ერაყი. ჯანდაცვის სისტემის ფუნქციონირება და ხელმისაწვდომობა. აპრილი, 2019

2017 წლის განმავლობაში ერაყის ჯანდაცვის სექტორი მნიშვნელოვნად დაზარალდა „ისლამური სახელწმიფოს“ იერიშების და სამთავრობო სუბიექტების საპასუხო ოპერაციების შედეგად. 2017 წლის განმავლობაში მინიმუმ 35 იერიში განხორციელდა სამედიცინო პერსონალსა და დაწესებულებებზე; „ისლამური სახელმწიფო“ იყო მთავარი დამნაშავე სუბიექტი.

ერაყის სამედიცინო პერსონალის 57% ვერბალური, ფიზიკური ან ტომთა შორის ძალადობის ობიექტი გამხდარა. ერაყში, სამედიცინო პერსონალის მიმართ საფრთხე ცდება უშუალოდ კონფლიქტთან დაკავშირებულ ძალადობას. ადგილი აქვს სამედიცინო პერსონალის მიმართ სიტყვიერ და ფიზიკურ ძალადობას, ასევე, გატაცებებს და ხანდახან მკვლელობებსაც კი. საკუთარი უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მიზნით, ბევრმა ქვეყანა დატოვა.[1]

2018 წლის 11 თებერვალს, ერაყის რეკონსტრუქციის კუვეიტის საერთაშორისო კონფერენციის შემდეგ, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ საერთაშორისო საზოგადოებას მოუწოდა, განაგრძონ ინვესტირება ერაყის განადგურებულ ჯანდაცვის სექტორში. 3 წლის განმავლობაში, კონფლიქტის შედეგად, ანბარში, ნინევაში, სალაჰადინსა და კირკუკში 14 ჰოსპიტალი და ჯანდაცვის 170-ზე მეტი დაწესებულება დაზიანდა ან განადგურდა. წყალი და ელექტროენერგია, როზეც ჯანდაცვის დაწესებულებების ფუნქციონირებაა დამოკიდებული, ასევე საჭიროებს სასწრაფო შეკეთებას.

„თითქმის 2.5 მილიონი ერაყელი კვლავ იძულებით გადაადგილებულია და საჭიროებს პირდაპირ ჯანდაცვას; თითქმის 3.5 მილიონი ერაყელი, რომელიც უკვე დაბრუნდა საკუთარ სახლებში, აღმოჩნდა რეალობის წინაშე, რომ ჯანდაცვის სისტემა თითქმის სრულად საჭიროებს აღდგენას. ქვეყნის მასშტაბით მილიონობით ერაყელი ცდილობს დანგრეული ცხოვრების აღდგენას და მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის სურვილია მხარი დაუჭიროს ხელისუფლებას, მიაწოდოს თავის ხალხს სათანადო და ღირსეული ჯანდაცვის სერვისები“, – განაცხადა მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის წარმომადგენელმა ერაყში ალტაფ მუსანმა.

მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და პარტნიორები მხარს უჭერენ ერაყის მთავრობას გადაუდებელი ჯანდაცვის სერვისების მიწოდებაში, ჯანდაცვის სისტემის გაძლიერებასა და მოწყვლადი კატეგორიების ჯანდაცვის სერვისებით უზრუნველყოფის კუთხით. 2017 წლის განმავლობაში პარტნიორმა ორგანიზაციებმა და ჯანდაცვის დეპარტამენტებმა 6 მილიონზე მეტი სამედიცინო კონსულტაცია გაწიეს ქვეყნის მასშტაბით. აღნიშნული შესაძლებელი გახდა როგორც მინიმუმ 29 სტატიკური კლინიკისა და 64 მობილური კლინიკის დაფუძნებით. გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების სერვისი გაეწია 24 ტასზე მეტ ადამიანს 5 საველე ჰოსპიტალში მოსულში, ჰავიჯასა და ალ-ქაიმში.[2]

2018 წლის 21 მაისს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია წერდა, რომ ორგანიზაციის პრიორიტეტია პირველადი ჯანდაცვის სერვისების მიწოდება ნინევაში დაბრუნებული მოსახლეობისთვის. პროვინციაში ჯანდაცვის 2 დაწესებულება აშენდა – ერთი სოფელ შანდოკაში და მეორე ქალაქ ტალაფარში.

ორივე დაწესებულება მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციისა და ნინევის ჯანდაცვის დეპარტამენტის მიერ ერთობლივად აღიჭურვა პერსონალითა და შესაბამისი ტექნიკით. ორივე დაწესებულების მართვას ნინევის ჯანდაცვის დეპარტამენტი ახორციელებს. ტექნიკური მხარდაჭერის გარდა, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია დაწესებულებებს აწვდის მედიკამენტებს და ეხმარება დაავადებების დიაგნოსტიკის კუთხით.

ჯანდაცვის ბევრი დაწესებულება, მათ შორის 6 მთავარი ჰოსპიტალი დასავლეთ მოსულში კვლავ დაზიანებული და დახურულია. აქედან გამომდინარე, ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია მთავარ ამოცანად ჯანდაცვის სერვისების ხალხისთვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას ასახელებს.[3]

2018 წლის 13 ივნისს, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ ნინევის ჯანდაცვის დეპარტამენტთან ერთად ერაყი-სირიის საზღვართან სტატიკური პირველადი დახმარების სამედიცინო ცენტრი გახსნა; ასევე, ამოქმედდა რამდენიმე მობილური კლინიკა. ჯანდაცვის დაწესებულებები განთავსდა ქალაქ ბაიჯის შორეულ უბნებში, რომელიც ქალაქ მოსულიდან 120 კილომეტრის მოშორებითაა. დაწესებულებები მოემსახურება 20 ათასზე მეტ ადამიანს, რომლებიც გადაუდებელ მკურნალობას, ლაბორატორიულ კვლევებს, მედიკამენტებს და სხვა სახის სამედიცინო დახმარებას საჭიროებენ.[4]

2018 წლის 24 ივლისს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია წერდა, რომ ჰავიჯას რაიონი, რომელიც კირკუკის დასავლეთით, 45 კილომეტრის მოშორებით მდებარეობს, საკვების, წყლის და მედიკამენტების მძიმე ნაკლებობას განიცდიდა. რაიონის სამედიცინო დაწესებულებებმა სერიოზული ზიანი განიცადა კონფლიქტის შედეგად და ამას ისიც დაემატა, რომ სამედიცინო პერსონალი იძულებული გახდა რაიონიდან იძულებით გადაადგილებულიყო. ალ ჰავიჯას მთავარი ჰოსპიტალი, რომელიც ერთადერთი დიდი სამედიცინო დაწესებულება იყო და 300 ათასამდე პირს ემსახურებოდა, სერიოზულად დაზიანდა 2017 წლის სექტემბერში პროვინციის გათავისუფლებამდე პერიოდში.

აღნიშნული საჭიროებების საპასუხოდ, ჯანდაცვის დეპარტამენტმა განაახლა გადაუდებელი მიმღები და მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ დაწესებულებას მიაწოდა დიდი რაოდენობით მედიკამენტები, აღჭურვილობა და ავეჯი. ორგანიზაციის დახმარებით, ჰოსპიტალს გადაეცა ორი საოპერაციო აღჭურვილობა, რომელიც 200 ოპერაციის მხარდაჭერისთვის იყო საკმარისი და 5 ტრავმატოლოგიური აღჭურვილობა 500 დაზიანების მხარდასაჭერად; ასევე, 500 პაციენტისთვის საკმარისი მეორე კატეგორიის 5 ტრავმატოლოგიური აღჭურვილობა. ჰოსპიტალს ასევე გადაეცა სხვა სახის სამედიცინო ავეჯი.[5]

2018 წლის 25 ოქტომბერს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ გახსნა და აღჭურვა ჯანდაცვის ჯგუფი და ამბულატორიული ცხელი ხაზის ცენტრი ანბარის პროვინციის ანას რაიონში. ანას ჰოსპიტალს მიბმული გადაუდებელი დახმარების ჯგუფი 40 ათასზე მეტ მოსახლეს ანას და რავას რაიონებიდან და მეზობელი სოფლებიდან სთავაზობს როგორც გადაუდებელ, ასევე ამბულატორიულ და ლაბორატორიულ მომსახურებას. აღნიშნული ინიციატივით შეივსო ის ნაპრალი, რომელიც მოსახლეობის მეორეული სამედიცინო დახმარებით უზრუნველყოფის კუთხით არსებობდა – სამედიცინო მომსახურება უფრო ახლოს მივიდა მოსახლეობასთან და ამასთან, ცხელი ხაზი რეაგირებას ახდენს იმ პაციენტების საჭიროებაზე, რომლებიც სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანას საჭიროებენ.[6]

2018 წლის 28 დეკემბერს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია წერდა, რომ როგორც ორგანიზაციისთვის და მისი პარტნიორი დონორებისთვის, ასევე ნინევის, ანბარის, სალაჰადინის და კირკუკის ადგილობრივი ხელისუფლებისთვის, ჯანდაცვის სისტემის და სამედიცინო სერვისების გაუმჯობესება რჩებოდა უმთავრეს პრიორიტეტად. მოსულის ალ ატბას საველე ჰოსპიტალი, რომელიც მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ ააშენა და 2016 წლის გათავისუფლების ოპერაციის დროს დაზარალებულებს კურნავდა, ამჟამად ახალი სიცოცხლით აგრძელებს ფუნქციონირებას. ჰოსპიტალს ახლა ალ ჯუმჰორის ჰოსპიტალი ქვია და დასავლეთ მოსულში მოსახლეობას სპეციალიზებულ სამედიცინო მომსახურებას სთავაზობს. კლინიკის შესაძლებლობები გაიზარდა და ახლა აქ შესაძლებელია ლაპარასკოპიული ოპერაციების ჩატარება, ასევე, ფართო სპექტრის სპეციალური კონსულტაციების გაწევა, მათ შორის ოფთალმოლოგიური, კარდიოვასკულარული და სხვა სერვისები.[7]

2019 წლის 3 მარტს, მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მხარდაჭერით, ერაყის ჯანდაცვის სამინისტრომ შეიმუშავა სამოქმედო გეგმა სისხლის უსაფრთხოების და სისხლის გადასხმის სერვისების გაუმჯობესების მიზნით, რაც იყო საპასუხო ნაბიჯი გადაუდებელი მიზნებისთვის სისხლის გაზრდილი საჭიროებების მიმართ. სამინისტროს მხარდაჭერის ფარგლებში, მასოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ ერაყში რამდენიმე ტექნიკური დახმარების მისია განახორციელა. უკანასკნელი მათგანი იყო 2019 წლის იანვარში, რასაც თებერვალში სამუშაო შეხვედრა მოყვა. მისიის მიზანია სისხლის მარაგების კუთხით არსებული სიტუაციის ანალიზი, ძირითადი საჭიროებების იდენტიფიცირება და სისხლის გადასხმის პროგრამის რეფორმირება; ასევე მხარდაჭერა სპეციალური საოპერაციო პროცედურებისა და ტექნიკური სახელმძღვანელო პრინციპების შემუშავების პროცესში. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, ასევე ახორციელებს რეგულარულ სადამკვირვებლო მისიებს სისხლის გადასხმის ეროვნულ ცენტრში და ხვდება სფეროში დასაქმებულ პერსონალს ბაღდადსა და სხვა პროვინციებში, მათ შორის ქურთისტანის რეგიონში, განიხილავს მათთან ერთად გამოწვევებს და ეხმარება მათ რეკომენდაციების იმპლემენტაციაში.[8]

2019 წლის 12 მარტს მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ და კირკუკის ჯანდაცვის დეპარტამენტმა გახსნეს პედიატრიული განყოფილება და ამბულატორიული დეპარტამენტი კირკუკის პროვინციის ჰავიჯას მთავარ ჰოსპიტალში. ჰოსპიტალი სერიოზულად დაზარალდა 2014-2017 წლებში მიმდინარე კონფლიქტის შედეგად. მას შემდეგ ჰოსპიტალი სრულად განახლდა და ახლა უკვე იგი მომხმარებელს სთავაზობს ფართო პედიატრიულ ჯანდაცვის სერვისებს. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ, დახმარების პროექტის ფარგლებში, სამედიცინო დაწესებულებას გადასცა სამედიცინო ტექნიკა, მათ შორის გადაუდებელი დახმარების და საოპერაციო აღჭურვილობა, 30 ტონა მედიკამენტები და სხვა სახის საჭირო ნივთები.[9]

[1] EASO; Iraq – Targeting of Individuals; March, 2019; available at:

[accessed 10 April 2019]

[2] WHO – World Health Organization: Investments in health can contribute to peace dividends, 11 February 2018

 (accessed on 10 April 2019)

[3] WHO – World Health Organization: WHO prioritizes the delivery of health care to communities in areas of return, 21 May 2018

 (accessed on 10 April 2019)

[4] WHO – World Health Organization: More primary health care reach returnees in remote areas of Ninewa, 13 June 2018

 (accessed on 10 April 2019)

[5] WHO – World Health Organization: WHO provides essential lifesaving medicines and kits to Hawija General Hospital, 24 July 2018

 (accessed on 10 April 2019)

[6] WHO – World Health Organization: Restoring specialized medical care for returnee communities in west Anbar districts, Iraq, 25 October 2018

 (accessed on 10 April 2019)

[7] WHO; Laparoscopic surgeries available in Mosul thanks to OFDA; 28 December, 2018; available at: http://www.emro.who.int/irq/iraq-news/laparoscopic-surgeries-available-in-mosul-thanks-to-ofda.html [accessed 10 April 2019]

[8] WHO – World Health Organization: WHO supports Ministry of Health of Iraq to improve blood safety and transfusion services, 3 March 2019

 (accessed on 10 April 2019)

[9] WHO – World Health Organization: Paediatric unit and outpatient departent open for patients in Hawija General Hospital, 12 March 2019

 (accessed on 10 April 2019)

ერაყი. სუნიტების მიმართ არსებული დამოკიდებულება. აპრილი, 2019

ერაყში სხვადასხვა რელიგიური, ეთნიკური, კულტურული და ლინგვისტური საზოგადოებაა თავმოყრილი. 2017 წლის ანგარიშში აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ვარაუდობს, რომ ერაყის მოსახლეობის 97% მუსლიმია; შიიტი მუსლიმები (ძირითადად არაბები, თუმცა მათ შორის თურქმენები, ფეილი ქურთები და სხვებიც არიან) 55-60%-ია. სუნიტების რაოდენობა 40%-მდეა; მათგანი სუნიტი ქურთების წილი 15%-ია, არაბები 24% და თურქმენები – 1%. შიიტები ძირითადად განსახლებულნი არიან ერაყის სამხრეთ და აღმოსავლეთ პროვინციებში, ასევე, უმრავლესობაში არიან ბაღდადში და საზოგადოებების დონეზე წარმოდგენილნი არიან ქვეყნის უმეტეს ტერიტორიაზე. სუნიტები უმრავლესობაში არიან დასავლეთ, ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ნაწილში.[1]

დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ მიერ დაკავებული ტერიტორიების უმეტესობა ძირითადად სუნიტური რაიონები იყო. აქედან გამომდინარე, სახელმწიფოს ძალისხმევა მიმართული იყო იქითკენ, რომ მომხდარიყო სუნიტური მოსახლეობის, ძირითადად ტომების მობილიზება დაჯგუფებასთან საბრძოლველად. აღნიშნული მიმართულებით ყველაზე დიდი რეკრუტირება მოხდა აშშ-ის მიერ დაფინანსებულ ტომთა სამობილიზაციო ძალებში. 2015 წლის დეკემბერში პრემიერმა აბადიმ 40 ათასი სუნიტი მებრძოლის სახალხო მობილიზაციის ძალებში ინტეგრირება მოახდინა. მათი უმრავლესობა განლაგებული იყო ანბარსა და ნინევაში; სხვა ნაწილი კი სალაჰადინსა და სხვა გამოთავისუფლებულ ზონებში.

სხვადასხვა ექსპერტი აღნიშნავს დემოგრაფიული ჰომოგენიზმის ზრდას სადავო ტერიტორიებზე მცხოვრებ ადგილობრივ მოსახლეობაში. ეს ტენდენცია შეინიშნება, მათ შორის, სუნიტი არაბების დაბრუნების დაბალ მაჩვენებელში, რომლებიც უფრთხიან თვითნებურ დაკავებებს და გამოძალვას.

2014-2017 წლებში დაფიქსირდა 74 შემთხვევა, როდესაც ძირითადად ერაყის უსაფრთხოების ძალები, ქურთული ძალები და სახალხო მობილიზაციის ძალები სჩადიოდნენ იძულებით გაუჩინარებებს. 2017 წლის განმავლობაში თითქმის ყველა შემთხვევაში ძალადობის ობიექტი სუნიტი არაბი მამაკაცები იყვნენ, რის საფუძველსაც წარმოადგენდა შეტაკებები „ისლამურ სახელმწიფოსთან“, რაც იწვევდა დაკავებებს, დაპატიმრებებს და გაუჩინარებებს.

„Human Rights Watch“-ის მოსაზრებით, ერაყში სუნიტი არაბების მიმართ არის ზოგადად გავრცელებული შეხედულება, რომ ისინი კვლავ რისკის მატარებლები არიან. მაგალითად, ბაღდადიდან სალაჰადინში, ანბარში, დიალასა და კირკუკში მგზავრობისას, საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებზე, სუნიტი არაბები დიდი რისკის წინაშე დგანან. ანბარში არის რამდენიმე საკონტროლო- გამშვები პუნქტი, რომელიც განსაკუთრებული საფრთხის შემცველია. სუნიტი არაბები უფრო დიდ პრობლემებს აწყდებიან იმ საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებზე, რომლებიც მცირე დასახლებებში ან ანბარსა და ჰავიჯაში მდებარეობს, ვიდრე ბაღდადში, სადაც პირი შეიძლება ნაკლებად ამოცნობადი იყოს. რისკის ხარისხი იმაზეცაა დამოკიდებული თუ რომელი ძალა აკონტროლებს ტერიტორიას.

ანბარი

ანბარის პროვინცია ძირითადად სუნიტებით დასახლებული რეგიონია. ანბარის სოციალურ-პოლიტიკური სტრუქტურა ტრადიციულად ეფუძნება ტომებს და ადგილობრივ იერარქიას, სადაც ტომთა ლიდერები და სუნიტი სასულიერო პირები დიდი ავტორიტეტით სარგებლობენ ადგილობრივი საკითხების გადაწყვეტაში. 2015 წელს ანბარის პროვინციაში სუნიტურმა ტომებმა ჩამოაყალიბეს პირველი სუნიტური შეიარაღებული დაჯგუფება (ძირითადად მოხალისეობრივ პრინციპებზე), რომლის მიზანს „ისლამური სახელმწიფოს“ საკუთარი ტერიტორიებიდან განდევნა წარმოადგენდა. სუნიტური ტომების დაჯგუფებებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ბრძოლაში. მიუხედავად ამისა, მათ არ მიუღიათ ისეთი ოფიციალური სტატუსი და პრივილეგიები, როგორც ეს შიიტურმა სახალხო მობილიზაციის ძალებმა მიიღეს.

პროვინციაში სხვადასხვა სუბიექტია პასუხისმგებელი უსაფრთხოებაზე. მათ შორისაა არმია, პოლიცია, სუნიტური ტომთა დაჯგუფებები და სახალხო მობილიზაციის ძალები. 2017 წლის ოქტომბერში „Human Rights Watch“-მა აღწერა ერთი შემთხვევა, როდესაც ანბარის საოპერაციო სარდლობის მონაწილეობით ადგილი ჰქონდა 8 სუნიტი მამაკაცის გაუჩინარებას საკონტროლო-გამშვები პუნქტიდან; ისინი „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ბრძოლის გამო გადაადგილდებოდნენ.2018 წლის ნოემბერში ანბარში შეიარაღებულმა პირმა იერიში მიიტანა სუნიტური ტომის დაჯგუფების ოფიცრის სახლზე კარმას რაიონთან ახლოს, ჩრდილო-დასავლეთ ფალუჯაში. ინციდენტის დროს 9 ადამიანი დაიღუპა.

ბაღდადი

ბაღდადის პროვინცია და ქალაქი ბაღდადი შერეული (ძირითადად, სუნიტური და შიიტური მოსახლეობით დასახლებული) რეგიონია, სადაც ასევე ცხოვრობენ ქრისტიანები. მიუხედავად უბნების უმეტესობის შერეული კომპოზიციისა, 2000-იანების კონფესიურმა ძალადობამ გამოიწვია ქალაქ ბაღდადის უფრო დიდი სეგრეგაცია და შიიტების დომინანტობა. 2014 წლის განმავლობაში ადგილი ჰქონდა სუნიტების კონფესიური ნიშნით მკვლელობებს და ამაში უმეტესად შიიტურ დაჯგუფებებს ადანაშაულებენ. თუმცა, ისეთი მასშტაბის კონფესიური ძალადობა, როგორსაც ადგილი ჰქონდა 2006-2007 წლებში, აღარ განმეორებულა არც 2014 წელს და არც შემდგომში. მიუხედავად ამისა, წყაროები 2014-2015 წლებში აღნიშნავდნენ სახალხო მობილიზაციის ძალების ჩართულობას მშვიდობიანი მოსახლეობისა და სუნიტების მკვლელობებში, რომლებიც „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ბრძოლის კონტექსტით ხდებოდა, მათ შორის ბაღდადის ე.წ. ქამრის ზონაში.

