავლებსა და სხვა აქტივობებზე; თუმცა, ქალთა ციხეებში ჯერ კიდევ ბევრი ისეთი პრობლემაა, რომელთაც მამაკაცთა ციხეებშიც აქვს ადგილი. აზერბაიჯანის იუსტიციის სამინისტროს ინფორმაციით 2018 წლის განმავლობა 5 სამ წლამდე ბავშვი ცხოვრობდა საპატიმრო დაწესებულებაში თავიანთ პატიმარ დედებთან ერთად. არასრულწლოვანი დამნაშავეები შეიძლება არასრულწლოვანთა საპატიმრო დაწესებულებაში იყვნენ 20 წლის ასაკის მიღწევამდე.

ხელისუფლება განაგრძობს ახალი საპატიმრო დაწესებულებების მშენებლობას. საბჭოთა დროინდელი დაწესებულებები, რომელთა გამოყენება ახლაც ხდება, ვერ აკმაყოფილებს საერთაშორისო სტანდარტებს. ყველაზე ცუდი პირობები გობუსტანის ციხეში, #3 და #14 ციხეებსა და ტუბერკულოზის სამკურნალო პენიტენციურ ცენტრშია.

ადამიანის უფლებათა დამცველი აქტივისტების მტკიცებით, ბადრაგი ხანდახან ცემით ან სამარტოო საკანში გამწესებით სჯის პატიმრებს. ადგილობრივი და საერთაშორისო დამკვირვებლების მტკიცებით, ყველაზე ცუდი პირობები გობუსტანის მკაცრი რეჟიმის ციხეშია.

დროდადრო პატიმრები აცხადებენ, რომ მათ არ აქვთ ფიზიკური აქტივობის საკმარისი შესაძლებლობა . ისინი ასევე აცხადებენ სივიწროვის, გადატვირთულობის, არა ადექვატური ვენტილაციის, ცუდი სანიტარული პირობები, საჭმელად უვარგისი საკვების და არასათანადო სამედიცინო ზრუნვის შესახებ. ოპოზიციური პარტიის „სახალხო ფრონტი“ მრჩეველს მაჰამმად იბრაჰიმს დროულად არ გაუკეთეს ქირურგიული ოპერაცია თვალზე, რამაც მისი მხედველობის სამუდამოდ დაზიანება გამოიწვია. 2018 წლის 19 სექტემბერს, როდესაც მომდევნო დღეს მას საპატიმრო დაწესებულება უნდა დაეტოვებინა, ბრალი დასდეს დანის უკანონო ტარებაში და კიდევ ექვსი თვით დატოვეს ციხეში. აღნიშნული პარტიის კიდევ ერთი წევრი ელნურ ფარაჯოვი, მისი ციხიდან გამოშვების შემდეგ მალევე, სიმსივნით გარდაიცვალა. მისი ოჯახის მტკიცებით, ფარაჯოვს სათანადოდ არ უმკურნალეს პატიმრობაში ყოფნის დროს.

ყოფილი პატიმრები და დაპატიმრებული აქტივისტების ოჯახის წევრები აცხადებენ, რომ პატიმრებს ხშირად უწევთ ქრთამის გადახდა იმისთვის, რომ შეხვდნენ ოჯახის წევრებს, უყურონ ტელევიზორს, გამოიყენონ საპირფარეშო და საშხაპე ოთახები და მიიღონ საკვები საპატიმრო დაწესებულების გარედან. მიუხედავად იმისა, რომ კანონი უფლებას აძლევს პატიმრებს დღიურად გამოყოფილ რაციონზე დამატებით მიიღონ საკვები, ხშირად ციხის ადმინისტრაცია პატიმრებს ოჯახებისგან საკვების მიღებას უზღუდავს. ზოგიერთ ციხესა და დაკავების ცენტრებში არ არის სასმელი წყალი.

მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრების უმეტესობის თქმით, მათ ცენზურის გარეშე შეუძლიათ საჩივრები შეიტანონ სასამართლოსა და ომბუდსმენის ოფისში, ციხის ადმინისტრაცია რეგულარულად კითხულობს პატიმრების კორესპონდენციას, აკვირდება შეხვედრებს ადვოკატებსა და კლიენტებს შორის და ზოგიერთ ადვოკატს უკრძალავს დოკუმენტაციის დაკავების დაწესებულებაში შეტანას ან იქიდან გამოტანას. მიუხედავად იმისა, რომ ომბუდსმენის ოფისის განცხადებით, ისინი რეგულარულად ახორციელებენ ციხეების მონიტორინგს და გამოძიებას პატიმრების საჩივრებზე, აქტივისტები ამტკიცებენ, რომ ომბუდსმენის ოფისის არასაკმარისად აქტიურია პატიმრების საჩივრებზე რეაგირების მხრივ და ვერ იძიებს პატიმრების საჩივრებს წამების და ძალადობის თაობაზე; როგორც ეს იყო მუსლიმთა ერთიანი მოძრაობის თავმჯდომარის აბბას ჰუსეინოვის და „N!DA“ აქტივისტის ილკინ რუსტამზადეს შემთხვევაში.

ციხის ადმინისტრაცია ზღუდავს ადვოკატისა და ოჯახის წევრების ვიზიტებს, განსაკუთრებით იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც ფართოდ არიან მიჩნეულნი პოლიტიკური მიზეზებით დაპატიმრებულად.

მთავრობა ნებას რთავს ზოგიერთ საერთაშორისო და ადგილობრივ ორგანიზაციას, მოინახულოს საპატიმრო დაწესებულებები. ხელისუფლება, როგორც წესი, ნებას რთავს წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს მოინახულოს სამხედრო და პოლიტიკური მოტივებით დაპატიმრებული ხალხი, რომლებიც საპატიმროში მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტთან დაკავშირებით არიან დაპატიმრებულები; მათ ასევე უშვებენ იუსტიციის სამინისტროს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის დაქვემდებარებაში მოქმედი ციხეების პატიმრებთან. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი რეგულარულად ახორციელებს ვიზიტებს რათა დაიცვას პატიმართა უფლებები საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის პრინციპების შესაბამისად და რეგულარულად ეხმარება პატიმრებსა და მათი ოჯახის წევრებს კონტაქტის დამყარებასა და შენარჩუნებაში.

მთავრობისა და ადამიანის უფლებათა დამცველი საზოგადოების ციხეების მონიტორინგის ერთობლივი ჯგუფი, რომელის საჯარო კომიტეტის სახელითაა ცნობილი, სარგებლობს უფლებით, წინასწარი შეტყობინების გარეშე, მოინახულოს ციხეები. რიგ შემთხვევებში, მიუხედავად ამისა, სხვა ჯგუფები, რომლებიც წინასწარ ატყობინებდნენ ვიზიტის თაობაზე, აწყდებოდნენ რიგ სირთულეებს.

2018 წლის 18 ივლისს, წამების პრევენციის კომიტეტმა თავის ანგარიშში აღნიშნა, რომ საპრეზიდენტო აღმასრულებელმა ბრძანებამ გარკვეულწილად გააუმჯობესა არსებული სიტუაცია, ძირითად, ციხეებში გადატვირთულობის შემცირების მიმართულებით. თუმცა, კომიტეტი ასევე აღნიშნავდა, რომ წინასწარი დაკავების დაწესებულებებში მოქმედი სტანდარტი პატიმრების საცხოვრებელი ფართის შესახებ, ჯერ კიდევ არ შეესაბამებოდა საერთაშორისო მინიმალურ სტანდარტს; განსაკუთრებით, შუვალანსა და განჯაში.[3]

[1] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Azerbaijan, 17 January 2019

 (accessed on 11 June 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Azerbaijan, 4 February 2019

 (accessed on 11 June 2019)

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Azerbaijan, 13 March 2019

 (accessed on 11 June 2019)