დაჯგუფებებს ბაღდადში სუნიტები და სხვა უმცირესობები ხშირად ადანაშაულებენ ისეთი სახის ძალადობაში, როგორიცაა სიკვდილით მუქარები, გატაცებები, მიზნობრივი მკვლელობები, ქონების კანონიერი მესაკუთრეებისგან მითვისება და სხვა. აღსანიშნავია, რომ ასეთი ქმედებების სამიზნეები, მათივე თქმით, შიიტებიც არიან. სუნიტებს და ქრისტიანებს განსაკურებით ეშინიათ, რომ შიიტური დაჯგუფებების მხრიდან გამოძალვის, გატაცების ან ქონების ჩამორთმევის მსხვერპლნი გახდებიან; მათ კი ამის საწინააღმდეგოდ მოქმედების შესაძლებლობა არ აქვთ. ასაფეთქებელი ნივთიერებები ბაღდადში გამოიყენება როგორც კრიმინალური, ასევე პოლიტიკური მიზნებით და კონკრეტულ დანაშაულებრივ ქმედებებზე პასუხისმგებელი სუბიექტების გამოვლენა სირთულეებთანაა დაკავშირებული. სახალხო მობილიზაციის ძალები მჭიდროდაა დაკავშირებული ბანდებთან და მათ შორის განსხვავების პოვნა, ხშირად, შეუძლებელია.

დიალა

დიალას მოსახლეობა დაახლოებით 1.5 მილიონზე ოდნავ მეტია. არაბები, ქურთები და თურქმენები მოსახლეობის უმრავლესობას წარმოადგენენ. თითოეული ეთნოსი მოიცავს როგორც სუნიტებს, ასევე შიიტებს. 2018 წლის განმავლობაში დიალაში 31 მიზნობრივ მკვლელობას ჰქონდა ადგილი; მსხვერპლები იყვნენ ადგილობრივი სოფლის ლიდერები (მუხთარები), ტომების ლიდერები და სუნიტური სახალხო მობილიზაციის ძალების მეთაურები. წყაროები აღნიშნავენ, რომ „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან იერიშების შემცირება, რომელიც დიალას პროვინციაში აღინიშნება, შეიძლება დაკავშირებული იყოს იმ ფაქტთან, რომ სახლში დაბრუნების ნებართვის სანაცვლოდ, სუნიტური ტომები თანამშრომლობენ შიიტური დაჯგუფებებთან და ერაყის სამხედრო ძალებთან „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ. „Human Rights Watch“-ის მკვლევარი აღნიშნავს, რომ დიალას რიგ სუნიტურ ზონებში შიიტური დაჯგუფებები დაბრუნებას უკრძალავენ იმ პირებს, ვისაც „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კავშირში მოიაზრებენ.

კირკუკი

კირკუკის მოსახლეობა ეთნიკურად და რელიგიურად მრავალფეროვანია. პროვინციაში ცხოვრობენ არაბები, ქურთები, თურქმენები (შიიტი და სუნიტი), ქრისტიანები, იეზიდები, შაბაქები, ჩადო-ასირიელები და სხვა. სადამ ჰუსეინის რეჟიმის ძირითად საყრდენს ჰავიჯას სუნიტური ტომები წარმოადგენდნენ, რომლებიც დიდწილად იყვნენ დაკავშირებულნი ბაასის პარტიასთან და ისინი დიდი პრივილეგიებით სარგებლობდნენ. სუნიტური დაუმორჩილებლობა აღნიშნულ რაიონში იყო „ისლამური სახელმწიფოს“ წინამორბედი.

ჰავიჯაში სუნიტი არაბების შეიარაღებული დაჯგუფებები, რომლებიც დაკავშირებულნი არიან სახალხო მობილიზაციის ძალებთან და ბადრის ორგანიზაციასთან, აკონტროლებენ რაიონს. ქურთული ძალების წინააღმდეგ განხორციელებულმა შეტევითმა ოპერაციებმა დიდად შეცვალა ძალაუფლების დინამიკა პროვინციაში. არაბებმა და თურქმენებმა უფრო გავლენიანი პოზიციები დაისაკუთრეს, ვიდრე ქურთებმა. რეგიონი უფრო მეტად დაყოფილი და ეთნიკურად ჰომოგენისტური გახდა სუნიტი თურქმენების სასარგებლოდ. 2014 წელს „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ბრძოლის შედეგად სუნიტი არაბების სოფლები განადგურდა და სუნიტი არაბები არ ჩქარობენ დაბრუნებას, რადგან ეშინიათ თვითნებური დაკავების და გამოძალვის. წყაროები აღნიშნავენ, რომ კირკუკში ფედერალური პოლიცია, რომელიც ადგილობრივების მტკიცებით, ძირითადად, ბაღდადელი, სამხრეთ სალაჰადინელი და სამხრეთ ერაყელი შიიტებისგან შედგება, ვერ სარგებლობს ნდობით ადგილობრივ სუნიტ მოსახლეობას შორის. საპირისპირო ვითარებაა ანტო-ტერორისტული ძალების შემთხვევაში, რომელთაც უფრო პროფესიონალებად მიიჩნევენ.

2018 წლის სექტემბერში, მას შემდეგ, რაც გახშირდა „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან მუქარები და ერთერთმა იერიშმა ორი საცხოვრებელი სახლი გაანადგურა, რაქა ატაპასთან მდებარე ძირითადად სუნიტებით დასახლებული სოფლის ევაკუაცია განხორციელდა.

ნინევა

ნინევა ეთნიკურად ყველაზე მრავალფეროვანი პროვინციაა ერაყში. სუნიტი არაბები უმრავლესობას შეადგენენ, თუმცა აქ მაცხოვრებელი სხვა ჯგუფები ასევე ფლობენ ძალაუფლებას და გავლენებს. ქურთები დომინანტურ პოზიციაში არიან აკრესა და შეიხანში. ტალაფარში მთავარ ძალას თურქმენები (როგორ სუნიტები, ასევე შიიტები) წარმოადგენენ. სინჯარში იეზიდები არიან უმრავლესობაში. ნინევა სუნიტური არაბული ნაციონალიზმის ცენტრად მიიჩნევა და ერთ დროს ერაყის ალ-ქაიდას გრავიტაციის ცენტრს წარმოადგენდა.

„ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ომამდე, ერაყის არმიას რთული ურთიერთობა ჰქონდა სუნიტ არაბ მოსახლეობასთან ნინევაში. აშშ-ის მიერ ოკუპაციის შემდეგ, რეკრუტირება ძირითადად ქურთულ თემში ხდებოდა, რადგან სუნიტი არაბები უარს ამბობდნენ ერაყის არმიაში სამსახურზე. „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გათავისუფლების შემდეგ, ერაყის არმიის იმიჯი ნინევაში მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა. ეს იმ ფაქტშიც ჩანს, რომ სუნიტი მოსახლეობა შიიტურ დაჯგუფებებში გაწევრიანებაზე მეტად ერაყის არმიაში რეკრუტირება ურჩევნია.

ადგილობრივი ჯგუფები ნინევაში მოიცავს ნინევას გვარდიას, რომელიც ძირითადად სუნიტური ჯგუფია და მას ყოფილი გუბერნატორი ატილ ნუჯაიფი მეთაურობს. ერთერთი არა ადგილობრივი ჯგუფი ბადრის ორგანიზაციაა. მათი მხრიდან სუნიტი მოსახლეობის რეკრუტირების მცდელობა დიდწილად არაეფექტურად შეფასდა. ბაბილონის ბრიგადა ფრონტის წინა ხაზზე აქტიურად იბრძოდა. ისინი აკონტროლებენ ტერიტორიებს და სუნიტების მიმართ მკაცრი დამოკიდებულებით გამოირჩევიან. ტომთა მობილიზაციის ძალები ადგილობრივი რეკრუტებისგან შედგება; ძირითადად, სუნიტური ჯგუფებისგან შამარისა და ჯაბურის ტომიდან. ცალკე აღებული ტომთა მობილიზაციის ჯგუფები 100-300 მებრძოლისგან შედგება, რადგან ბაღდადი არ უშვებს დიდი დაჯგუფების ფორმირების საშუალებას, რადგან არ სურს ფართო სუნიტური ტომის შემქნა, რომელიც შემდეგ ტერიტორიების კონტროლში შეეცილება.

ჯაზირას ბრიგადა ასევე აქტიურია ნინევაში. ესეც სუნიტური ტომების დანაყოფია, ძირითადად რაბიასა და ზუმარიდან. ჯაზირას ბრიგადა პირველი სუნიტური ჯგუფია, რომელიც ქურთისტანის რეგიონულ მთავრობასთან ერთად მუშაობდა. ისინი ატარებდნენ ქურთულ დროშას და ზერევანის სამხრეებს. ისინი ჯიბურის, ჯუჰაიშ მუამარას, შარაბისა და შამარის ტომიდან არიან რეკრუტირებულნი. ბრიგადა დაახლოებით 2000 მებრძოლისგან შედგება და ანგარიშვალდებულია ზერევანის მიმართ.

სალაჰადინი

სალაჰადინის მოსახლეობა დაახლოებით 1.5 მილიონია. ქალაქი ტიკრიტი, რომელიც სადამ ჰუსეინის მშობლიური ქალაქია, პროვინციის დედაქალაქია. ტიკრიტში 200 ათასზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს და ის ყოველთვის ითვლებოდა სუნიტი არაბების ძალაუფლების ცენტრად. სალაჰადინი უმეტესად სუნიტებით დომინირებული პროვინციაა, თუმცა აქ ასევე შიიტი არაბი უმცირესობა და თურქმენული და ქურთული უმცირესობები სახლობენ.

სალაჰადინი იყო პირველი პროვინცია, რომელიც 2015 წელს ერაყის ძალებმა „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გაათავისუფლეს. სალაჰადინი ასევე პირველი იყო, სადაც ფართომასშტაბიანი დაბრუნება მოხდა – თითქმის ყველა დაბრუნებული სუნიტი არაბი იყო.

სალაჰადინში სახალხო მობილიზაციის ძალები ოპერაციებს ატარებენ სუნიტურ ტომთა დაჯგუფებებთან ერთად. საკონტროლო-გამშვები პუნქტების უმეტესობა სახალხო მობილიზაციის ძალების მიერ კონტროლდება და ისევე როგორც ფედერალური პოლიცია და ანტი-ტერორისტული ძალები, მათი უმრავლესობა ერთმანეთთან არ ურთიერთობს.

სალაჰადინში, ნინევისგან განსხვავებით, სახალხო მობილიზაციის ძალებში მცირე რაოდენობის სუნიტური ტომის რეკრუტირება ხდება. ამის მიზეზი ისაა, რომ სუნიტური თემების ლიდერები არ ენდობიან შიიტურ სახალხო მობილიზაციის ძალებს. სუნიტური ტომების დაჯგუფებები ხშირად პირდაპირ დიდ შიიტურ სახალხო მობილიზაციის ძალებში ერთიანდებიან, როგორიცაა მაგალითად ბადრის ორგანიზაცია. სხვა სუნიტური დაჯგუფებები ცდილობენ საკუთარი კონტაქტები მოიძიონ ბაღდადში და დამოუკიდებელ ძალებად დარეგისტრირდნენ. რიგ ადგილას სუნიტურ დაჯგუფებებს საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებს აბარებენ, რიგ შემთხვევებში კი საბრძოლველად უშვებენ.

სალაჰადინში, ასევე, ადგილი ჰქონდა რეგულარულ იერიშებს სუნიტურ ტომთა დაჯგუფებებზე „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან. 2018 წლის მაისში შეიარაღებულმა მებრძოლებმა მოკლეს ერთი ოჯახის 12 წევრი და დაბომბეს სამი სუნიტი მებრძოლის დაკრძალვის ცერემონიალი, რა დროსაც კიდევ 10 ადამიანი იმსხვერპლეს. ივნისში გავრცელდა ვიდეო, სადაც ასახულნი იყვნენ გატაცებულები, მათ შორის უსაფრთხოების ძალების წევრები. გამტაცებლები სუნიტი არაბი ქალი პატიმრების გათავისუფლებას ითხოვდნენ. 2018 წლის დეკემბრის შეფასებით, აღნიშნული იერიშები შემცირდა წინა წელთან შედარებით (84 ინციდენტი თვიურად 2017 წელს და 14 ინციდენტი – 2018 წელს). აღნიშნულის მიზეზი, სავარაუდოდ, არის ის წნეხი, რომელსაც „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლები შიიტური და სუნიტური სახალხო მობილიზაციის ძალების თანამშრომლობის შედეგად განიცდიან. 2018 წელს სალაჰადინში დაბრუნება ნებადართული იყო, თუმცა სუნიტებს მკაცრი შემოწმების გავლა უხდებოდათ.

ტუზ ხურმატოს რაიონი სუნიტ ქურთებს, შიიტ თურქმენებსა და სუნიტ არაბებს შორისაა დანაწილებული და ხანგრძლივი კონფესიათაშორისი ძალადობის სცენას წარმოადგენს. აღნიშნულმა რაიონმა უფრო დიდი ძალადობა გადაიტანა, ვიდრე რომელიმე სხვა სადავო რაიონმა.

ერაყის ქურთისტანის რეგიონი

ერაყის ქურთისტანის რეგიონის მოსახლეობა 5 მილიონზე მეტს შეადგენს. აქ უმრავლესობა სუნიტი ქურთები არიან. მათ გარდა რეგიონში სახლობენ სუნიტი არაბები, ქრისტიანები, ჩერქეზები, ფეილი ქურთები, შაბაკები, შიიტი და სუნიტი თურქმენები, იარსანები (მათ შორის კაკაები) და იეზიდები.

ერაყის ქურთისტანი ავტონომიური რეგიონია, რომელიც სამი პროვინციისგან – ერბილი, სულეიმანია და დოჰუკი – შედგება. ადმინისტრაციული ცენტრი ერბილში მდებარეობს, თუმცა ძალაუფლება რეალურად ორ მთავარ პარტიას შორისაა გადანაწილებული. KDP აკონტროლებს დოჰუკსა და ერბილს და PUK აკონტროლებს სულეიმანიას. 2014 წელს დაწყებული კონფლიქტი „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ერაყის ქურთისტანს არ შეხებია და რეგიონში ყოველთვის იყო სტაბილური სიტუაცია უსაფრთხოების კუთხით. ქურთისტანის რეგიონში ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი იყო სამოქალაქო პირებს შორის სიკვდილიანობის ინტენსივობის კუთხით. აღნიშნულმა მაჩვენებელმა მოიმატა 2018 წლის განმავლობაში და შეადგინა დოჰუკში 3.12 (1.89 2017 წელს), ერბილში 1.3 (0.8 2017 წელს) და 2.28 სულეიმანიაში (1.21 2017 წელს).

სამხრეთით მდებარე პროვინციები

სამხრეთ პროვინციები უმეტესად შიიტი არაბებითაა დასახლებული. ყველაზე მრავალრიცხოვან პროვინციას ბასრა წარმოადგენს, რომელიც ასევე შიიტებით დომინანტი რეგიონია. ბასრაში, ასევე, სახლობს სოლიდური რაოდენობის სუნიტური საზოგადოება. არსად სამხრეთ პროვინციებში არ არის სუნიტების იმხელა რაოდენობა, რომ რელიგიურად ჰომოგენური სამეზობლო ან უბანი შექმნან. ძირითადად, სუნიტები, ქრისტიანები და საბეან-მანდეანები ერთიანდებიან სამეზობლოდ, ისიც შიიტური უმრავლესობით დასახლებულ ზონებში. ბაბილის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე პატარა ქალაქი ჯურფ ალ-სახრი ერთადერთი ქალაქია, სადაც სუნიტები უმრავლესობაში არიან.

საერთო ჯამში, სამოქალაქო პირებს შორის 100 ათას კაცზე სიკვდილიანობის ინტენსივობის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი სამხრეთის პროვინციებშია. 2018 წელს სამხრეთის პროვინციებში აღნიშნული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალი იყო ბასრაში და შეადგენდა 4.62-ს, დიქარში – 2.52, მისანში – 1.71 და ბაბილში – 1.43.

სამხრეთის პროვინციებს არ შეხებია „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კონფლიქტი. სამხრეთის პროვინციებიდან დაჯგუფების წინააღმდეგ საბრძოლველად 2014 წელს ათასობით პირი წავიდა. სამხრეთის პროვინციები ერაყის ყველაზე უსაფრთხო ტერიტორიაა, თუმცა პრობლემები მაინც არსებობს; აღნიშნული პრობლემები დაკავშირებულია კრიმინალთან, ნარკოდანაშაულთან, შიიტურ დაჯგუფებებს შორის დაპირისპირებასთან, ორგანიზებულ დანაშაულთან დაჯგუფებების მხრიდან; ასევე, გატაცებებთან, გამოძალვასა და სექსუალური ექსპლუატაციის მიზნით ადამიანებით ვაჭრობასთან. სამხრეთ პროვინციებში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ძალიან ცოტა ინციდენტი ფიქსირდება და მათი უმრავლესობაში ჩართულნი არიან თომები, სახალხო მობილიზაციის ძალები, ბანდები ან ყველა ერთად. ძალადობა სხვადასხვა შიიტურ შეიარაღებულ ჯგუფებს შორის სამხრეთის პროვინციებში ხდება და წარმოადგენს ტერიტორიასა და ნავთობიდან მიღებულ შემოსავალზე კონტროლის დამყარებისთვის ბრძოლას. შიგა შიიტური დაპირისპირებები ძირითადად გავლენას ახდენს იმ ხალხის უსაფრთხოებაზე, რომლებიც აქტიურად არიან ჩართულნი დაჯგუფებებში ან ტომთა ჯგუფებში.

რეგიონის სტაბილურობაზე ნეგატიურად მოქმედებს ტომებს შორის დაპირისპირება. ადგილობრივი პოლიცია უგულებელყოფს ან საერთოდ უძლურია, აღკვეთოს ასეთი კონფლიქტები. იმ შემთხვევაშიც, როდესაც ინტერვენცია მიზანშეწონილია, პოლიციის ოფიცრები, რომლებიც ხშირად ერთერთი კონფლიქტურ მხარესთან არიან დაკავშირებულები, არ ერევიან შემდგომი რეპრესიების შიშით.

სამხრეთის პროვინციებში 2018 წელი მთავრობის საწინააღმდეგო დემონსტრაციებით გამოირჩეოდა. მოსახლეობა აპროტესტებდა ელექტროენერგიის დეფიციტს, სასმელი წყლის დაბალ ხარისხს, მწირ საჯარო სერვისებს, უმუშევრობას და ფართოდ გავრცელებულ კორუფციას. მთავრობა ცდილობდა ხალხის დაშოშმინებას, თუმცა ხელისუფლების დაპირებების მიუხედავად, პროტესტი გრძელდებოდა. ზუსტი რიცხვი უცნობია, თუმცა წყაროების ინფორმაციით, ათობით დემონსტრანტი იქნა დაკავებული და დაპატიმრებული.[2]

სუნიტების მიმართ დამოკიდებულება

ისტორიული დაძაბულობა ერაყელ სუნიტებსა და შიიტებს შორის, კვლავ არსებობს; ამავდროულად დაძაბულობა არსებობს სხვა ჯგუფებს შორისაც – არაბებსა და ქურთებს შორის, ერთ უმცირესობასა და სხვა უმცირესობას შორის და ა.შ. 2014 წლის შემდეგ უსაფრთხოების კუთხით სუბიექტების რაოდენობა სერიოზულად გაიზარდა და მოიცვა ტომთა ძალები, დაჯგუფებები, ფედერალური და ადგილობრივი პოლიცია, სამხედრო ძალები და სხვა.

ერაყში რამდენიმე სუნიტური სახალხო მობილიზაციის ძალების დაჯგუფება მოქმედებს, რომელთა შემადგენლობა 17-25 ათასია. მათი უმეტესობა 2014 წლის ბოლოს, ერაყის მთავრობასთან თანამშრომლობით, „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ ბრძოლისთვის შეიქმნა. რეკრუტირება მოხალისეობრივ საწყისებზე ხდება. ბევრი სახალხო მობილიზაციის ძალებს უერთდება უკეთესი ხელფასის გამო. სახალხო მობილიზაციის ძალები საკმაოდ გავლენიანი და პოპულარულები არიან მოსახლეობაში, რასაც „ისლამური სახელმწიფოს“ დამარცხებაში მათი როლი განაპირობებს.

2018 წელს სახალხო მობილიზაციის ძალების 5 მთავარ სამიზნეს შეადგენდნენ: პოლიტიკური ოპონენტები (მიუხედავად რელიგიური თუ ეთნიკური წარმომავლობისა, რადგან დაჯგუფებები იბრძვიან ფულისთვის, ძალაუფლებისთვის და გავლენისთვის და იერიშებს ახორციელებენ მეტოქეებზე, მათ შორის შიიტურ დაჯგუფებებზეც); საპასუხო იერიშები, რომელთა სამიზნეც ძირითადად სუნიტური საზოგადოება ხდებოდა; ერაყის სამოქალაქო საზოგადოება და ჟურნალისტები, განსაკუთრებით ისინი, ვინც სახალხო მობილიზაციის ძალებს აკრიტიკებს; შიიტური მორალური ნორმების დამრღვევი პირები, ძირითადად, ლგბტ საზოგადოება, ქრისტიანები, ალკოჰოლით მოვაჭრეები (ხანდახან ასეთი ძალადობა შიიტური საზოგადოების დახმარებითაც ხდებოდა); სხვადასხვა ბიზნესის მფლობელები (ძირითადად გამოძალვის მიზნით). ერაყის ქურთისტანში ქურთული ძალების სამიზნეებს წარმოადგენენ პოლიტიკური და სოციალური ოპოზიციის წარმომადგენლები. ადამიანის უფლებათა დამცველები, აქტივისტები, ჟურნალისტები და დემონსტრანტი საჯარო მოხელეები, რომლებიც გამოხატავენ კრიტიკულ დამოკიდებულებას პოლიტიკური ხელმძღვანელობის მიმართ. ქურთული უსაფრთხოების ძალების სამიზნეს ასევე წარმოადგენდნენ ის პირები, ვისზეც ჰქონდათ ეჭვი, რომ იყვნენ „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კავშირში; ძირითადად, ასეთები იყვნენ სუნიტი არაბები.

ათასობით პირი, რომლებიც იყვნენ ეჭვმიტანილი „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კავშირში, ერაყის მთავრობამ დააპატიმრა. იქიდან გამომდინარე, რომ „ისლამური სახელმწიფო“ ძირითადად სუნიტური დაჯგუფება იყო, მოსახლეობის უმეტესობა სუნიტ არაბებს ექსტრემისტულ ჯგუფებთან დაკავშირებულად მოიაზრებს. 2014-2017 წლებში არაერთი ფაქტი დაფიქსირდა, როდესაც შურისძიების მოტივით, უსაფრთხოების ძალებმა ან მათთან დაკავშირებულმა დაჯგუფებებმა გაიტაცეს, გააქრეს ან მოკლეს სუნიტები.

სუნიტური სახელები

დანიის წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაციის კვლევის ჯგუფი 2018 წლის ფაქტების მოძიების მისიის ანგარიშში წერს, რომ სუნიტი მამაკაცები, რომლებიც „ისლამური სახელმწიფოს“ ტერიტორიებს ტოვებდნენ, გადიოდნენ უსაფრთხოების შემოწმებას საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებზე. ანგარიშში ნათქვამია, რომ პირები, რომელთა სახელი ან მათი ოჯახის წევრების სახელები არის „ისლამური სახელმწიფოს“ წევრობაში ეჭვმიტანილთა სახელების მსგავსი, ხდებიან სერიოზული ეჭვის ობიექტები და ისინი შეიძლება გახდნენ ძალადობის, დაკავების ან დაბრუნების აკრძალვის ობიექტები.

სუნიტი მუსლიმების მდგომარეობის შესახებ ბაღდადში, ლანდინფო წერს, რომ საკონტროლო-გამშვები პუნქტის გავლისას, პირებს უწევთ საკუთარი პირადობის დადასტურება. გვარები და კლანური სახელები ხშირად ახდენს პირის ამა თუ იმ საზოგადოებრივი და გეოგრაფიული კუთვნილების იდენტიფიკაციას. სუნიტები შეიძლება თვითნებურად დაადანაშაულონ ექსტრემისტების მიმართ სიმპათიაში და შედეგად ისინი გახდებიან ძალადობის მსხვერპლნი. ბაღდადში მთავარ ქუჩებზე განლაგებული საკონტროლო-გამშვები პუნქტები არმიისა და პოლიციის კონტროლ ქვეშაა, ხოლო ვიწრო და პატარა ქუჩებზე განთავსებულ პუნქტებს დაჯგუფებები აკონტროლებენ.

საფრთხე „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან

დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ წევრები არავის მიმართ არ არიან ტოლერანტული, გარდა საკუთარი ფუნდამენტალისტური იდეოლოგიისა. ამიტომ, დაჯგუფებამ არაერთი სუნიტური წმინდა რელიგიური ადგილი გაანადგურა. სუნიტი რელიგიური ლიდერები, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ დაჯგუფებას იყვნენ დევნის ობიექტები. „ისლამური სახელმწიფო“ ითხოვდა ტოტალურ დამორჩილებას რელიგიური ლიდერებისგან, წინააღმდეგ შემთხვევაში პირი რისკავდა, გამხდარიყო მკვლელობის ან საჯაროდ სიკვდილით დასჯის ობიექტი.

საფრთხე საზოგადოების მხრიდან

ერაყელთა უმეტესობის იდენტიფიცირება ხდება ტომობრივი კუთვნილების მიხედვით და იდენტობა სერიოზულ სოციალურ როლს თამაშობს საზოგადოებაში. ერაყის საზოგადოება ტომების, ოჯახსა და კლანზე დაფუძნებული კავშირების დიდი გავლენის ქვეშაა, განსაკუთრებით ანბარის, სალაჰადინის, კირკუკისა და ნინევის სუნიტურ ნაწილში; ისევე როგორც სამხრეთით, ბასრაში. ტომობრივი კულტურა და სახელმწიფოს შესაძლებლობის სიმწირე, ჩაერიოს საზოგადოებრივ სამართალში იწვევს იმას, რომ დავების გადაწყვეტაში, ტრადიციულ ლიდერებს და დადგენილ ნორმებს დიდი როლი აქვთ. ასეთი წესები კი განსაკუთრებით მკაცრი ქალებისთვისაა. ტომები ხშირად კარგად შეიარაღებულნი არიან და ხშირად მონაწილეობენ საზოგადოებას შორის კონფლიქტურ ვითარებებში, რომელიც ტომის წესების და ნორმების დარღვევის გამო წარმოიშვება. ეს იწვევს ხოლმე მკვლელობათა ჯაჭვს ტომებს შორის.[3]

[1] EASO; Country of Origin Information Report; Iraq – Targeting of Individuals; March, 2019; available at:

[accessed 3 April, 2019]

[2] EASO; Country of Origin Information Report; Iraq – Security Situation; March, 2019; available at:

[accessed 3 April, 2019]

[3] EASO; Country of Origin Information Report; Iraq – Targeting of Individuals; March, 2019; available at:

[accessed 3 April, 2019]

ერაყი. შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირების მიმართ დამოკიდებულება. აპრილი, 2019

ერაყის 2005 წლის კონსტიტუციის 35-ე მუხლი ადგენს, რომ სახელმწიფომ უნდა იზრუნოს უნარშეზღუდულ და სპეციალური საჭიროების მქონე პირებზე და უზრუნველყოს მათი რეაბილიტაცია საზოგადოებაში რეინტეგრაციის მიზნით. 2013 წელს, მას შემდეგ, რაც ერაყმა მოახდინა შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა უფლებების შესახებ კონვენციის რატიფიცირება, პარლამენტმა დაამტკიცა კანონი #38, რომელიც შშმ პირებზე ზრუნვას არეგულირებს. აღნიშნული კანონი ითვალისწინებს შშმ პირებზე ზრუნვას, კრძალავს დისკრიმინაციას, განსაზღვრავს საზოგადოებაში ინტეგრაციის და ღირსეული ცხოვრების უფლებას, მათ შორის დასაქმების შესაძლებლობებს როგორც საჯარო, ასევე კერძო სექტორში. კანონი ასევე ითვალისწინებს ცნობიერების ამაღლებას და შშმ პირების მკურნალობას, მედიკამენტებითა და საჭირო აღჭურვილობებით უზრუნველყოფას, სოციალურ სერვისებს, ფსიქოლოგიურ რეაბილიტაცია და საგანმანათლებლო შესაძლებლობებს სხვადასხვა დონეზე. მიუხედავად ამისა, საერთო ჯამში, კანონი კონვენციის მიზნებთან სრულ შესაბამისობაში არ არის, რადგან უფრო მეტადაა ფოკუსირებული საქველმოქმედო და მკურნალობით კონტექსტზე და ინტეგრაციაზე, ვიდრე შშმ პირების ჩართულობაზე.

კანონის საფუძველზე ერაყში შეიქმნა კომისია, რომელიც შედგება 7 შშმ პირის, ორი ექსპერტის, ორი სამედიცინო სპეციალისტის და სხვადსხვა სამინისტროების წარმომადგენლებით, ფინანსურად დამოუკიდებელია და დაფინანსებას იღებს როგორც ფედერალური ბიუჯეტიდან, ასევე გრანტების, საჩუქრებისა და შემოწირულობების სახით. 2016 წლისთვის კომისიის ბიუჯეტი 50 მილიარდი ერაყული დინარი იყო. დაარსებიდან მოყოლებული კომისიამ სხვადასხვა ინიციატივა განახორციელა, რომლებიც მიმართული იყო შშმ პირების მდგომარეობის გაუმჯობესებისკენ. მაგალითად, კომისიის ინიციატივით შეიქმნა ოფიციალური საიდენტიფიკაციო ბარათები შშმ პირებისთვის, რომლებიც მათ სპეციალური სარგებლის მიღებას უმარტივებს.

კანონი #38 შშმ პირების ფინანსურ სარგებელსაც ითვალისწინებს (ფულადი ტრანსფერები მათთვის, ვინც სიღარიბის ზღვარს მიღმა ცხოვრობენ). ასევე, კანონი ადგენს სპეციფიკურ მომსახურებაზე და ჯანდაცვისა და რეაბილიტაციის სერვისებზე წვდომას.[1]

გაეროს ერაყის მხარდაჭერის მისია (UNAMI) 2016 წლის დეკემბრის ანგარიშში წერდა, რომ სანდო სტატისტიკის და მონაცემთა შეგროვების სისტემის გაუმართაობის გამო, რთულია ერაყში შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პირთა საზოგადოების შესახებ სრული სურათის მიღება. წყარო იქვე აღნიშნავს, რომ შშმ პირების რაოდენობა ქვეყანაში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სხვადასხვა ფორმის ძალადობის, მიმდინარე კონფლიქტებისა და ტერორისტული აქტების გამო.

გაეროს ერაყის მხარდაჭერის მისია 2017 წლის დეკემბერში წერდა, რომ შშმ პირები ერაყში მნიშვნელოვან გამოწვევებს აწყდებიან, მათ შორის სოციალური, ეკონომიკურ და პოლიტიკურ დისკრიმინაციას, რაც ხელს უშლის აღნიშნულ პირებს სრულად ისარგებლონ იმ უფლებებით, რაც ერაყის მოქალაქეებს აქვთ. საზოგადოებაში ფართოდაა გავრცელებული მოსაზრება, რომ შშმ პირებზე ზრუნვა ქველმოქმედებაა. ასეთი მიდგომა შშმ პირების იზოლაციას და ნეგატიურ ფსიქოლოგიურ ეფექტს იწვევს.

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ცნობით, შშმ პირები აწყდებიან დისკრიმინაციას სოციალური სტიგმის გამო და ბევრი შშმ ბავშვი სკოლის მიღმა რჩება იმის გამო, არ არსებობს შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, სასწავლო მასალა და გადამზადებული პერსონალი.

შშმ პირები დისკრიმინაციას აწყდებიან, ასევე, სამედიცინო და სარეაბილიტაციო სერვისებსა და დაწესებულებებზე წვდომის კუთხით. იძულებით გადაადგილებული შშმ პირები, ასევე აწყდებიან სხვადასხვა სახის დისკრიმინაციას. კარნეგის საერთაშორისო მშვიდობის ფონდი 2017 წლის დეკემბერში წერდა, რომ ერაყის ჯანდაცვის ისედაც ცუდ მდგომარეობაში მყოფი სისტემა, განსაკუთრებით მოწყვლადია შშმ პირებისა და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირთათვის სათანადო მხარდაჭერის გაწევის კუთხით. ჯანდაცვის სექტორისთვის მშპ-ის 3%-ია გამოყოფილი, რაც ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებს შორის ერთერთი ყველაზე დაბალი მაჩვენებელია. სახელმწიფო დაწესებულებებს, რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან შშმ პირებზე, უჭირთ უფასო მკურნალობის გაწევა.

შშმ პირები იღებენ 35 აშშ დოლარის ოდენობის დახმარებას ყოველთვიურად. იმ შემთხვევაში, თუ პირი დაზარალდა მიმდინარე კონფლიქტის გამო, ყოველთვიური დახმარების ოდენობა 250-750 აშშ დოლარს შორის მერყეობს. ტერორისტული აქტის შედეგად შეძენილი შეზღუდული შესაძლებლობების გამო, პირს ეკუთვნის 3,500 აშშ დოლარი და შემდეგ ყოველთვიურად იღებს 350 აშშ დოლარს. თუმცა, გაეროს ერაყის მხარდაჭერის მისია აღნიშნავს, რომ აღნიშნული სარგებლის მიღების კუთხით მრავალი გამოწვევა არსებობს. მაგალითად, სოციალური დაცვის შემწეობას არ აძლევენ იმ ქალებს და გოგონებს, რომლებიც ან გათხოვილნი არიან ან მამა ცოცხალი ჰყავთ. პრობლემებს ქმნის ასევე ბიუროკრატიული სისტემა და დაბრკოლებები საჭირო დოკუმენტაციის მოძიების კუთხით. უმეტეს შემთხვევაში, შშმ პირები სიღარიბეში ცხოვრობენ და მათი ერთადერთი მხარდამჭერი მათივე ოჯახია.[2]

[1] UN Office of the Hugh Commissioner for Human Rights, UN Assistance Mission for Iraq; Report on the Rights of Persons with Disabilities in Iraq, December 2016; 26 January, 2017; available at: https://reliefweb.int/report/iraq/report-rights-persons-disabilities-iraq-december-2016-enar [accessed 2 April, 2019]

[2] EASO; Iraq – Targeting of Individuals; March, 2019; available at:

[accessed 2 April 2019]

ერაყი. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. მარტი, 2019

ერაყში უსაფრთხოების მხრივ არსებული სიტუაცია 2014 წლიდან უკიდურესად გართულდა, როდესაც დაჯგუფება “ისლამურმა სახელმწიფომ” ქვეყნის ტერიტორიის ნაწილი დაიკავა და “ისლამური სახალიფოს” ჩამოყალიბების შესახებ გამოაცხადა. 2014 წლიდან მოყოლებული, კონფლიქტს ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა და მილიონობით ერაყელი იძულებით გადაადგილებული პირი ან უცხო ქვეყანაში ლტოლვილი გახდა. ერაყის ხელისუფლებამ, საერთაშორისო ძალების დახმარებით, დაჯგუფებაზე გადამწყვეტი შეტევა 2016 წლიდან დაიწყო და 2017 წლის ბოლოს დაჯგუფებაზე გამარჯვებაც გამოაცხადა.

  1. ანბარი

ანბარის პროვინცია იყო ერთერთი პირველი, რომელიც დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ კონტროლის ქვეშ აღმოჩნდა 2014 წლის იანვარში. ამავდროულად, ანბარი იყო დაჯგუფების ბოლო ბასტიონი, რომელიც ერაყის უსაფრთხოების სამსახურის სასარგებლოდ 2017 წლის ნოემბერში დაეცა.

1.1 პროვინციაში მოქმედი ძირითადი ჯგუფები

ანბარის საოპერაციო სარდლობა რამადის, ფალუჯისა და მიმდებარე უდაბნო ტერიტორიების უსაფრთხოებაზეა პასუხისმგებელი. პროვინციის უმეტესი ნაწილის, მათ შორის დასავლეთ რამადის, მდინარე ევფრატის დასავლეთ ხეობის უსაფრთხოებაზე პასუხისმგებელია ჯაზირასა და ბადიას საოპერაციო სარდლობა. ფედერალური პოლიცია ანბარში ორი დანაყოფითაა წარმოდგენილი: მეორე ფედერალური დანაყოფი და მეხუთე ფედერალური დანაყოფი. პროვინციაში ოპერირებს ასევე სწრაფი რეაგირების დანაყოფი და საზღვრის დაცვის სარდლობა.

ანბარის პროვინცია სათანადოდ მოქმედი საპოლიციო ძალის ნაკლებობას განიცდის. ადგილობრივი პოლიციის სისტემა ჩამოიშალა 2014 წელს, მას შემდეგ, რაც „ისლამურმა სახელმწიფომ“ პროვინციაზე კონტროლი დაამყარა. 2010 წელს ანბარში 28 ათასი პოლიციელი იყო. დაახლოებით 14 ათასი 2014-2016 წლებში გაათავისუფლეს, რადგან მათ ვერ მოახერხეს პროვინციის გარეთ შეკრებილ ჯგუფებში გაერთიანება. 2017 წელს ფედერალურმა მთავრობამ აღადგინა 3 ათასზე მეტი პოლიციელი, მას შემდეგ, რაც გაიარეს სპეციალური სასწავლო კურსი. ფედერალური ხელისუფლება კიდევ 6 ათასი პოლიციელის აღდგენაზე მუშაობს.

ანბარის პროვინციაში მოქმედებს სახალხო მობილიზაციის ძალები. 2017 წლის მაისის მდგომარეობით, ანბარში მათი რაოდენობა 16 ათას მებრძოლს შეადგენს. გარდა აღნიშნული ჯგუფებისა, ანბარის პროვინციაში წარმოდგენილნი არიან ირანის მხარდაჭერილი, პოლიტიკურად ასოცირებული დაჯგუფებები და სუნიტი ტომების დაჯგუფებები.

2018 წლის დეკემბერში „ისლამური სახელმწიფო“ ანბარის პროვინციაში მოიერიშე ქსელს ინარჩუნებდა ალ-ქაიმში, უადი ჰორან/რუთბასა და თართარის ტბის მიმდებარედ. მიუხედავად იმისა, რომ 2017 წლის ბოლოსთვის დაჯგუფება ერაყში რაიმე ტერიტორიას უკვე აღარ აკონტროლებდა, მაინც განაგრძობდა ასიმეტრიულ იერიშებს უსაფრთხოების ძალების წინააღმდეგ ნინევაში, სალაჰადინში, კირკუკში, დიალაში, ანბარსა და ბაღდადში. ვრცელდებოდა ინფორმაცია დაჯგუფების მიძინებულთა ქსელის არსებობის შესახებ ანბარის უდაბნოებში. ზუსტი ინფორმაცია, თუ რამდენი მეომარი ჰყავს შემორჩენილი „ისლამურ სახელმწიფოს“ ანბარში, არ არის ხელმისაწვდომი; ერაყის შეიარაღებული ძალები ვარაუდობენ, რომ საუბარია რამდენიმე ასეულ მებრძოლზე, რომლებიც მცირე დანაყოფებად გადაჯგუფდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ „ისლამური სახელმწიფო“ დასუსტებულია და აღარ შეუძლია დიდი მასშტაბის იერიშების ორგანიზება, იყო მცდელობა, დაჯგუფების მებრძოლები შესულიყვნენ ანბარის პროვინციაში სირიის მხრიდან, რის გამოც პროვინციაში ანტი-ტერორისტული ძალების მობილიზება მოხდა.

1.2 უსაფრთხოების მხრივ არსებული ვითარება

2018 წლის განმავლობაში ანბარის პროვინციაში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 46 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 86 მშვიდობიანი მოქალაქის სიცოცხლე ემსხვერპლა. აღნიშნული მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად დაბალია წინა წლის მონაცემებთან შედარებით, როდესაც 170 ინციდენტს 761 მშვიდობიანი მოქალაქე შეეწირა. სიკვდილიანობის ინტენსივობის მაჩვენებელი ყოველ 100 ათას მოქალაქეზე 45.3-დან (2017 წელი) 5.1-მდე (2018 წელი) შემცირდა. 2018 წლის განმავლობაში რამადი, ალ-კაიმი და ჰადიტია იყო ის რაიონები, სადაც უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ ყველაზე მეტ ინციდენტს ჰქონდა ადგილი. ანბარში დაფიქსირებული ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას და ცეცხლსასროლი იარაღებიდან სროლას.

2018 წელს „ისლამური სახელმწიფოს“ იერიშები ანბარის პროვინციაში სერიოზულად შესუსტდა. თვეში საშუალოდ ფიქსირდებოდა 9.1 ინციდენტი მაშინ, როდესაც ანალოგიური მაჩვენებელი 2017 წელს 60.6 იყო. ამის ფონზე გაიზარდა „მაღალი სიმძლავრის“ იერიშების პროცენტული წილი – ყველა იერიშის 49%. აღნიშნული მაჩვენებელი 2017 წელს 30% იყო. ჯოელ უინგი ერაყში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ტენდენციების შესახებ წერდა, რომ 2018 წელს „ისლამური სახელმწიფოს“ ამბოხებულებმა დიდწილად დატოვეს ანბარის პროვინცია.

1.3 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

ანბარის უდაბნოს დიდი ნაწილი დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ მიძინებულთა ქსელის მიერ გამოიყენება გადაჯგუფებისა და იერიშების ორგანიზებისთვის, რაც დიდ გამოწვევას წარმოადგენს ხელისუფლებისთვის უსაფრთხოების კუთხით. ანბარის უსაფრთხოების საბჭომ გამოთქვა შეშფოთება იმის გამო, რომ პროვინციაში უსაფრთხოების ძალების ნაკლებობაა. თავის მხრივ, უსაფრთხოების ძალებისთვის პრობლემურია ანბარში მუდმივი წარმომადგენლობის უზრუნველყოფა. ერაყის უსაფრთხოების ძალების მიერ ჩატარებული ოპერაციების შედეგად განადგურდა სამალავები და მოხდა იარაღის კონფისკაცია. არასახარბიელო რელიეფი ართულებს საკონტროლო-გამშვები და სათვალთვალო პუნქტების მოწყობას; მხოლოდ სირიასთან საზღვარი 600 კილომეტრს შეადგენს. ფოროვანი საზღვარი სირიასთან დიდი გამოწვევაა ერაყის ხელისუფლებისთვის „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლების ინფილტრაციის პრევენციის კუთხით. ქვეყანაში ექსტრემისტთა შედინების პრევენციის მიზნით, ხელისუფლება ცდილობს შექმნას უსაფრთხოების ღობე ალ-ქაიმში; თუმცა, დიდი ეჭვი არსებობს აღნიშნული ღობის ეფექტურობის შესახებ. საზღვრის მიმდებარედ, სირიის ტერიტორიაზე, „ისლამური სახელმწიფო“ ძალებს იკრეფს; მათ მთლიანად დაიკავეს ქალაქ სოუსას ბაღუზის რაიონი. გავრცელებული ინფორმაციით, დაჯგუფების რაკეტები უკვე რამდენჯერმე მიწვდა ერაყის ტერიტორიას. ყოველივე ამან, შეიძლება, გავლენა იქონიოს ერაყის სასაზღვრო რეგიონების უსაფრთხოებაზე, მათ შორის ქალაქ ალ-ქაიმში.

სახალხო მობილიზაციის ძალები არღვევდნენ ადამიანის უფლებებს, სჩადიოდნენ რა უსამართლო მკვლელობებს და სხვა სახის მკვლელობებს „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ მიმდინარე ოპერაციების დროს. რწმენის ნაკლებობისა და შიშის გამო ბევრი ადგილობრივი თავს იკავებს უსაფრთხოების ძალებთან თანამშრომლობისგან. აღნიშნული საკითხი საჭიროებს შესაძლებლობების განვითარებისკენ მიმართულ ძალისხმევას ტომთა ლიდერების მხრიდან, რომლებიც ხშირად სხვადასხვა სექტის თუ ტომის წარმომადგენლები არიან.

სახალხო მობილიზაციის ძალები გეგმავდნენ ანბარის დატოვებას „ისლამურ სახელმწიფოზე“ გამარჯვების გამოცხადების შემდეგ; თუმცა, მათ გეგმები შეცვალეს, რაც იმით ახსნეს, რომ პროვინციაში ჯერ კიდევ არის ასაფეთქებელი ნივთიერებები და დანაღმული სახლები. ერაყის მთავრობა 2018 წლის იანვარში გეგმავდა სახალხო მობილიზაციის ძალების ანბარიდან გაყვანას, მაგრამ სირიის საზღვართან დაჯგუფების მოძლიერების და ზოგიერთი საერთაშორისო დანაყოფის ტერიტორიიდან გასვლის გამო, სახალხო მობილიზაციის ძალების წარმომადგენლობა ანბარში გაძლიერდა. ანბარი ერთადერთი სუნიტური პროვინციაა, სადაც სახალხო მობილიზაციის ძალები კვლავ არიან წარმოდგენილნი.

1.4 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის 2018 წლის დეკემბრის მონაცემებით, ანბარიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რაოდენობა შეადგენდა 201,996 პირს; 52,878 პირი გადაადგილებული იყო პროვინციის შიგნით. 2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, ანბარის პროვინცია იკავებდა მეორე ადგილს დაბრუნებულთა მაჩვენებლის მიხედვით. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ამ დროისთვის, პროვინციაში დაბრუნებულთა რაოდენობა 1,290,606 პირს შეადგენდა. გაეროს ჰუმანიტარული დახმარების კოორდინაციის ოფისის 2019 წლის მონაცემებით, ნინევას შემდეგ, ანბარი კვლავ მეორე ადგილზე იყო დაბრუნებულთა რაოდენობის მიხედვით (1,352,562 დაბრუნებული). გავრცელებული ინფორმაციით, თემებისა და ტომების ლიდერები დაბრუნებას უკრძალავენ „ისლამური სახელმწიფოს“  წევრების ოჯახებს. მათ ემუქრებიან, რომ მათ შესახებ აცნობებენ ხელისუფლების წარმომადგენლებს იმ შემთხვევაში, თუ არ გადაიხდიან დიდი ოდენობის თანხას.

1.5 გზების უსაფრთხოება

ანბარის პროვინციაში უსაფრთხოებაზე სხვადასხვა შეიარაღებული დაჯგუფება აგებს პასუხს. მათ შორისაა, არმია, პოლიცია, სუნიტური ტომების დაჯგუფებები, ასევე სახალხო მობილიზაციის ძალები. სხვადასხვა საკონტროლო-გამშვები პუნქტის ადმინისტრირებას სხვადასხვა დაჯგუფება ახდენს. საკონტროლო-გამშვები პუნქტები მოქმედებენ თვითნებურად, იმის მიხედვით, თუ რა დღის წესრიგი აქვს ამა თუ იმ დაჯგუფებას. ადგილობრივები პროვინციის მილიტარიზაციის მაღალ ხარისხზე ამახვილებენ ყურადღებას.

  1. ბაღდადი

ბაღდადზე თავდასხმები „ისლამურმა სახელმწიფომ“ გააქტიურა 2013 წლიდან. მათი სტრატეგია მიზნად ისახავდა ერაყის ხელისუფლების უუნარობის დემონსტრირებას. ჯოელ უინგის 2017 წლის აგვისტოს მონაცემებით, დაჯგუფება განაგრძობდა იერიშებს ბაღდადზე, თუმცა ინტენსივობა იყო შემცირებული დღეში 12 ინციდენტიდან 3 ინციდენტამდე. იერიშები, რომელთაც თან ახლდა მასობრივი მსხვერპლი მნიშვნელოვნად შემცირდა 2018 წლის პირველი კვარტლის შემდეგ.

2.1 პროვინციაში მოქმედი ძირითადი ჯგუფები

ერაყის არმიის დანაყოფები ბაღდადში მოქმედებენ ბაღდადის საოპერაციო სარდლობის მეთაურობით. პრემიერ მინისტრის სპეციალური ძალების დანაყოფი პასუხისმგებელია ბაღდადის საერთაშორისო ზონისა და პრემიერის უსაფრთხოებაზე. მათ ასევე ავალიათ ბაღდადის გარკვეული ტერიტორიების უსაფრთხოების დაცვა, განსაკუთრებით შიიტური მოლოცვის დღეებში.

ქალაქ ბაღდადს და შემოგარენს ძირითადად ხელისუფლება აკონტროლებს; თუმცა, პრაქტიკულად, ხელისუფლება თავდაცვისა და კანონის უზენაესობის მიმართულებით როლებს ინაწილებს შიიტურ სახალხო მობილიზაციის ძალებთან; აღნიშნული ხშირად იწვევს არასრულ კონტროლს ან პირიქით, გადაფარვას.

2.2 უსაფრთხოების მხრივ არსებული ვითარება

ბაღდადში, ისევე როგორც ქვეყნის დანარჩენ ტერიტორიაზე, დიდი მასშტაბის მასიური იერიშები შემცირდა მას შემდეგ, რაც 2017 წლის დეკემბერში პრემიერმა „ისლამური სახელმწიფოს“ დამარცხების შესახებ გამოაცხადა. დაჯგუფება ინარჩუნებს აქტიურ ქსელს ჩრდილოეთ და დასავლეთ ე.წ. „ქამრის ზონაში“ (ბაღდადის გარშემო ტერიტორიები), მაგრამ ისინი გადაჯგუფების ეტაპზე არიან 2017 წლის დიდი დანაკარგების შემდეგ. „ისლამური სახელმწიფოსთვის“ ბაღდადი ნაკლებად პრიორიტეტული გახდა 2018 წელს; შეიზღუდა დაჯგუფების აქტივობები ბაღდადში და „ქამრის ზონაში“. მიუხედავად იმისა, რომ დაჯგუფება მეტწილად აღარ მონაწილეობს ბაღდადში მიმდინარე ძალადობაში, „ისლამური სახელმწიფო“ მაინც ინარჩუნებს შესაძლებლობებს, განახორციელოს იერიშები ბაღდადის ურბანულ ცენტრში. „ომის შესწავლის ინსტიტუტი“ ამტკიცებს, რომ საერთო ჯამში, „ისლამური სახელმწიფო“ დამარცხებული არ არის და განაგრძობს მხარდაჭერის ზონების აღდგენის პროცესს. „ისლამური სახელმწიფო“ ინარჩუნებს მუდმივად მოქმედ მოიერიშე ქსელს 27 ზონაში ქვეყნის მასშტაბით, მათ შორის, ბაღდადში – ტარმიაში, ტაჯიში, რაშიდიაში, ჯურფ ალ საკჰრში, ლატიფია/იუსუფიაში, ჯისრ დიალა/მადაინსა და აბუ გრაიბში.

2018 წელს ბაღდადში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 392 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც შედეგად 566 სამოქალაქო პირის დაღუპვა მოჰყვა. ეს იყო რიგით მეორე მაშვენებელი ნინევას შემდეგ. 2018 წლის მაჩვენებლები იყო შემცირებული 2017 წელთან შედარებით, როცა ბაღდადში დაფიქსირდა 487 ინციდენტი და 1032 სამოქალაქო პირის დაღუპვა. 100 ათას კაცზე სიკვდილიანობის ინტენსივობის მაჩვენებელი ბაღდადში 2018 წელს 7.36 იყო მაშინ, როდესაც 2017 წელს აღნიშნული მაჩვენებელი 14.38-ს შეადგენდა.

უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების სიმრავლით გამოირჩეოდა ადამიანს რაიონი, სადაც 78 ინციდენტს 94 პირი ემსხვერპლა; შემდეგ იყო რესაფას რაიონი – 77 ინციდენტი და 161 დაღუპული და მადაინი – 63 ინციდენტი და 69 დაღუპული. სიკვდილიანობის ინტენსივობის მაღალი მაჩვენებელი დაფიქსირდა ტარმიაში (35.80), მადაინსა (15.91) და ადამიაში (8.25).

ბაღდადშიო დაფიქსირებული ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღებიდან სროლას (46.4%), სიკვდილით დასჯებს და სხვა სახის მკვლელობებს (30.6%) და ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას (20.7%).

სხვადასხვა წყაროების მონაცემებით, საერთო ჯამში, 2018 წლის განმავლობაში, წინა წელთა შედარებით, ბაღდადსა და შემოგარენში ძალადობრივი ინციდენტების რაოდენობა შემცირდა. 2018 წელს, ბაღდადში დაფიქსირდა სალაფიტი ჯიჰადისტების ტერორისტული იერიშების ყველაზე ცოტა რაოდენობა 2003 წლის შემდეგ. „ომის შესწავლის ინსტიტუტის“ ინფორმაციით, ბაღდადში დაფიქსირებული ძალადობა უმეტეს შემთხვევაში იყო პოლიტიკური ძალადობა, რაც დაკავშირებული იყო ძალაუფლების გადანაწილებასა და მთავრობის ფორმირებასთან 2018 წლის მაისის არჩევნების შემდეგ. ძალადობის ტენდენციები ბაღდადში აჩვენებს, რომ თითქმის სრულად ადგილი აქვს პირად, მიზნობრივ ან კრიმინალური ხასიათის ძალადობას, რომლის დროსაც გამოიყენება მცირე შეიარაღება; ადგილი აქვს სროლას, ძარცვას, რეკეტს და ა.შ. შეიარაღებულ დაჯგუფებებს ბაღდადში სუნიტები და უმცირესობები ადანაშაულებენ სიკვდილით დამუქრებებში, გატაცებებში, მიზნობრივ მკვლელობებში, ქონების მითვისებასა და სხვა სახის ძალადობაში. დაჯგუფებები, ასევე, ჩართულნი არიან შეიარაღებულ შეტაკებებში ერთმანეთს შორის და ერაყის უსაფრთხოების ძალებთან; ასეთი ფაქტები რამდენჯერმე დაფიქსირდა ბაღდადის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ნაწილში 2018 წელს. წყაროები აღწერენ ათობით შემთხვევას, როდესაც ადგილი ჰქონდა ხელნაკეთი და აალებადი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას; ასევე, შეიარაღებულ შეტაკებებს, სროლასა და მკვლელობებს.

2.3 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

2018 წლის იანვარში წყაროები წერდნენ, რომ უსაფრთხოების ძალებმა ბაღდადში მიაღწიეს პროგრესს „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ დაზვერვითი საქმიანობისას; ასევე, წარმატებული იყო სამხედრო ოპერაციები ბაღდადის „ქამრის ზონაში“; ყოველივე ამან დადებითი გავლენა იქონია ბაღდადში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ ვითარებაზე. აშენდა დამცავი ღობე ბაღდადის გარშემო და მოეწყო დამცავი კარებები, რამაც უნდა მოახდინოს ამბოხებულების დედაქალაქში შეღწევის პრევენცია. საერთო ჯამში, 2018 წელს უსაფრთხოების ძალებმა წარმატებით გაართვეს თავი ამოცანას და ბაღდადში არ დაუშვეს ფართომასშტაბიანი ძალადობის დაბრუნება.

სამოქალაქო პირთა სხვადასხვა სახის ძალადობისგან დაცვის ეფექტიანობა დამოკიდებულია პოლიტიკურ ნებაზე და პროცესში ჩართულ სუბიექტებზე. დაცვისკენ მიმართულ ძალისხმევას აკნინებს არსებული სიტუაცია იმ კუთხით, რომ სახალხო მობილიზაციის ძალები არ ემორჩილებიან ერაყის ერთიან მთავრობას, არამედ საკუთარ მეთაურებს, სხვადასხვა პოლიტიკურ კანდიდატებს ან ირანელ პატრონებს. მთავრობა ვერ ახერხებს აკონტროლოს უკანონობა და კრიმინალი დაჯგუფებებისა და კრიმინალური ელემენტების არსებობის გამო. დაჯგუფებებს შეუძლიათ ღიად დაარღვიონ კანონი ყოველგვარი შედეგების გარეშე. ისინი თავისუფლად გადაადგილდებიან ბაღდადში, აქვთ ღია წარმომადგენლობა, თავისუფლად შეუძლიათ დააწესონ საკონტროლო-გამშვები პუნქტები; გარდა ამისა, პოლიციასთან ურთიერთქმედებით, აკონტროლებენ, აპატიმრებენ, სჯიან პირებს და ჩართულნი არიან კრიმინალურ ქმედებებში. მათ განსაკუთრებით დიდი გავლენა აქვთ შემოგარენში, სადაც ისიც კი შეუძლიათ, ადგილობრივებს საკუთარ სახლებში დაბრუნება აუკრძალოს.

მიუხედავად ზემოაღნიშნულისა, სახალხო მობილიზაციის ძალები მაინც პოპულარობით სარგებლობს და ინარჩუნებს როგორც ფორმალურ, ასევე არა ფორმალურ ძალაუფლებას და ჩართულია სარეკონსტრუქციო პროცესში; მაგალითად, ბაღდადში, ისინი რეკლამას უკეთებდნენ საკუთარ როლს სამედიცინო კლინიკის რეკონსტრუქციის საქმეში. ხშირად, ბაღდადში, ადგილობრივები პოლიციის ნაცვლად, სწორედ დაჯგუფებებს მიმართავენ სამართლის ძიებაში. ამას ხელს უწყობს გავრცელებული მოსაზრება პოლიციაში კორუფციის შესახებ. 2018 წლის არჩევნებში ხელისუფლებაში ადგილი მიიღო ბევრმა ისეთმა პოლიტიკოსმა, ვისზეც გავლენა აქვთ სახალხო მობილიზაციის ძალებს; კერძოდ, მუქთადა ალ-სადრის მშვიდობის ბრიგადა.

ბაღდადში უსაფრთხოების ძალების მაღალი კონცენტრაციაა და ისინი საკმაოდ აქტიურებიც არიან. მათი მტკიცებით, სწორედ ასეთი წარმომადგენლობისა და აქტივობების შედეგად შემცირდა „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან ძალადობის საფრთხე.

2.4 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2015 და 2016 წლებში ბაღდადში მასობრივად გადაადგილდებოდნენ ერაყელები, ძირითადად ანბარიდან, ნინევასა და ბაბილიდან. 2016 წლის 2 მარტს ბაღდადში დევნილთა რაოდენობა 604,140 იყო. აღნიშნული მაჩვენებელი 69,204-მდე შემცირდა 2018 წლის 15 დეკემბრისთვის. 2017 წლის 15 სექტემბრიდან 2018 წლის 15 დეკემბრამდე, ბაღდადს შიგნით გადაადგილებულთა რაოდენობა 8,550-დან 486-მდე შემცირდა. ბაღდადიდან იძულებით გადაადგილებულთა რაოდენობა 2018 წლის ბოლოს 30 ათასს შეადგენდა. მათ, ვინც დედაქალაქი დატოვა, ძირითადად სულეიმანიასა და ერბილს მიაშურა.

ბაღდადში გადასული დევნილები ძირითადად განსახლდნენ კარხში (28,284), აბუ გრაიბში (10,428) და ადამიაში (7,464). სოციალური უთანასწორობა შეიქმნა თავრას რაიონებში, სადაც მოსახლეობის დიდმა რაოდენობამ მოიყარა თავი. დევნილები ძირითადად ნათესავებთან და ნაქირავებ ბინებში ცხოვრობენ; მხოლოდ ძალიან მცირე ნაწილი რჩება ბანაკებში.

2.5 გზების უსაფრთხოება

საკონტროლო-გამშვები პუნქტები ბაღდადში მოწყობილია იმ მიზნით, რომ მოხდეს ქალაქში დანაღმული ავტომობილების და თვითმკვლელი მოიერიშეების შესვლის პრევენცია. სახალხო მობილიზაციის ძალები ბაღდადში მუდმივად მოქმედ საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებს არ ფლობენ. მათ არ უნდათ ასოცირდებოდნენ ამ საკითხთან და პუნქტებს დროებით აწყობენ საჭიროებიდან გამომდინარე. განსხვავებული სიტუაციაა შემოგარენში, სადაც სახალხო მობილიზაციის ძალების წარმომადგენლობა უფრო ღიაა და საკონტროლო-გამშვები პუნქტებიც მოქმედია. რამდენიმე წყაროს მტკიცებით, სახალხო მობილიზაციის ძალების საკონტროლო-გამშვები პუნქტები მოქმედებს ქალაქის აღმოსავლეთ ნაწილშიც.

2018 წლის იანვარში მინიმუმ 281 საკონტროლო-გამშვები პუნქტი დაიხურა და მინიმუმ 600 მთავარი ქუჩა და გასასვლელი ხელახლა გაიხსნა. 2018 წლის 10 დეკემბერს გალავნით შემოსაზღვრული საერთაშორისო ზონა (მწვანე ზონა) საზოგადოებისთვისაც გაიხსნა. ხანგრძლივი პერიოდის შემდეგ, მწვანე ზონა პირველად გახდა საჯაროდ ხელმისაწვდომი.

  1. დიალა

დიალას პროვინცია მეამბოხეების თავშესაფარს წარმოადგენდა 2004 წლიდან. 2003 წლიდან მოყოლებული დიალა იყო ერთგვარი ჰაბი „ისლამური სახელმწიფოს“ წინამორბედთათვის, როგორებიც იყვნენ ისლამური სახელმწიფო ერაყში და ერაყის ალ-ქაიდა. იდეალური ლოკაცია სამხედრო ოპერაციების დაკავშირებისთვის და რთული რელიეფი უზრუნველყოფდა იდეალურ მდებარეობას მეამბოხეებისთვის, რომლებიც ეძებდნენ თავშესაფარს უსაფრთხოების ძალებისგან დასამალად.

3.1 პროვინციაში მოქმედი ძირითადი ჯგუფები

დიალას პროვინცია დიილას საოპერაციო სარდლობის დაფარვის ზონაშია; სარდლობა სრულად ფარავს დიალას პროვინციას და ასევე, სალაჰადინის აღმოსავლეთ ნაწილს, ეთნიკურად მრავალფეროვანი ტუზ-ხურმატოს ჩათვლით და ასევე ჰამრინის მთებს. სასაზღვრო გვარდია ფარავს დიალა-ვასიტის სასაზღვრო ზოლს ირანთან. სახალხო მობილიზაციის ძალები ძალიან ძლიერია დიალაში. ბადრის ორგანიზაცია, რომელიც პროვინციის საბჭოს აკონტროლებს, უსაფრთხოების კუთხით მთავარი მოქმედი სუბიექტია. გარდა ბადრის ორგანიზაციისა, პროვინციაში სახალხო მობილიზაციის ძალების სხვა დაჯგუფებებიც მოქმედებენ. პროვინციაში, ასევე, წარმოდგენილნი არიან ირანისგან მხარდაჭერილი დაჯგუფებები.

3.2 უსაფრთხოების მხრივ არსებული ვითარება

უსაფრთხოების ძალებმა „ისლამური სახელმწიფო“ დიალას პროვინციიდან 2015 წელს განდევნეს; თუმცა, 2017 წელს ერაყის ცენტრალურ ნაწილში დაჯგუფების დამარცხების შემდეგ, „ისლამური სახელმწიფოს“ ბევრმა მებრძოლმა აღადგინა კავშირები მომხრეებთან დიალას პროვინციაში. „ისლამური სახელმწიფოს“ 27 მოიერიშე ქსელიდან 5 დიალაში მდებარეობს – მუქთადიაში, ჯაულაუაში, საადიაში, ქარა ტაპასა და მანდალიში. 2018 წლის ოქტომბერში დაჯგუფებამ აღადგინა მოკავშირეთა ქსელი დიალას მდინარის ხეობაში, ჰამრინი ტბის მიმდებარე პერიფერიულ ზონებში, საიდანაც ცდილობ იერიშების განხორციელებას. წყაროების ცნობით, კირკუკის, სამხრეთ ნინევას, დიალას და ბაღდადტან ახლოს მდებარე ტარმიას პერიფერიულ ზონებში „ისლამური სახელმწიფო“ კვლავ აკონტროლებს სიტუაციას ღამით.

2018 წლის ივლისში „როიტერთან“ საუბრისას ერთერთი საველე მეთაური ამტკიცებდა, რომ „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლები მცირე, 3-5-კაციან ჯგუფებად გადაჯგუფდნენ და მათი რაოდენობა პროვინციის ტეროტორიაზე 75 მებრძოლს არ აღემატება. ტომების დაჯგუფების ლიდერი მიიჩნევდა, რომ სალაჰადინსა და დიალას შორის დაჯგუფების 150-200 მებრძოლი იმალება. წყაროების ინფორმაციით, ამბოხებულები მთებში იმალებიან, რაც ართულებს მათ მოძებნას. ისინი იყენებენ „სწრაფი იერიშისა და გაქცევის“ ტაქტიკას. დაჯგუფების მებრძოლებმა გაიპარსეს წვერი და ჩაიცვეს ჩვეულებრივი სამოსი, რამაც მათ გაუადვილა ადგილობრივ მოსახლეობაში შერევა. ისინი საბოტაჟის ტაქტიკას მიმართავენ და იერიშებს ახორციელებენ მოწყვლად ობიექტებზე, როგორიცაა მაგალითად ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა. ყოველივე ეს უფრო მეტად აღვივებს მძვინვარებას ხალხში, რომელიც ისედაც იტანჯება ელექტროენერგიის დეფიციტით.

დიალას პროვინციაში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების და სამოქალაქო პირებს შორის მსხვერპლის რაოდენობა თითქმის იდენტური იყო 2017 და 2018 წლებში. 2018 წელს პროვინციაში დაფიქსირდა 170 ინციდენტი, რასაც 265 სამოქალაქო პირი ემსხვერპლა. 2017 წელს ინციდენტების რაოდენობამ 180 შეადგინა, ხოლო მსხვერპლის რაოდენობა 276 იყო. სამოქალაქო პირებში სიკვდილიანობის ინტენსივობა 100 ათას კაცზე შეადგენდა 17.1-ს 2017 წელს და 16.4-ს 2018 წელს.

უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების სიმრავლის კუთხით გამოირჩეოდა ალ-მუქთადიას (82 ინდიტენტი და 112 დაღუპული), ქანაქინისა (36 ინციდენტი და 61 დაღუპული) და ბალადრუზის (20 ინციდენტი და 30 დაღუპული) რაიონები. სიკვდილიანობის ყველაზე მაღალი ინტენსივობა სამოქალაქო პირებს შორის დაფიქსირდა ალ-მუქთადიაში (46.37); შემდეგ კიფრსა (33.77) და ქანაქინში (26.14). დაფიქსირებული ინციდენტების უმეტესობა იყო ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლა (49.4%), ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედება (25.9%) და სიკვდილით დასჯა და სხვა სახის მკვლელობები (19.4%).

ვესთ პოინთის ტერორიზმთან ბრძოლის ცენტრის ახლო აღმოსავლეთის პოლიტიკის სწავლების ვაშინგტონის ინსტიტუტის მკვლევარი მაიკლ ნაითსი 2018 წლის დეკემბრის ანალიზში წერს, რომ 2018 წელს დიალაში ინციდენტების რაოდენობა წინა წელთან შედარებით შემცირდა. 2018 წელს დიალაში „ისლამური სახელმწიფოს“ იერიშების საშუალო თვიური რაოდენობა 26.2 იყო. იგივე მაჩვენებელი 2017 წელს შეადგენდა 79.6-ს და 50.3-ს 2013 წელს.

საერთო ჯამში, უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება დიალაში 2018 წლის განმავლობაში მერყევი იყო. 2018 წლის იანვარში „ისლამური სახელმწიფო“ აქტიური იყო პროვინციის თითქმის ყველა პერიფერიულ ზონაში. იერიშები მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლას და ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას; ასევე, მიზნობრივ თავდასხმებს უსაფრთხოების ძალებზე. დაჯგუფების უნარი, იერიშები განეხორციელებინა, იძლეოდა იმის ვარაუდის საშუალებას, რომ მეამბოხეები ახერხებდნენ თავისუფლად გადაადგილებას დიალას პროვინციაში. იგივე ხასიათის იერიშები გრძელდებოდა თებერვალშიც.

2018 წლის მარტში დიალაში ვითარება დაიძაბა. ვრცელდებოდა ინფორმაციები პოლიციელთა და სახალხო მობილიზაციის ძალების წევრების გატაცებების შესახებ. სხვადასხვა იერიშის დროს მოკლეს ორი მერი და ამასთან, „ისლამურმა სახელმწიფომ“ დაიწყო დაშინების ტაქტიკის გამოყენება. მეამბოხეთა აქტიურობა გაგრძელდა აპრილის დასაწყისშიც. ვრცელდებოდა ინფორმაციები დაშინებებისა და მუქარების შესახებ მაისში. აგვისტოში პროვინციის უსაფრთხოების საბჭომ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ მოსული დატოვა და დიალაში მოახდინა ინფილტრაცია „ისლამური სახელმწიფოს“ 180 მებრძოლმა. საერთო ჯამში, მიუხედავად იმისა, რომ 2018 წლის განმავლობაში ინციდენტების რაოდენობამ იკლო, „ისლამური სახელმწიფო“ განაგრძობდა უსაფრთხოების ძალებისა და სახალხო მობილიზაციის ძალების წინააღმდეგ იერიშებს დიალას პროვინციაში. 2018 წლის დეკემბერში ჯოელ უინგი თავის შეფასებაში წერდა, რომ „ისლამურმა სახელმწიფომ“ კონტროლი დაამყარა დიალას პერიფერიების უმეტეს ნაწილზე; ისევე როგორც სამხრეთ კირკუკისა და ცენტრალური და ჩრდილოეთ სალაჰადინის პერიფერიული ზონების დიდ ნაწილზე.

3.3 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

დიალადან ნინევამდე „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლებმა სახლებში ხაფანგები დატოვეს, რაც დევნილი მოსახლეობის დაბრუნებას ართულებს; უსაფრთხოების ძალების წევრები კი არ არიან საკმარისად გაწვრთნილები მაღალი-რისკის შემცველი ნივთიერებების გასანეიტრალებლად. დიალაში უსაფრთხოების კუთხით შექმნილმა ვაკუუმმა, რაც უსაფრთხოების ძალების ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობებისგან გაწმენდითი სამუშაოებით დაკავებამ შექმნა, „ისლამურმა სახელმწიფომ“ ამბოხის ტაქტიკაზე გადასვლისთვის გამოიყენა. არმიის, ფედერალური პოლიციისა და სახალხო მობილიზაციის ძალების ერთობლივად განაგრძობენ პროვინციაში გაწმენდით სამუშაოებს. ძნელი რელიეფი ჰარმინის მთებში უადვილებს „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლებს წვრთნის, დაგეგმვისა და იერიშების პროცესს. 2018 წლის თებერვალში უსაფრთხოების ძალებმა ბაქუბასთან 20 კილომეტრიანი გვირაბი აღმოაჩინეს, რომელიც აღჭურვილი იყო მაცივრებით და სარეცხი მანქანებით, მზის განათების სისტემებით და რამდენიმე თვის სამყოფი საკვები პროდუქტებით.

უსაფრთხოების ძალების 8 წევრის გატაცებისა და მკვლელობის შემდეგ, 2018 წლის ივნისში, მთავრობამ ფართო მასშტაბიანი ოპერაცია დაიწყო. ოპერაციაში ჩართული იყვნენ უსაფრთხოების ძალებისა და სახალხო მობილიზაციის ძალების რამდენიმე ასეული წევრი; ასევე, ელიტარული დანაყოფები. მიუხედავად დიდი წარმომადგენლობისა, ოპერაცია 2 კვირაში შეჩერდა, რადგან ვერ მოხერხდა ვერცერთი ამბოხებულის მოკვლა ან დაჭერა. ადგილობრივი ოფიცრის ინფორმაციით, ერაყის ძალები მაინც განაგრძობენ გაწმენდით ოპერაციებს. 2018 წლის ოქტომბერში გაერთიანებულმა ძალებმა შეძლეს და აღმოაჩინეს და გაანადგურეს 40 პოზიცია, რომელიც დიალას პროვინციაში „ისლამურ სახელმწიფოს“ ეკუთვნოდა.

3.4 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2018 წლის დეკემბრისთვის დიალას პროვინციიდან იძულებით გადაადგილებული იყო 89 ათასზე მეტი პირი; მათი უმრავლესობა (დაახლოებით 50 ათასი) პროვინციის შიგნით. ამავე პერიოდისთვის, დიალას პროვინცია იკავებდა მეხუთე ადგილს დაბრუნებულთა რაოდენობის მიხედვით (223,326 რეგისტრირებული დაბრუნებული). დაბრუნებულთა უმეტესობა (176,718), ასევე იყო პროვინციის შიგნით გადაადგილებული პირი. 2019 წლის თებერვლის მდგომარეობით, დიალას პროვინციიდან გადაადგილებულთა 80% პროვინციის შიგნით იყო ადგილნაცვალი.

2018 წლის ბოლოს, დიალაში 319,139 ადამიანი საჭიროებდა სხვადასხვა სახის დახმარებას. 36,573 ოჯახი მძიმე პირობებში იყო. დიალაში დაბრუნებულთა 12% ცხოვრობდა დაზიანებულ ან დანგრეულ სახლებში. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, პროვინციაში დაბრუნებულთა 40% ცხოვრობდა დაბალი სიმძიმის პირობებში, 32% საშუალო სიმძიმის და 26% მაღალი სიმძიმის პირობებში. დიალას პროვინცია არის ერთერთი იმათ შორის, სადაც განსაკუთრებით დაზიანდა ინფრასტრუქტურა. დიალაში, ისევე როგორც რამდენიმე სხვა პროვინციაში, ბევრი დაბრუნებული, რომელთაც ექსტრემისტებთან კავშირი დაბრალდათ, დაბრუნების შემდეგ იძულებით გაყარეს საკუთარი სახლებიდან. დიალას სუნიტურ რაიონებში სახალხო მობილიზაციის ძალები დაბრუნების საშუალებას არ აძლევენ „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კავშირში ეჭვმიტანილ პირებს. გამოთავისუფლებულ ტერიტორიებზე დაბრუნებულები, რომელთაც ჰყავთ ნათესავები „ისლამური სახელმწიფოს“ შემადგენლობაში, აწყდებიან სხვადასხვა სახის პრობლემებს, მათ შორის, შურისძიების მიზნით, ოჯახის წევრების ამოხოცვის მუქარებს.

3.5 გზების უსაფრთხოება

ჯალაულას სადავო ზონაში სახალხო მობილიზაციის ძალებმა დააწესეს უკანონო გადასახადები სატვირთო მანქანებზე, რომელთაც სავაჭრო ტვირთი მიაქვთ ქურთისტანის რეგიონიდან დანარჩენი ერაყის ტერიტორიაზე. საკონტროლო-გამშვები პუნქტები განთავსებულია მთავარ კომერციულ გზებზე. მანქანების გატარების სანაცვლოდ დაწესებული გადასახადებით დღეში დაახლოებით 300 ათასი ამერიკული დოლარი გროვდება. 2018 წლის განმავლობაში, „ისლამური სახელმწიფო“ პერიოდულად აწყობდა ყალბ საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებს, რისი საშუალებითაც იტაცებდა ხალხს გამოსასყიდის მიღების ან მკვლელობის მიზნით.

  1. კირკუკი

კირკუკის პროვინცია იყო ერთერთი იმ სადავო ტერიტორიებს შორის, სადაც ყველაზე ცუდი ტურბულენტური სიტუაცია იყო უსაფრთხოების კუთხით. „ისლამურმა სახელმწიფომ“ 2014 წელს დაიწყო იერიშები და როდესაც ერაყის არმია ჩამოიშალა, დაჯგუფებამ პროვინციაზე კონტროლი დაამყარა. „ისლამური სახელმწიფოს“ დამარცხების შემდეგ, 2017 წლის სექტემბერში ერაყის ქურთისტანმა ჩაატარა რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის შესახებ. რეფერენდუმი, რომელსაც ერაყი კატეგორიულად შეეწინააღმდეგა, კირკუკის პროვინციასაც მოიცავდა. ამიტომ, ერაყის მთავრობამ კირკუკში, რომელსაც ქურთული ძალები აკონტროლებდნენ, ჯარი, ანტი-ტერორისტული ძალები, ფედერალური პოლიცია და სახალხო მობილიზაციის ძალები შეიყვანა და ტერიტორიაზე კონტროლი დაამყარა. შედეგად, პროვინციაში ქურთული გავლენები არაბებისა და თურქმენების სასარგებლოდ დასუსტდა.

4.1 უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება

2018 წელს კირკუკში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 126 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 276 მშვიდობიანი მოქალაქე ემსხვერპლა. აღნიშნული მაჩვენებელი იყო გაცილებით ნაკლები, ვიდრე წინა წელს, როდესაც 175 ინციდენტს 950 სამოქალაქო პირი ემსხვერპლა. 100 ათას კაცზე სიკვდილიანობის ინტენსივობის მაჩვენებელი 62.9-დან 18.3-მდე შემცირდა 2018 წელს. მიუხედავად ამისა, აღნიშნული მაჩვენებელი იყო მეორე ერაყის პროვინციებს შორის, ნინევის პროვინციის შემდეგ. უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების სიმრავლით გამოირჩეოდა ქალაქი კირკუკი (53 ინციდენტის შედეგად დაიღუპა 81 სამოქალაქო პირი), ალ-ჰავიგა (48 ინციდენტის შედეგად დაიღუპა 126 სამოქალაქო პირი) და დაქუქი (9 ინციდენტის შედეგად დაიღუპა 39 სამოქალაქო პირი). ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლას (34.9%), ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას (31.7%) და სიკვდილით დასჯა/მკვლელობებს (28.6%).

2018 წლის განმავლობაში „ისლამური სახელმწიფოს“ იერიშები კირკუკის პროვინციაში ეტაპობრივად შემცირდა. წლის დასაწყისში იერიშების რაოდენობა საშუალოდ თვეში 39-ს შეადგენდა, საიდანაც 21 (53%) იყო მაღალი მასშტაბის შეტევა. მესამე კვარტლისთვის აღნიშნული მაჩვენებელი შემცირდა 25-მდე, საიდანაც მაღალი მასშტაბის იერიში იყო 13. 2018 წლის ნოემბრისთვის „ისლამური სახელმწიფო“ ვეღარ აკონტროლებდა რაიმე ტერიტორიას კირკუკის პროვინციაში, თუმცა ინარჩუნებდა მებრძოლებს ჰავიჯასა და ჰამრინის მთებში. ამავე ტერიტორიებზე, სავარაუდოდ, დაჯგუფება ინარჩუნებს მიძინებულთა ქსელს.

2018 წლის პირველი 10 თვის განმავლობაში კირკუკის პროვინცია „ისლამური სახელმწიფოს“  იერიშებისთვის ყველაზე ნაყოფიერი ტერიტორია აღმოჩნდა. ინციდენტების და ძალადობის დონე, კვლავ შედარებით მაღალია. ჯოელ უინგის შეფასებით, კირკუკის პროვინცია დანარჩენი ერაყის ტენდეციებიდან განცალკევებით დგას, რადგან „ისლამური სახელმწიფო“ ჯერ კიდევ ახერხებს ქალაქ კირკუკზე რეგულარული იერიშების მიტანას. წყაროების ცნობით, გარდა ამისა, „ისლამური სახელმწიფოს“ ფოკუსი უფრო მეტადაა მიმართული ადგილობრივი ხელისუფლების წინააღმდეგ. 2018 წლის ივლისში ადგილობრივი ხელისუფლების, ტომთა უხუცესების თუ სოფლის ლიდერთა ათობით წარმომადგენელი მოკლეს. 2018 წლის ოქტომბერსა და ნოემბერში, ასევე, მოკლეს რამდენიმე სოფლის ლიდერი. კირკუკის პერიფერიულ ზონებში, ღამით, „ისლამურ სახელმწიფოს“ აქვს გადაადგილების სრული თავისუფლება. პროვინციაში სხვა სახის ძალადობა მოიცავს ორგანიზებულ დანაშაულს და პოლიტიკურ ძალადობას; ხანდახან ორივეს ერთად. 2018 წლის მაისის არჩევნების დროს, ისევე როგორც ერაყის სხვა რეგიონებში, კირკუკშიც მიიტანეს იერიში კანდიდატებზე; თურქმენი პოლიტიკოსი დანაღმული ავტომობილის აფეთქებას გადაურჩა. კირკუკი იყო რიგით მესამე პროვინცია არჩევნებთან დაკავშირებული ძალადობის შედეგად დაღუპულთა მაჩვენებლით (10 მოკლული აპრილში და 20 – მაისში).

4.2 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

კირკუკის პროვინციაში, სხვადასხვა სამთავრობო ძალები, მათ შორის სახალხო მობილიზაციის ძალები, ფედერალური პოლიცია, არმია და სპეციალური დანაყოფები, ერთობლივი მოქმედებით მეტ-ნაკლებად თავს ართმევდნენ უსაფრთხოების უზრუნველყოფას 2018 წელს. საერთო ჯამში, 2017 წელთან შედარებით, კირკუკის გარშემო უფრო ნაკლები საკონტროლო-გამშვები პუნქტი იყო და მათ სრულად აკონტროლებდა ერაყის უსაფრთხოების სამსახური.

ქურთისტანის ავტონომიური რეგიონის წარმომადგენლების მტკიცებით, მას შემდეგ, რაც პეშმერგამ კირკუკი დათმო, შეიქმნა უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ვაკუუმი იმ ტერიტორიებზე, სადაც ერაყის სამხედრო ძალები არ ოპერირებენ; რამაც „ისლამურ სახელმწიფოს“ ამ ტერიტორიებზე მოქმედებისა და იერიშების დაგეგმვის საშუალება მისცა. სხვადასხვა წყარო, ზოგადად, მიიჩნევს, რომ უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ვითარება გამოსწორდა მას შემდეგ, რაც ერაყის უსაფრთხოების ძალებმა 2017 წლის ოქტომბერში პროვინციაზე კონტროლი აღადგინეს. ამასთან, წყაროები კირკუკში უსაფრთხოების კუთხით არსებულ ვითარებას კომპლექსურს და მყიფეს უწოდებენ. მათივე შეფასებით, პროვინცია პოლიტიკური და უსაფრთხოების კუთხით არა სტაბილურობას განიცდის.

ფედერალურ პოლიციას, რომელიც მიიჩნევა, რომ ბაღდადელი შიიტებისგან არის დაკომპლექტებული, არ აქვს ნდობა ადგილობრივი სუნიტი მოსახლეობის მხრიდან. ანტი-ტერორისტული ძალები კი საპირისპიროდ, მიიჩნევა, რომ უფრო პროფესიონალები არიან. საპოლიციო ბრიგადების დიდი წარმომადგენლობა ართულებს „ისლამური სახელმწიფოს“ მოქმედებებს, თუმცა, სამოქალაქო პირების დაცვის კუთხით, ხშირად, ჩავარდნებია; ხშირად, სამართალდამცავები აგვიანებენ სოფლის მოსახლეობის დახმარებას და უკვე განხორციელებული იერიშების შემდეგ აპატიმრებენ და განაიარაღებენ დამნაშავეებს.

ქალაქ კირკუკის გარეთ, სადაც სადავო ტერიტორიებია არაბებსა და ქურთებს შორის, ქურთები, რომლებიც დაბრუნებას ცდილობენ აწყდებიან დისკრიმინაციას და შევიწროვებას თურქმენული შიიტური დაჯგუფებების მხრიდან. სხვა შემთხვევებში, მიწები არაბებმა და თურქმენებმა მიითვისეს. ქურთებმა სრულად დაცალეს 40 სოფელი და ბევრ ქურთს ეშინია დაბრუნების შიიტური დაჯგუფებების გამო.

ერაყის უსაფრთხოების ძალები და სახალხო მობილიზაციის ძალები განაგრძობენ „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გაწმენდით ოპერაციებს, განსაკუთრებით, ჰავიჯაში, დაქუქსა და კირკუკის სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება გაუმჯობესდა 2018 წლის ივლისსა და აგვისტოში; მნიშვნელოვნად შემცირდა „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან იერიშების რაოდენობა; თუმცა, დაჯგუფების ქსელი სრულად ვერ გაანეიტრალეს და „ისლამური სახელმწიფო“ განაგრძობდა იერიშებს, მათ შორის ქალაქ კირკუკშიც.

კრიმინალი, რომელშიც ჩართული იყო როგორც დანაშაულებრივი ქსელები, ასევე უსაფრთხოების ძალების ელემენტები 2017 წლის ოქტომბრის შემდეგ გაიზარდა. ნარკოტიკებით ვაჭრობა, რომელსაც ძალიან მცირე მასშტაბით ჰქონდა ადგილი ქურთისტანსა და სადავო ტერიტორიებზე 2014 წლამდე, მომგებიან ბიზნესად გადაიქცა სახალხო მობილიზაციის ძალების კონტროლირებად ტერიტორიებზე. ვრცელდებოდა ინფორმაციები ოფიციალური პირების დანაშაულებრივ ქმედებებში ჩართულობის შესახებ. ვაჭრებს დაუწესეს „დაცვის უზრუნველყოფის გადასახადი“ და იყო მკვლელობების შემთხვევები დაუმორჩილებლობის დროს.

4.3 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

კირკუკის პროვინციაში საკმაო რაოდენობის იძულებით გადაადგილებული პირები არიან. მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის 2018 წლის დეკემბრის მონაცემებით, კირკუკში ფიქსირდებოდა 108,138 იძულებით გადაადგილებული პირი, რაც 2017 წლის დეკემბრის მონაცემებთან შედარებით (180,858) მნიშვნელოვნად ნაკლებია. დევნილთა უმეტესობა თავად პროვინციის შიგნით გადაადგილებული პირები არიან – 42% ჰავიჯადან, 9% კირკუკიდან და 6% დაქუქიდან; დანარჩენი – სალაჰადინსა და ნინევიდან. 2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით 319,338 კირკუკელი დევნილი დაუბრუნდა თავის მშობლიურ რეგიონს.

რაც შეეხება ქურთ მოსახლეობას, სხვადასხვა წყაროს მტკიცებით, მათი უმეტესობა, ვინც სადავო ტერიტორიები დატოვა ერაყის ძალების მიერ პეშმერგას წინააღმდეგ დაწყებული ოპერაციის შემდეგ, უკან დაბრუნდა. გადაადგილებული ოჯახების 75% დაბრუნდა ქალაქ კირკუკში. დაახლოებით 6 ათასი დევნილი, ვინც დაბრუნებაზე უარი თქვა, ძირითადად პეშმერგას წევრები არიან.

2018 წლის ბოლოს მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია და გაეროს სააგენტოები მძიმედ და ძალიან მძიმედ აფასებდნენ დაბრუნებულთა მდგომარეობას რიგ ზონებში და მიიჩნევდნენ, რომ იყო ხელახალი გადაადგილების რისკი. ალ-აბასში და სამხრეთ ჰავიჯაში ინფრასტრუქტურა დაზიანებულია და წვდომა საბაზისო სერვისებზე შეზღუდულია. მსოფლიო ბანკის 2018 წლის იანვრის მონაცემებით, კირკუკში სახლების 7% დაზიანებულია, რაც მეოთხე მაჩვენებელია ნინევის, სალაჰადინისა და ანბარის შემდეგ. 2019 წლის მონაცემებით, ჯანდაცვის ობიექტების 35% არ ფუნქციონირებს. კონფლიქტის შედეგად, ასევე, მძიმედ დაზიანდა სასოფლო-სამეურნეო ტერიტორია. 2018 წლის ბოლოს „ისლამური სახელმწიფო“ კვლავ ახორციელებდა იერიშებს ინფრასტრუქტურაზე; 2018 წლის სექტემბერში, დაჯგუფებად ააფეთქა კირკუკისა და დუბიზის დამაკავშირებელი ნავთობსადენი.

4.4 გზების უსაფრთხოება

2018 წლის განმავლობაში, მრავალი გზა ქალაქ კირკუკში და პროვინციის სხვადასხვა რაიონში მიჩნეული იყო მაღალი რისკის შემცველად. კირკუკისა და ბაღდადის დამაკავშირებელი გზა, რომელიც ასევე დამაკავშირებელი გზაა ერაყის სამხრეთ პროვინციებთან, ერთერთ ყველაზე საშიშ მარშრუტად მიიჩნეოდა 2018 წლის ივლისისთვის. წყაროების ინფორმაციით, ამ გზებზე ადგილი ჰქონდა გატაცებებს, ყალბ საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებს, მკვლელობებს, ძარცვებს, ავტომობილების აფეთქებებს და უსაფრთხოების ძალებისა და ხელისულფების წარმომადგენელთა მიზნობრივ მკვლელობებს.

  1. ნინევა

ნინევაში, „ისლამური სახელმწიფოს“ გამოჩენამდეც ადგილი ჰქონდა ძალადობრივ ექსტრემიზმს და ორგანიზებულ დანაშაულს დაჯგუფებების მხრიდან, რომელთაგან ბევრი „ისლამური სახელმწიფოს“ „წინაპარი“, ბევრიც მოწინააღმდეგე იყო. სადავო ტერიტორიებზე მდებარეობის და მრავალფეროვანი ეთნიკური შემადგენლობის გამო, ნინევა ყოველთვის მიიჩნეოდა სუნიტური არაბული ნაციონალიზმის კერად და ერთ დროს ერაყში ალ-ქაიდას გრავიტაციის ცენტრს წარმოადგენდა.

მოსული „ისლამური სახელმწიფოს“ კონტროლის ქვეშ 2014 წლის ივნისში მოექცა. თურქმენები, ქრისტიანები, იეზიდები, შაბაქები, კაკაები და სხვა ჯგუფები „ისლამური სახელმწიფოს“ მხრიდან წამების, საჯაროდ სიკვდილით დასჯის, გატაცებისა და სექსუალური მონობის მსხვერპლნი გახდნენ.

მოსულისთვის ბრძოლა 9 თვეს გაგრძელდა და ოფიციალური გამარჯვება „ისლამურ სახელმწიფოზე“ 2017 წლის ივლისში გამოცხადდა. მოსულისთვის ბრძოლა იყო ყველაზე მასშტაბური დაპირისპირება ერაყის უსაფრთხოების ძალებსა და „ისლამურ სახელმწიფოს“ შორის. ერაყის რიგით მეორე ქალაქი განსაკუთრებით მძიმედ დაზარალდა და ძალიან დიდი რაოდენობით მსხვერპლი დაფიქსირდა სამოქალაქო პირებს შორის.

პროვინციაში მოქმედი ჯგუფები მოიცავენ ერაყის უსაფრთხოების ძალებს, სახალხო მობილიზაციის ძალებს, ქურთულ უსაფრთხოების ძალებს, ქურთისტანთან ასოცირებულ დაჯგუფებებს; არა ასოცირებულ დაჯგუფებებს, უცხოურ ძალებს და ამბოხებულებს. ერაყის უსაფრთხოების ძალები ნინევაში უსაფრთხოების მთავარ მოქმედ სუბიექტადაა მიჩნეული. სიძლიერის მიხედვით, რიგით მეორე მთავარ მოქმედ სუბიექტად შიიტური სახალხო მობილიზაციის ძალები მიიჩნევა. პროვინციაში ბევრი ადგილობრივი და არა ადგილობრივი დაჯგუფება და თემთა მობილიზაციის ძალა მოქმედებს.

მიუხედავად იმისა, რომ 2017 წლის ბოლოს „ისლამური სახელმწიფო“ ერაყში ტერიტორიებს ვეღარ აკონტროლებდა, დაჯგუფება განაგრძობდა ასიმეტრიულ იერიშებს, მათ შორის ნინევაშიც. 2019 წლის იანვარში „ომის შესწავლის ინსტიტუტი“ წერდა, რომ „ისლამური სახელმწიფო“ ვერ აკონტროლებს ტერიტორიებს, თუმცა შეინიშნება რიგი ინდიკატორებისა, რაც მიუთითებს იმას, რომ დაჯგუფება იბრძვის გავლენისთვის. „ისლამური სახელმწიფოს“ მუდმივი საოპერაციო მოიერიშე ქსელები ნინევაში წარმოდგენილი იყო მოსულში, ქაიარაჰში, ჰატრასა და ერაყ-თურქეთის გაზსადენის კორიდორის ზონაში (სამხრეთ-დასავლეთ მოსული, ბადუში და სინჯარი). 2019 წლის იანვარში წყაროები ვარაუდობდნენ, რომ პროვინციაში „ისლამური სახელმწიფოს“ მინიმუმ 300 მებრძოლი ჰყავდა მიძინებულთა ქსელში.

5.1 უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება

2017 და 2018 წლებში ნინევა გამოირჩეოდა ძალადობის მაღალი ინტენსივობით. 100 ათას კაცზე სამოქალაქო პირებს შორის სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 2017 წელს იყო 265 და შემცირდა 47-მდე 2018 წელს. 2018 წელს ნინევაში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 217 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 1,591 სამოქალაქო პირი ემსხვერპლა. 2017 წელს 600 ინციდენტის შედეგად 9,211 სამოქალაქო პირის დაღუპვა იყო დადასტურებული. უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტების სიმრავლით გამოირჩეოდა მოსული (ჰამდანიასა და ტილკაიფის ჩათვლით) (183 ინციდენტი და 1369 დაღუპული სამოქალაქო პირი), სინჯარი (14 ინციდენტი და 95 დაღუპული სამოქალაქო პირი) და ტელაფარი (8 ინციდენტი და 96 დაღუპული პირი).

ძალადობის მაჩვენებელი ნინევაში დარჩა მაღალი „ისლამური სახელმწიფოს“ დამარცხების შემდეგად. უსაფრთხოების ძალები განიცდიდნენ გაცილებით დიდ დანაკარგებს, ვიდრე რომელიმე სხვა პროვინციაში. „ისლამური სახელმწიფოს“ ფოკუსი მიმართული იყო პერიფერიულ ზონებში მოქმედებებისკენ, მათ შორის უდაბნოს ტერიტორიაზე მოსულის სამხრეთით – ქაიარაჰში, ჰატრაში, აშ შურასა და მოსულის სამხრეთ-დასავლეთით (ატშანა, საჰაჯი და ტალ ზალატი); ასევე, ბაღდადსა და მოსულს შორის მდებარე უდაბნო და ერაყ-თურქეთის გაზსადენი (ე.წ. ჯურნის დერეფანი). 2018 წლის პირველი 10 თვის განმავლობაში, მიუხედავად იმისა, რომ იერიშები იყო მცირე მასშტაბის, პერიფერიულ ზონებში განხორციელებული თავდასხმების 62% მაღალი ხარისხის იყო – 37 ადგილობრივი ლიდერის მკვლელობა, მათ შორის 17 სოფლის მუხთარი იყო; ასევე, ტომთა წინააღმდეგობის ძალების ლიდერი. 2018 წლის იანვარი-ოქტომბრის პერიოდში, ნინევაში 7 ქალაქის მერი მოკლეს. „ისლამური სახელმწიფოს“ სამიზნეს ასევე წარმოადგენდნენ პოლიცია და სახალხო მობილიზაციის ძალები როგორც ნინევაში, ასევე კირკუკში, დიალასა და სალაჰადინში.

უსაფრთხოების ძალები განაგრძობდნენ „გაწმენდით“ სამუშაოებს ტალაფარში, ბააჯსა და სინჯარში. რეიდები ტარდებოდა მოსულსა და გარშემო რაიონებში; ამას შედეგად მოყვა „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლების დაპატიმრება და ლიკვიდაცია; მათ შორის ქალი მებრძოლების.

5.2 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

ერაყის უსაფრთხოების ძალები უსაფრთხოების კუთხით მთავარი მოქმედი სუბიექტია, თუმცა ნინევაში ის შედარებით სუსტია და ვერ უზრუნველყოფს ყველა სუბიექტის კონტროლს; აღნიშნული სუბიექტები იბრძვიან გავლენისთვის თავიანთ ზონებში და შედეგად, ნინევაში მმართველობა სამ ნაწილადაა გაყოფილი: ქალაქ მოსულს აკონტროლებს ადგილობრივი პოლიცია, გარშემო ზონაში ჩართულია სახალხო მობილიზაციის ძალები და ადგილობრივი დაჯგუფებები და დანარჩენი ტერიტორია კონტროლდება უსაფრთხოების ძალების მიერ. სინჯარში დაჯგუფებების ყოფნა ართულებს რეგიონში სიტუაციის დალაგებას, სარეკონსტრუქციო სამუშაოების დაწყებას და იეზიდების დაბრუნებას. ხშირად ადგილი აქვს დაჯგუფებებსა და უსაფრთხოების ძალებს შორის შეტაკებებს. მოსულში მოძალადეები სხვადასხვა შეიარაღებული დაჯგუფებები არიან, რომელთაგან ზოგიერთი „ისლამური სახელმწიფოს“ ქსელის ნარჩენია, ზოგიც ორგანიზებული დანაშაულებრივი ელემენტი.

ერაყის უსაფრთხოების ძალების და სახალხო მობილიზაციის ძალების მიმართ გაისმის ბრალდებები, რომ ისინი იყენებენ საკუთარ ძალაუფლებას უკანონო მოქმედებებით შემოსავლის მისაღებად და ეს ამცირებს მათ საბრძოლო შესაძლებლობებს და ნდობის ხარისხს ადგილობრივ მოსახლეობაში. 2018 წლის დეკემბერში სირიიდან ჯარების გაყვანის შესახებ აშშ-ის განცხადების შემდეგ, ექსპერტები ვარაუდობდნენ „ისლამური სახელმწიფოს“ გააქტიურებას როგორც სირიაში, ასევე ერაყში. 2019 წლის დასაწყისში „ჯეიმსთაუნის ფონდი“ წერდა, რომ არ გადადგმულა რეალური ნაბიჯები „ისლამური სახელმწიფოს“ აღზევების პრევენციისთვის და რომ მოსული არ წარმოადგენდა პრიორიტეტს შიიტური მთავრობისთვის.

5.3 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, 1,073,994 პირი ნინევიდან იძულებით გადაადგილებული იყო; მათგან 539,436 პროვინციის შიგნით. ამავე პერიოდისთვის ნინევა იკავებდა პირველ ადგილს დაბრუნებულთა რაოდენობით – 1,614,150. გაეროს სააგენტოები 2019 წლის დასაწყისში წერდნენ ნინევაში (ასევე სალაჰადინში, ბაღდადში, ანბარში, კირკუკსა და დიალაში) იძულებითი დაბრუნების შესახებ, რაც ხშირად ხელახალ გადაადგილებას იწვევდა. ნინევას ზოგიერთ რაიონში „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ასოცირებულად მიჩნეულ პირებს უკრძალავდნენ დაბრუნებას. ექსტრემისტებთან კავშირის ბრალდებით, უსაფრთხოების ძალებმა 22 ოჯახი იძულებით გადაასახლეს მოსულტან მდებარე სოფლიდან ლტოლვილთა ბანაკში.

დაბრუნებულთა ყველაზე დიდი მაჩვენებელი დაფიქსირდა მოსულში, ტელაფარსა და ალ-ჰამდანიაში. მოსულში დაბრუნებულთა რაოდენობამ თითქმის მილიონი შეადგინა. დაბრუნებულთა ძალიან მცირე რაოდენობა დაფიქსირდა ბააჯში, სადაც ვითარებას სახალხო მობილიზაციის ძალები აკონტროლებენ. არასტაბილური ვითარების გამო ძალიან ცოტა იეზიდი დევნილი დაბრუნდა სინჯარში. საერთო ჯამში, ნინევაში დაბრუნებული აწყდებოდნენ სხვადასხვა ხარისხით რთულ პირობებს. სხვადასხვა საჭიროების მქონე პირთა რაოდენობის (2,168,222) მიხედვით, ნინევა იკავებდა პირველ ადგილს 2018 წლის ნოემბრისთვის. დაზიანების დიდი მასშტაბებია მოსულსა და სინჯარში; შედარებით ნაკლებად, მაგრამ საგრძნობლადაა დაზიანებული პროვინციის სხვა ტერიტორიებიც. მოსულის დასავლეთ ნაწილი თითქმის სრულად განადგურებულია და იქ იშვიათად თუ ვინმე ბრუნდება. მოსულში ასაფეთქებელი ნარჩენების არსებობის გამო, ხშირია უბედური შემთხვევები და ქალაქის ზოგიერთი ნაწილი მიუწვდომელი რჩება.

5.4 გზების უსაფრთხოება

მოსულიდან სინჯარში მიმავალი გზა სირთულეებითაა სავსე, რადგან აქ 30-მდე საკონტროლო-გამშვები პუნქტია, რომელთაც სხვადასხვა ჯგუფი მართავს და კონტროლისა და არა პროგნოზირებადობის ხარისხიც სხვადასხვაა. ჰატრასა და მოსულის დამაკავშირებელ გზაზე „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლებმა მოაწყვეს ყალბი საკონტროლო-გამშვები პუნქტები და იტაცებდნენ მოსახლეობას; საპასუხოდ, ერაყის უსაფრთხოების ძალებმა დაჯგუფების 17 მებრძოლი მოკლეს. 2018 წლის დეკემბერში ხელისუფლებამ გადაწყვიტა პროვინციის შიგნით გზებზე ყველა საკონტროლო-გამშვები პუნქტის გაუქმება, მაგრამ გადაწყვეტილება სრულად ვერ აღსრულდა. დოჰუკისა და მოსულის დამაკავშირებელ გზაზე ასევე განთავსებულია საკონტროლო-გამშვები პუნქტები, რომელთაც მთავრობა და შეიარაღებული ჯგუფები აკონტროლებენ; აღნიშნული პუნქტები სერიოზულად აფერხებს ვაჭრობას.

  1. სალაჰადინი

2014 წელს „ისლამურმა სახელმწიფომ“ სალაჰადინის ნავთობით მდიდარი ტუზის რაიონი და პროვინციის დედაქალაქი ტიკრიტი დაიავა. მიუხედავად ამისა, პროვინციის ქალაქებმა, როგორიცაა სამარა, ბალადი და ამერლი, გაუძლეს იერიშებს და დაუპყრობელი დარჩნენ. სალაჰადინი იყო პირველი პროვინცია, რომელიც ერაყის უსაფრთხოების ძალებმა „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გაათავისუფლეს. ერაყის არმიამ 2015 წლის ზაფხულისთვის დაჯგუფების კონტროლის ზონიდან დაიხსნეს პროვინციის მთავარი დასახლებული ცენტრები. სალაჰადინი იყო ასევე პირველი პროვინცია, სადაც ხალხმა დაბრუნება დაიწყო.

პროვინციაში უსაფრთხოების კუთხით მოქმედი სუბიექტები არიან ერაყის უსაფრთხოების ძალები, სალაჰადინის საოპერაციო სარდლობა, სამარის საოპერაციო სარდლობა, ფედერალური პოლიცია, სახალხო მობილიზაციის ძალები, სუნიტური თომების დაჯგუფებები და თურქმენული დაჯგუფებები.

6.1 უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება

2018 წლის აპრილში წყაროები წერდნენ, რომ „ისლამური სახელმწიფოს“ საოპერაციო შესაძლებლობები შეზღუდული იყო სახალხო მობილიზაციის ძალების წარმომადგენლობის გამო, თუმცა კვლავ ვრცელდებოდა ინფორმაციები დაჯგუფების მებრძოლების აქტივობებზე ღამით. 2018 წლის ოქტომბერში „ისლამურმა სახელმწიფომ“ კონტროლის მცირე ზონა შექმნა სალაჰადინში ბაიჯის ჩრდილოეთით. 2018 წლის დეკემბრის მონაცემებით, სალაჰადინში დაჯგუფებას მუდმივად მოქმედი საოპერაციო მოიერიშე ქსელი ჰყავდა ჯალამის უდაბნოში, ბაიჯიში, შირქათში, პულკანასა და მუთაბია/უდაიმში.

„ისლამური სახელმწიფო“ ტერიტორიას აკონტროლებდა ბაიჯის პერიფერიულ ზონაში, მახულის მთებში, სადაც მოსახლეობაზე სოციალურ კონტროლს ახორციელებდა. შეინიშნებოდა რიგი ინდიკატორებისა რომლებიც მოწმობდა, რომ დაჯგუფება იბრძოდა გავლენისთვის. სხვადასხვა წყაროს ვარაუდით, „ისლამურ სახელმწიფოს“ 150-200 მებრძოლი ჰყავს სალაჰადინსა და დიალას შორის ტერიტორიაზე. 2018 წლის ივლისში ერაყის ყოფილი შინაგან საქმეთა მინისტრი ვარაუდობდა, რომ „ისლამური სახელმწიფო“ კონტროლს ინარჩუნებდა კირკუკის, სალაჰადინისა და დიალას 75-მდე სოფელში.

2018 წელს სამოქალაქო პირებს შორის 100 ათას კაცზე სიკვდილიანობის ინტენსივობით სალაჰადინი მეოთხე პროვინცია იყო ერაყში 10.05 მაჩვენებლით, რაც თითქმის ნახევარია იმ მაჩვენებლისა, რომელიც 2017 წელს დაფიქსირდა (28.05). სალაჰადინში 2018 წელს უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 83 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 152 სამოქალაქო პირის სიკვდილი მოჰყვა. აღნიშნული მაჩვენებელი ასევე გაცილებით ნაკლები იყო 2017 წლის რიცხვებთან შედარებით – 83 ინციდენტი და 424 დაღუპული სამოქალაქო პირი. უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ინციდენტებისა და სამოქალაქო პირებს შორის მსხვერპლის რაოდენობის მიხედვით გამოირჩეოდა ბაიჯი (19 ინციდენტი და 32 დაღუპული), ალ-შირქათი (13 ინციდენტი და 40 დაღუპული) და ბალადი (13 ინციდენტი და 34 დაღუპული). ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლას, ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედებას და სიკვდილით დასჯა/მკვლელობებს. „ისლამური სახელმწიფო“ 2018 წლის განმავლობაში განაგრძობდა ასიმეტრიულ იერიშებს ერაყის ჩრდილოეთით და ჩრდილო-დასავლეთით, მათ შორის სალაჰადინში. თუმცა 2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, ექსპერტების შეფასებით, დაჯგუფება შესუსტებული იყო პროვინციაში, რასაც მოწმობს ის ფაქტი, რომ 2018 წელს იერიშების საშუალო მაჩვენებელი თვეში შეადგენდა 14.2-ს; როდესაც იგივე მაჩვნებელი 2017 წელს 84.0 იყო. „ისლამური სახელმწიფოს“ აქტივობების შესუსტება დიდწილად გამოიწვია შიიტურ და სუნიტურ სახალხო მობილიზაციის ძალების დაჯგუფებებს შორის თანამშრომლობამ. 2018 წლის დასაწყისში ძალადობის მატება შეინიშნებოდა, რაც დაჯგუფება „თეთრი დროშების“ აქტივობებით იყო გამოწვეული. ტენდენცია შეინიშნებოდა თებერვალშიც. მარტში იმატა თავდასხმებმა უსაფრთხოების ძალებზე. წლის განმავლობაში ძალადობრივი ინციდენტები პერიოდულად სხვადასხვა ინტენსივობით გრძელდებოდა. 2018 წლის ბოლოსკენ ადგილობრივი ხელისუფლება ყურადღებას ამახვილებდა ორგანიზებული დანაშაულის ზრდაზე ტუზ ხურმატოში, მათ შორის იყო გამოსასყიდის მიზნით გატაცებები, რის შედეგადაც 400-მდე ადამიანი გაუჩინარდა.

6.2 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

„ისლამური სახელმწიფოს“ აქტივობები ჰამრინის მთებში პროვინციაში დესტაბილიზაციის წყაროა. მთის რთული რელიეფის გამო, ძნელია დაჯგუფების წევრების წინააღმდეგ მოქმედება და ეს მათ საშუალებას აძლევს უსაფრთხოების ძალების წინააღმდეგ იერიშები დაგეგმოს და განახორციელოს. უსაფრთხოების ძალების მიერ ჩატარებული გაწმენდითი ოპერაციები არაეფექტური იყო. ძირითად პრობლემას წარმოადგენს ის ფაქტი, რომ პერიფერიულ ნაწილში უსაფრთხოების ძალები საკმარისი რაოდენობით არ არიან წარმოდგენილნი. თვითმხილველთა ინფორმაციით, ჰავიჯაში, კირკუკსა და ტუზ ხურმატოში „ისლამური სახელმწიფოს“ მებრძოლები თავისუფლად გადაადგილდებიან. 2017 წლის ოქტომბერში ტერიტორიიდან პეშმერგას გასვლამ უსაფრთხოების კუთხით ვაკუუმი შემქნა, რაც სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. ქურთული ძალების გასვლის შემდეგ, დაიკარგა ის ცოდნა და გამოცდილება, რომელიც ქურთულ ძალებს ამბოხებულებთან ბრძოლის მიმართულებით ჰქონდათ.

6.3 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით სალაჰადინიდან იძულებით გადაადგილებულ პირთა რაოდენობა 238,728 პირს შეადგენდა. მათი უმრავლესობა (117,870 პირი) პროვინციის შიგნით იყო გადაადგილებული. დაბრუნებულთა რაოდენობის მიხედვით, სალაჰადინი პროვინციებს შორის მესამე ადგილს იკავებს (590,652 რეგისტრირებული დაბრუნებული). მათი ძირითადი ნაწილი პროვინციის შიგნით იყო გადაადგილებული, დანარჩენები კი კირკუკიდან და ერბილიდან დაბრუნდნენ. გაეროს სააგენტოების მონაცემებით, სალაჰადინი მესამე ადგილზეა საჭიროებების მქონე პირთა რაოდენობის მიხედვით (764,669). იგივე წყაროების ინფორმაციით, დაბრუნებულთათვის ყველაზე რთული პირობები იყო ნინევაში, სალაჰადინში, კირკუკსა და ანბარში. 2019 წლის იანვრის მონაცემებით, მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის დასკვნით, სალაჰადინიდან დევნილთა 68% დაბრუნდა პროვინციაში. უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარების ნეგატიური გავლენა უფრო მაღალია, ვიდრე საშუალო მაჩვენებელი, რადგან დაბრუნებულები რისკის შემცველ ზონებში ცხოვრობენ; სადაც ადგილი აქვს სხვადასხვა სახის ინციდენტებს – თვითნებური დაკავებები (35%), გატაცებები (21%) და ინციდენტები, რომელთაც საბრძოლო ნარჩენები და ნაღმები იწვევს (13%). საერთო ჯამში, სალაჰადინში 89,158 დაბრუნებული ოჯახია, რომლებიც მძიმე პირობებს აწყდებიან. პროვინცია ასევე ერთერთია იმ პროვინციებს შორის, სადაც სერიოზულადაა დაზიანებული ინფრასტრუქტურა.

სალაჰადინში, ისევე როგორც სხვა პროვინციებში, ის დევნილები, რომელთაც მიიჩნევენ ექსტრემისტებთან კავშირის მქონეებად, უკრძალავენ დაბრუნებას ან დაბრუნების შემთხვევაში ძალით ასახლებენ უკან.

ტუზ ხურმატოს რაიონი დაყოფილია სუნიტ ქურთებს, შიიტ თურქმენებსა და სუნიტ არაბებს შორის, რაც იწვევს ხანგრძლივ ეთნიკურ და კონფესიურ დაპირისპირებებს. ტუზ ხურმატო, სადავო ტერიტორიებს შორის, ყველაზე დიდი ძალადობის მომსწრე იყო მას შემდეგ, რაც ერაყის ძალებმა ტერიტორიაზე კონტროლი წაართვეს ქურთულ ძალებს 2017 წლის ოქტომბერში.

 

6.4 გზების უსაფრთხოება

სალაჰადინის მოსულთან, ერბილთან და ბაღდადთან დამაკავშირებელი გზების უმეტეს ნაწილს სახალხო მობილიზაციის ძალების აკონტროლებენ. „ისლამური სახელმწიფო“ პერიოდულად ახერხებს ყალბი საკონტროლო-გამშვები პუნქტების ორგანიზებას, რაც გამოწვევაა როგორც სამოქალაქო პირებისთვის, ასევე უსაფრთხოების ძალებისთვის. სახალხო მობილიზაციის ძალები ფლობენ როგორც სივრცით კონტროლს პროვინციაში, ასევე ისინი აკონტროლებენ სტრატეგიულად მნიშვნელოვან საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებს. აღნიშნული პუნქტების გამო, ერთი საათის სავალი გზის გავლას დაახლოებით 4 საათი სჭირდება.

  1. ერაყის ქურთისტანის რეგიონი

ერაყის ქურთისტანი ავტონომიური რეგიონია, რომელიც სამი პროვინციისგან – ერბილი, სულეიმანია და დოჰუკი – შედგება. ადმინისტრაციული ცენტრი ერბილში მდებარეობს, თუმცა ძალაუფლება რეალურად ორ მთავარ პარტიას შორისაა გადანაწილებული. KDP აკონტროლებს დოჰუკსა და ერბილს და PUK აკონტროლებს სულეიმანიას. 2014 წელს დაწყებული კონფლიქტი „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ ერაყის ქურთისტანს არ შეხებია და რეგიონში ყოველთვის იყო სტაბილური სიტუაცია უსაფრთხოების კუთხით. ქურთისტანის რეგიონში ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი იყო სამოქალაქო პირებს შორის სიკვდილიანობის ინტენსივობის კუთხით. აღნიშნულმა მაჩვენებელმა მოიმატა 2018 წლის განმავლობაში და შეადგინა დოჰუკში 3.12 (1.89 2017 წელს), ერბილში 1.3 (0.8 2017 წელს) და 2.28 სულეიმანიაში (1.21 2017 წელს).

7.1 უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება

2018 წლის განმავლობაში დოჰუკში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული 20 ინციდენტი დაფიქსირდა, რასაც 28 სამოქალაქო პირი ემსხვერპლა. ინციდენტების 50% იყო საჰაერო დაბომბვები. ერბილში 2018 წელს უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ 15 ინციდენტს ჰქონდა ადგილი, რის შედეგადაც 26 სამოქალაქო პირი დაიღუპა. ინციდენტების უმეტესობა იყო ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლა (40%), ხელნაკეთი ასაფეთქებელი მოწყობილობების ამოქმედება (20%) და სიკვდილით დასჯა/მკვლელობები (13.3%). სულეიმანიაში 2018 წელს 26 ინციდენტს ჰქონდა ადგილი, რასაც 45 სამოქალაქო პირის სიკვდილი მოჰყვა. ინციდენტების უმეტესობა მოიცავდა ცეცხლსასროლი იარაღიდან სროლას (53.8%), სიკვდილით დასჯა/მკვლელობებს (26.9%) და დაბომბვებს (3.8%).

2018 წლის მაისის არჩევნების პარალელურად, რეგიონში გაიზარდა პოლიტიკური ძალადობის დონე. რეგიონი მოიცვა ხანგრძლივმა საპროტესტო აქციებმა. თვითმხილველები საუბრობდნენ უსაფრთხოების ძალების მხრიდან ძალის გადამეტების ფაქტებზე – ჟურნალისტებისა და დემონსტრანტების მიმართ უსაფრთხოების ძალების მიერ ადგილი ჰქონდა ფიზიკურ და ვერბალურ იერიშებს. საპროტესტო აქციები გაგრძელდა 2018 წლის დეკემბერშიც, როდესაც სამიზნედ საჯარო შენობები და პარტიების ოფისები იქცა. დემონსტრანტები ითხოვდნენ ქურთისტანის რეგიონული მთავრობის გადადგომას.

2018 წლიდან მოხდა თურქეთსა და ქურთისტანის მუშათა პარტიას შორის კონფლიქტის ესკალაცია. თურქული შეიარაღებული ძალები ერაყის ქურთულ ტერიტორიაზე 2017 წლის ბოლოს შევიდნენ და პროგრესულად განავითარეს თავიანთი წარმომადგენლობა – ქურთისტანის ტერიტორიაზე მათ ააშენეს სამხედრო ინფრასტრუქტურა, სამხედრო ბაზები და გზები. დაკავებულმა ტერიტორიამ 400 კვადრატული კილომეტრი შეადგინა და გაიზარდა სამხედრო პატრულირება ერაყის ქურთისტანის დასახლებულ სოფლებში. თურქულ ძალები წარმოდგენილნი არიან დოჰუკისა და ერბილის პერიფერიულ ზონებში. 2018 წლის განმავლობაში გაიზარდა სახმელეთო შეტაკებებისა და საჰაერო დაბომბვების რაოდენობა, რასაც რამდენჯერმე სამოქალაქო პირებს შორის მსხვერპლის მოჰყვა. ამასთან, ირანელი ქურთი ამბოხებულების წინააღმდეგ ირანულმა ძალებმაც დაიწყეს ოპერაციები.

წყაროების შეფასებით, ქურთისტანის ჰალაბიას რაიონში „ისლამურ სახელმწიფოს“ მხარდაჭერის ზონები აქვს 2016 წლიდან მოყოლებული და ცდილობს აღნიშნული ზონები გააფართოვოს. მახმურის რაიონი, რომელიც ფორმალურად ერბილის პროვინციას ეკუთვნის, სადავო ტერიტორიადაა შეფასებული; სადაც „ისლამური სახელმწიფო“ მართალია ვერ აკონტროლებს ტერიტორიებს, მაგრამ აქვს ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ზეწოლა მოსახლეობაზე და სახეზეა რამდენიმე ინდიკატორი, რომელიც მიანიშნებს იმ ფაქტზე, რომ დაჯგუფება ერაყის უსაფრთხოების ძალებთან გავლენისთვის იბრძვის.

7.2 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

ქურთისტანის რეგიონული მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიაზე ქურთულ ძალებს აქვთ პოტენციალი, ძალიან ეფექტურად უზრუნველყონ უსაფრთხოება. სამართალდამცავი სტრუქტურები გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე ცენტრალურ და სამხრეთ რეგიონებში. თუმცა, არის ტერიტორიები, რომელთაც რეგიონული მთავრობა ვერ აკონტროლებს და აქ სიტუაცია განსხვავებულია; ასეთია, ერაყის ქურთისტანის დასავლეთი. უსაფრთხოების უზრუნველყოფა იმაზეცაა დამოკიდებული, ვინ არის ძალადობის წყარო. ერაყის ქურთისტანის სამხედრო ძალები, პოლიცია და დაზვერვა პრაქტიკაში იყოფა ორ ნაწილად – ისინი, ვინც KDP პარტიას ემსახურებიან და ისინი, ვინც PUK პარტიას ემსახურებიან. ორივე მათგანი პირდაპირ პარტიის ოფისიდან იღებს ბრძანებებს და ატარებს პარტიულ ინტერესებს. გარდა ამისა, ორივე მხარეს განსხვავებული მოკავშირეები ჰყავთ როგორც ერაყის ქურთისტანში, ასევე მის ფარგლებს გარეთ. KDP-ის შესაძლებლობები, დამოუკიდებლად ებრძოლონ ქურთისტანის მუშათა პარტიას, შეზღუდულია, რადგან დაჯგუფება აკონტროლებს მძიმე და მიუწვდომელ ტერიტორიებს.

7.3 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, ერბილიდან 10 ათასამდე ადამიანი იყო იძულებით გადაადგილებული თავად პროვინციის შიგნით; გადაადგილება ხდებოდა მახმურის რაიონიდან. ზუსტი ინფორმაცია იმის შესახებ თუ რა ტენდენციები გამოიწვია თურქულმა და ირანულმა ოპერაციებმა უცნობია; თუმცა რიგი წყაროების მტკიცებით, აღნიშნულმა ოპერაციებმა ადგილობრივებს გადაადგილება აიძულა.

7.4 გზების უსაფრთხოება

2018 წლის აპრილში გაიხსნა ერბილისა და მახმურის დამაკავშირებელი მთავარი მაგისტრალი, რომელიც 2017 წლის ოქტომბერში ერაყის ძალებსა და რეგიონული მთავრობის ძალებს შორის სადავო ტერიტორიებისთვის შეტაკებების გამო 6 თვის განმავლობაში იყო დაკეტილი. ასევე ოფიციალურად გაიხსნა  ერბილისა და კირკუკის დამაკავშირებელი მთავარი გზა. ერბილიდან კირკუკისკენ მიმავალი ორი მთავარი გზატკეცილის კირკუკის საზღვართან მონაკვეთი მიიჩნევა რისკის შემცველად.

  1. სამხრეთის პროვინციები

ერაყის სამხრეთი პროვინციები ეთნიკური მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. სრული უმრავლესობა შიიტები არიან; თუმცა, ასევე წარმოდგენილნი არიან ფეილი ქურთები, ქრისტიანები და საბეან მანდეანელები. ქალაქი ბასრა, რომელიც ერაყის სამხრეთით მდებარეობს, სიდიდით მესამე ქალაქია. ბასრაშია ერაყში ნავთობის ყველაზე დიდი საბადოები. აღნიშნული მარაგების მსოფლიო ბაზრისთვის გახსნა სადამის რეჟიმის შემდეგ, იყო დიდი ხნის ნანატრი ბიძგი ერაყის ეკონომიკისთვის.

8.1 უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება

საერთო ჯამში, სამოქალაქო პირებს შორის 100 ათას კაცზე სიკვდილიანობის ინტენსივობის ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი სამხრეთის პროვინციებშია. 2018 წელს სამხრეთის პროვინციებში აღნიშნული მაჩვენებელი ყველაზე მაღალი იყო ბასრაში და შეადგენდა 4.62-ს, დიქარში – 2.52, მისანში – 1.71 და ბაბილში – 1.43.

სამხრეთის პროვინციებს არ შეხებია „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ კონფლიქტი. სამხრეთის პროვინციებიდან დაჯგუფების წინააღმდეგ საბრძოლველად 2014 წელს ათასობით პირი წავიდა. სამხრეთის პროვინციები ერაყის ყველაზე უსაფრთხო ტერიტორიაა, თუმცა პრობლემები მაინც არსებობს; აღნიშნული პრობლემები დაკავშირებულია კრიმინალთან, ნარკოდანაშაულთან, შიიტურ დაჯგუფებებს შორის დაპირისპირებასთან, ორგანიზებულ დანაშაულთან დაჯგუფებების მხრიდან; ასევე, გატაცებებთან, გამოძალვასა და სექსუალური ექსპლუატაციის მიზნით ადამიანებით ვაჭრობასთან. სამხრეთ პროვინციებში უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული ძალიან ცოტა ინციდენტი ფიქსირდება და მათი უმრავლესობაში ჩართულნი არიან თომები, სახალხო მობილიზაციის ძალები, ბანდები ან ყველა ერთად. ძალადობა სხვადასხვა შიიტურ შეიარაღებულ ჯგუფებს შორის სამხრეთის პროვინციებში ხდება და წარმოადგენს ტერიტორიასა და ნავთობიდან მიღებულ შემოსავალზე კონტროლის დამყარებისთვის ბრძოლას. შიგა შიიტური დაპირისპირებები ძირითადად გავლენას ახდენს იმ ხალხის უსაფრთხოებაზე, რომლებიც აქტიურად არიან ჩართულნი დაჯგუფებებში ან ტომთა ჯგუფებში.

რეგიონის სტაბილურობაზე ნეგატიურად მოქმედებს ტომებს შორის დაპირისპირება. ადგილობრივი პოლიცია უგულებელყოფს ან საერთოდ უძლურია, აღკვეთოს ასეთი კონფლიქტები. იმ შემთხვევაშიც, როდესაც ინტერვენცია მიზანშეწონილია, პოლიციის ოფიცრები, რომლებიც ხშირად ერთერთი კონფლიქტურ მხარესთან არიან დაკავშირებულები, არ ერევიან შემდგომი რეპრესიების შიშით.

სამხრეთის პროვინციებში 2018 წელი მთავრობის საწინააღმდეგო დემონსტრაციებით გამოირჩეოდა. მოსახლეობა აპროტესტებდა ელექტროენერგიის დეფიციტს, სასმელი წყლის დაბალ ხარისხს, მწირ საჯარო სერვისებს, უმუშევრობას და ფართოდ გავრცელებულ კორუფციას. მთავრობა ცდილობდა ხალხის დაშოშმინებას, თუმცა ხელისუფლების დაპირებების მიუხედავად, პროტესტი გრძელდებოდა. ზუსტი რიცხვი უცნობია, თუმცა წყაროების ინფორმაციით, ათობით დემონსტრანტი იქნა დაკავებული და დაპატიმრებული.

8.2 სახელმწიფოს უნარი დაიცვას კანონი და წესრიგი

ტომებს შორის დაპირისპირება ნეგატიურ გავლენას ახდენს სამხრეთ ერაყის ეკონომიკაზე, რადგან რიგმა უცხოურმა კომპანიებმა და ნავთობის გადამამუშავებელმა ქარხნებმა შეაჩერეს თავიანთი საქმიანობა; დასაქმებული მუშახელი უარს აცხადებდა სამსახურში გასვლაზე უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული პრობლემების გამო. უსაფრთხოების ძალების მცდელობას, მოეგვარებინათ ტომებს შორის კონფლიქტური ვითარება, დიდი შედეგი არ მოუტანია.

ნავთობის სექტორში ფართოდაა გავრცელებული კორუფცია და გამოძალვა. ბასრას ლიდერი კლანი რეკეტის სქემით, რომელიც სახელმწიფოს მხარდაჭერის სანაცვლო კომპენსაციადაა შენიღბული, 105 მილიონ აშშ დოლარზე მეტს იღებს. ნავთობის მარაგები ბასრაში ისეთ ტერიტორიებზეა, სადაც ძლევამოსილი, ხშირ შემთხვევაში შეიარაღებული ტომები სახლობენ და ნავთობის სფეროს სუბიექტებმა იციან, რომ უნდა დაიქირაონ გავლენიანი ტომების ლიდერები სხვადასხვა სახის კამათისა და დაპირისპირებების მოსაგვარებლად.

უსაფრთხოების სამსახური დაკავებულია დაპირისპირებული შეიარაღებული ჯგუფებს შორის უსაფრთხოების უზრუნველყოფით, რაც ზოგადად უსაფრთხოების კუთხით გარკვეულ ნაპრალებს ქმნის. კრიმინალურმა ბანდებმა ბასრაში გამოიყენეს უსაფრთხოების კუთხით არსებული ხარვეზები და შედეგად გაიზარდა ძარცვის, გატაცების, მკვლელობების და ნარკოტიკებით ვაჭრობის ფაქტები.

8.3 იძულებითი გადაადგილება და დაბრუნება

2019 წლის იანვრის მონაცემებით, იძულებით გადაადგილებული პირების დაახლოებით 3% იმყოფება სამხრეთის პროვინციებში; მათგან თითქმის ყველა ნაჯაფის პროვინციაში. გაეროს სააგენტოების მონაცემებით, სხვადასხვა საჭიროების მქონე პირთა რაოდენობა პროვინციებში ასეთი იყო: ნაჯაფი (28,069), ქერბალა (25,497), ბაბილი (23,853), ქადისია (15,206), ვასიტი (13,529), ბასრა (8,088), დიქარი (4,171), მისანი (2,966) და მუთანა (1,290). „Human Rights Watch“-ის ერთერთი მკვლევარის მტკიცებით, ბაბილი ერთადერთი პროვინციაა, სადაც არავინ დაბრუნებულა.[1] [2]

[1] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Security situation, March 2019

 (accessed on 27 March 2019)

[2] EASO – European Asylum Support Office: Iraq; Security situation (supplement) – Iraq Body Count – civilian deaths 2012, 2017-2018, February 2019

 (accessed on 27 March 2019)

დაიჯესტი. მსოფლიოში მიმდინარე ახალი ამბების ქრონიკა. 1-7 მარტი, 2019

ტერაქტების სერია სომალიში – მოგადიშუს სავაჭრო ცენტრში მომხდარ აფეთქებას 25 ადამიანი ემსხვერპლა. ტერაქტიდან ერთ საათში ქალაქში მეორე აფეთქებაც მოხდა. მომხდარზე პასუხისმგებლობა დაჯგუფება „ალ-შაბაბმა“ აიღო.[1]

ერაყის ფედერალური და ქურთი მმართველების მიერ ციხეებში 1500-მდე ბავშვი „ისლამურ სახელმწიფოსთან“ სავარაუდო კავშირის გამო აწამეს – ამის შესახებ „Human Rights Watch“ წერს. ოფიციალურ პირებს საპასუხო განცხადება არ გაუკეთებიათ.[2]

რუსეთში ინტერნეტის საშუალებით მთავრობისადმი უპატივცემულობის გამოხატვა კანონით დაისჯება – ღია უპატივცემულობის შემცველი პოსტის ინტერნეტში განთავსების დასჯად ქმედებად გამოცხადებას მხარი 327-მა დეპუტატმა დაუჭირა, წინააღმდეგი 40 იყო. ამიერიდან, „როსკომნადზორი“ ვებგვერდების მფლობელებს ასეთი პოსტების წაშლას დაავალდებულებს. თუ დავალება 24 საათში არ შესრულდება, გვერდები სრულად დაიბლოკება. მთავრობის მიმართ უპატივცემულო პოსტების განთავსება უთანაბრდება წვრილმან ხულიგნობას. პირველ შემთხვევაში მომხმარებელი 30-100 ათასი რუბლით, მეორე ჯერზე კი 200 ათასი რუბლით ან 15-დღიანი პატიმრობით დაისჯება.[3]

ვითარება ავღანეთში – ნანგარჰარის პროვინციაში სამშენებლო კომპანიაზე თავდასხმას 16 ადამიანი შეეწირა, 9 კი დაშავდა. ხუთივე ტერორისტი ლიკვიდირებულია. თავდასხმა აშშ-სა და თალიბანს შორის სამშვიდობო მოლაპარაკებების წინააღმდეგ იყო მიმართული.[4]

ტერაქტი მოხდა ქაბულში, სადაც პოლიტიკურ ლიდერთა შეკრება მიმდინარეობდა. შეკრების ადგილის სიახლოვეს ტერორისტებმა ჭურვები ააფეთქეს, ისმოდა სროლის ხმა. ინციდენტს 3 ადამიანი ემსხვერპლა და 17 დაშავდა. მსუბუქად დაშავდა პრეზიდენტობის კანდიდატი აბდულ რატიფ პედრამიც.[5]

[1] LA Times; Somalia blast attributed to militants kills at least 25; 28 February, 2019; available at: https://www.latimes.com/world/la-fg-somalia-shabab-bombing-20190228-story.html?fbclid=IwAR1vr-ILc9s7HJ628bLBQ-AGHGsPdqCFbmbnh_1T_JsAKE81Mm4Dqzm8_Ws

[2] BBC; IS-linked children detained in Iraq being tortured – HRW; 6 March, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47464315

[3] იმედის ახალი ამბები; რუსეთში ინტერნეტში მთავრობის მიმართ უპატივცემულობა კანონით დაისჯება; 7 მარტი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/98837/rusetshi-internetshi-mtavrobis-mimart-upativtsemuloba-kanonit-daisjeba

[4] NDTV; At least 16 killed in Suicide Attack in Eastern Afghanistan; 6 March, 2019; available at: https://www.ndtv.com/world-news/at-least-16-killed-in-attack-in-eastern-afghanistan-provincial-2003508

[5] Reuters; Attack on Shi’ite Muslim gathering in Afghan capital kills three; 7 March, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-attacks/explosions-near-political-gathering-in-afghan-capital-many-hurt-idUSKCN1QO0S7?fbclid=IwAR1FijyNGDHLxQYp8q3T8iwfd_tFKA6XCiY0GRARpKAto-vB6WL5DGwtPhE

ერაყი. ბაასის პარტიის წევრთა მიმართ დამოკიდებულება. თებერვალი, 2019

ერაყის კონსტიტუციით გარანტირებულია პოლიტიკური პარტიის ფორმირებისა და უკვე არსებულში გაწევრიანების უფლება, გარდა 2003 წლამდე არსებული დიქტატორული მმართველობის დროინდელი ბაასის პარტიისა. 2016 წლის კანონმა განამტკიცა აკრძალვა და სისხლის სამართლებრივი წესით დასჯადი გახადა ბაასისტების საპროტესო აქციები და ბაასისტების იდეების პროპაგანდა. იგივე აკრძალვა ვრცელდება ნებისმიერ ჯგუფზე, რომელიც მხარს უჭერს რასიზმს, ტერორიზმს, სექტარიანიზმს, კონფესიურ ნიადაგზე წმენდას ან სხვა იდეას, რომელიც წინააღმდეგობაში მოდის დემოკრატიასა და ძალაუფლების მშვიდობიან გადაცემასთან.[1]

2015 წლის 4 მარტს მედია საშუალება „ალ-მონიტორი“ წერდა, რომ ერაყის დებაასიფიკაციის კრიზისი განახლდა 2 თებერვალს, როდესაც მინისტრთა კაბინეტმა დაამტკიცა ცვლილებები სამართლიანობისა და პასუხისგების აქტში, რომელიც ყოფილი ბაასისტების და ბაასის პარტიის აკრძალვის საკითხებს არეგულირებს. პოლიტიკური შეთანხმება ხურავდა ბაასის პარტიის საკითხს და გადასცემდა მას სასამართლო ხელისუფლებას. ამიერიდან, პირებს, ვისაც სურდათ სარჩელი შეეტანათ ყოფილი მმართველი პარტიის წინააღმდეგ, გაუჩნდათ ამის უფლება; ამასთან, მათი სარჩელი მიმართული უნდა ყოფილიყო კონკრეტული ინდივიდების, რომელთაც ჩაიდინეს დანაშაული და არა მთლიანად დაშლილი პარტიის წინააღმდეგ. იმ დროს მმართველი პარტიის მიერ მიღებული ახალი კანონი, მაინც არ იყო შესაბამისობაში აღნიშნულ პოლიტიკურ გადაწყვეტილებასთან, რადგან იძლეოდა ბაასის პარტიის ერთიანად გასამართლების საშუალებას.

დებაასიფიკაციის კანონი პირველად 2003 წელს დაამტკიცეს და ამან ერაყი დაანაწევრა კანონის ინტერპრეტაციისა და გამოყენების კუთხით. სუნიტები, ყოველთვის ეწინააღმდეგებოდნენ კანონს, რადგან მიაჩნდათ, რომ კანონის პირდაპირ სამიზნეს სუნიტები წარმოადგენენ, გამომდინარე იქიდან, რომ სადამის დროს მაღალჩინოსნები ძირითადად სუნიტები იყვნენ. კანონში შესწორებები შევიდა 2008 და 2013 წელს, თუმცა შესწორებებს სათანადო გადაწყვეტა შედეგად არ მოუტანია. შესწორებები ხშირად, უბრალოდ, ამცირებდა იმ ხალხის რაოდენობას, ვისაც პოლიტიკური აკრძალვა ან გათავისუფლება შეეხო.

დებაასიფიკაციის კანონმდებლობის მიზანია გამორიცხოს ბაასის პარტიის ხელისუფლებაში დაბრუნება. თუმცა, ერაყში არსებული კონფლიქტი აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით არ არის პარტიის აკრძალვის გარშემო, არამედ მთავარ საკითხს წარმოადგენს ის თუ როგორ მოექცნენ დაახლოებით მილიონ ყოფილ ბაასისტს ქვეყანაში. დებაასიფიკაციის 2003 წლის კანონში სანქციები გათვალისწინებული იყო ბაასისტების ფართო სპექტრისთვის როგორც პოლიტიკურ ცხოვრებაში მონაწილეობის, ასევე სახელმწიფო ინსტიტუტებში მუშაობის გამო. ამან გააღვივა კრიზისი, რადგან ბაასისტების რაოდენობა აღმოჩნდა ძალიან დიდი. 2008 წლის სამართლიანობისა და პასუხისგების აქტით დაწესდა, რომ სანქციების ობიექტები მხოლოდ ბაასის პარტიის მაღალჩინოსნები უნდა ყოფილიყვნენ. სუნიტი პოლიტიკოსები, რომელთაც ხშირად უჭერდნენ მხარს ზოგიერთი შიიტები და ქურთები, კვლავ აკრიტიკებდნენ დებაასიფიკაციის აღსრულებას და ამტკიცებდნენ, რომ პროცესის გამოყენება ხდებოდა პოლიტიკური ოპონენტების გასანეიტრალებლად. გარდა ამისა, პროცესი შერჩევითად მიმდინარეობდა, რადგან ბევრი ბაასისტი კვლავ ინარჩუნებდა თავის თანამდებობას სახელმწიფო, უსაფრთხოების, სამხედრო სამსახურსა თუ სასამართლოში; ყველა მათგანი პოლიტიკური პარტიების პროტექციით.

გამომდინარე იქიდან, რომ საკითხისადმი მხოლოდ პოლიტიკურ დონეზე არსებობდა მიდგომა, გამოტოვებული იყო სამართლებრივი ასპექტი. კანონს უნდა მოეხდინა დაყოფა – დიფერენციაცია იმ ბაასისტებს, რომელთაც ერაყელთა სისხლში ჰქონდათ ხელები გასვრილი და იმ ბაასისტებს შორის, რომლებიც იძულებით გაწევრიანდნენ პარტიაში, რათა მიეღოთ სამსახური და არასოდეს ჩაუდენიათ დანაშაული. ერაყის პოლიტიკური ძალები იმდენად იყვნენ დაყოფილი საკითხის მიმართ, რომ საბოლოო გადაწყვეტილებამდე მისვლა უტოპიად ჩანდა. ერაყის კაბინეტის იმ დროისთვის საბოლოო გადაწყვეტილებასაც კი სუნიტი პოლიტიკოსები „ყველაზე უარესს“ უწოდებდნენ. ყოფილი ბაასისტების პრობლემა არ იყო მხოლოდ პოლიტიკური კონსენსუსის საკითხი; ეს იყო ასევე ერაყის გრძელვადიანი სოციალური შერიგებისა და გაერთიანებისკენ გადადგმული ნაბიჯი. საერთო ჯამში, იმ დროს არსებულმა დებაასიფიკაციამ ბევრი წუხილი და საჩივარი დატოვა.

აბადის მთავრობამ საკითხის დეცენტრალიზაცია გადაწყვიტა, რაც შეიძლებოდა საკითხის გადაწყვეტის გასაღები გამხდარიყო. მისი გადაწყვეტილებით, ყველა სექტორი თავად ჩამოაყალიბებდა მიდგომას ბაასისტების მიმართ. დეცენტრალიზაცია ყოვლისმომცველი პოლიტიკური რეფორმის ნაწილს წარმოადგენდა. ერაყის კონსტიტუცია კრძალავს და დანაშაულად აცხადებს ბაასის პარტიასთან ნებისმიერი ფორმით ასოცირებას და პარტიის სახით აქტივობას. თუმცა, ასევე კონსტიტუციის თანახმად, ყოფილი ბაასისტები არ განიხილებიან ინდივიდუალურად. დეცენტრალიზებული ძალაუფლების მიხედვით, პროვინციებს მიეცათ საშუალება ბაასისტებს ინდივიდუალურად მიდგომოდნენ. ისეთ პროვინციებს, როგორებიცაა ნაჯაფი, ერბილი, ქარბალა ან დიქარი, რომლებიც ბაასის პარტიისგან ყველაზე მეტად დაზარალდნენ,[2] უფლება ჰქონდათ უფრო მკაცრები და ხისტები ყოფილიყვნენ ყოფილი ბაასისტების მიმართ; მაშინ როცა ისეთ პროვინციებს, როგორებიცაა ანბარი, სალაჰადინი ან ნინევა, რომლებიც პარტიის სოციალურ და ადმინისტრაციულ ხერხემალს წარმოადგენდა, შეეძლოთ ყოფილიყვნენ უფრო შემწყნარებლები. დეცენტრალიზებული მიდგომა, ასევე იყო კრიტიკის საგანი, გამომდინარე იქიდან, რომ სავარაუდო იყო საზოგადოების სოციალური დაყოფა. გარდა ამისა, დეცენტრალიზაცია არ გამორიცხავდა ყოფილი ბაასისტების დაჯგუფებას და ამბოხს. ბევრი ერაყელი მიიჩნევდა, რომ ბაასისტებს უბიძგებდნენ ექსტრემიზმისკენ. ერაყელები მიიჩნევდნენ, რომ წინა დებაასიფიკაციამ გამოიწვია სოციალური სტრუქტურის დესტაბილიზაცია და მიიყვანა ქვეყანა ერაყის ტერიტორიებზე ტერორისტების კონტროლის დაწესებამდე.[3]

2016 წელს ერაყის პარლამენტმა მიიღო კანონი დებაასიფიკაციის შესახებ, რომლითაც აკრძალა ბაასის პარტიის ნებისმიერი აქტივობა ნებისმიერი სახელით. კანონს ბაასის რეჟიმის მსხვერპლთა ოჯახების გამარჯვება უწოდა 1991 წლის აჯანყების ერთერთმა ლიდერმა უსამა ალ-იასირიმ. შიიტი პარლამენტარი მოჰამედ ალი ალ-მასუდი ამბობდა, რომ ეს იყო წინ გადადგმული ნაბიჯი ერაყის სამხედრო და პოლიტიკური სტაბილურობისკენ. კანონს ასევე ჰყავდა მოწინააღმდეგეები როგორც ქვეყნის შიგნით, ასევე ქვეყნის გარეთაც. დებაასიფიკაციის კანონი მიბმულია კონსტიტუციის მეშვიდე მუხლს, რომელიც, მათ შორის, გულისხმობს საპატიმრო სასჯელებს იმ ბაასისტებისთვის, ვინც არღვევს კანონს. გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის მედია ოფისის უფროსი ამბობდა, რომ 13 წლის შემდეგ მიღებულ კანონს ნაკლები ღირებულება აქვს, რადგან მის მიზანს იდეები წარმოადგენს და არა ადამიანები, რომლებმაც შეაღწიეს დემოკრატიულ სახელმწიფოში. მისივე თქმით, კანონი ახდენდა დებაასიფიკაციას მედიასა და საჯარო სფეროებში, მაგრამ ბაასისტები კვლავ ეფექტიანად რჩებიან ძალაუფლებაში. სტატიის ავტორი ბოლოს წერს, რომ კონფესიური ომებისა და პოლიტიკური კონფლიქტების შემდეგ, ერაყელებს არ სჭირდებათ ბაასისტების ციხეში ჩასმა ან მათი სამსახურებიდან გაყრა იმდენად, რამდენადაც სჭირდებათ ნამდვილი პოლიტიკური და სოციალური შერიგება.[4]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2018 წლის მაისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი 2017 წელი) ერაყის შესახებ წერს, რომ ზოგიერთი სუნიტი მუსლიმი კვლავ ამტკიცებს, რომ ისინი „შურისძიების“ კამპანიის მსხვერპლები არიან შიიტი მთავრობის მხრიდან იმის გამო, რომ სადამ ჰუსეინის რეჟიმის დროს სუნიტები იყვნენ „უპირატესი“ სტატუსის და ავიწროვებდნენ შიიტებს. სუნიტების თქმით, ისინი აწყდებიან დისკრიმინაციულ მიდგომებს საჯარო სექტორში დასაქმების დროს, რაც გამოწვეულია დებაასიფიკაციით (პროცესი, რომლის სამიზნეებიც თავდაპირველად ყოფილი რეჟიმის მიმართ ლოიალურად განწყობილი პირები წარმოადგენდა). სუნიტებისა და ზოგიერთი ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციის მტკიცებით, მთავრობა განაგრძობს დებაასიფიკაციის კანონის ნორმების შერჩევითად გამოყენებას; რაც გულისხმობს იმას, რომ სუნიტებს არ აძლევენ სამთავრობო სტრუქტურებში დასაქმების საშუალებას მაშინ, როდესაც იგივე არ ხდება ყოფილი შიიტი ბაასისტების მიმართ.[5]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2018 წლის 13 ივნისს მომზადებულ ინფორმაციაში ერაყის შესახებ წერს 2016 წლის კანონის იმპლემენტაციის თაობაზე. ბაასის პარტია, რომელიც 2003 წლიდან აკრძალულია კოალიციური დროებითი ხელისუფლების განკარგულებით, ოფიციალურად აიკრძალა ერაყის პარლამენტის მიერ 2016 წელს. არასამთავრობო ორგანიზაცია ჟენევის სამართლის საერთაშორისო ცენტრის (GICJ) ინფორმაციით, 2016 წლის 30 ივლისს პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომელიც უკრძალავს „არაბულ სოციალისტურ ბაასის პარტიას ნებისმიერი სახის პოლიტიკურ ან კულტურულ ან ინტელექტუალურ ან სოციალურ აქტივობას ნებისმიერი სახელით და კომუნიკაციისა ან მედიის ნებისმიერი საშუალებით“. აკრძალვა ასევე ეხება სხვა პარტიებს, ვისაც აქვთ ბაასის პარტიის მსგავსი იდეები და პოლიტიკური გზავნილები. კანონში „ბაასისტის“ კლასიფიკაციის მიხედვით, აკრძალვა ეხება „ბაასის პარტიისადმი კუთვნილებას ნებისმიერი სახელით; ნებისმიერი სახის პოლიტიკურ ან ინტელექტუალურ აქტივობაში ჩართულობა, რომელიც წაახალისებს ბაასის პარტიის იდეებს ან ასეთი ჯგუფის წევრობა; ბაასის პარტიის იდეებისა და მოსაზრებების ნებისმიერი  – აუდიო-ვიზუალური მედია თუ ბეჭდვითი ფორმით გავრცელება; ასევე, ნებისმიერ დემონსტრაციასა და აქციაში მონაწილეობა“. კანონის მერვე მუხლი აწესებს, რომ ნებისმიერი ვინც ეცდება გახდეს ბაასის პარტიის წევრი ან ეცდება ნებისმიერი ფორმით გაავრცელოს პარტიის იდეები, აღმოჩნდება ციხეში 10 წლამდე ვადით; ამასთან, კანონის მეცხრე მუხლის მიხედვით, ნებისმიერი, ვინც ეცდება დაეხმაროს ან წვლილი შეიტანოს ბაასის პარტიის იდეებისა და მოსაზრებების გავრცელებაში მედიის საშუალებით, დაისჯება თავისუფლების აღკვეთით მინიმუმ 6 წლის ვადით.

იგივე წყაროს მტკიცებით, 2016 წლამდე დებაასიფიკაციის პოლიტიკის გამოყენება ხდებოდა იმ 150 ათასზე მეტი უდანაშაულო ერაყელის მკვლელობის ლეგიტიმაციისთვის, ვისაც ბაასის პარტიის წევრობაში სდებდნენ ბრალს. ათასობით სხვა ერაყელი იძულებული იყო დაეტოვებინა ერაყი მუქარებისა და დაშინებების გამო.

2018 წლის 12 მაისის საპარლამენტო არჩევნების წინ რამდენიმე მედია საშუალებამ პოლიტიკურმა ანალიტიკოსმა აღნიშნა, რომ ერაყელი ამომრჩევლები შიშობდნენ პოლიტიკურ სცენაზე ბაასის პარტიის შესაძლო დაბრუნების გამო. 2018 წლის აპრილში ერაყის სამართლიანობისა და პასუხიმგებლობის კომისიამ 374 კანდიდატს აუკრძალა არჩევნებში მონაწილოება; აკრძალვის მიზეზს წარმოადგენდა მათი წინა მიკუთვნებულობა ბაასის პარტიისადმი. გამორიცხულთა შორის უმეტესობა ყოფილი პრემიერის  ეიად ალავის ეროვნული კოალიციის წევრი იყო; ეიად ალავის ხშირად ედავებიან, რომ მისი სუნიტი მხარდამჭერების უმეტესობა ბაასის პარტიიდანაა. ამავე პერიოდში დამოუკიდებელი პოლიტიკოსი სამი ალ-აკსარი აცხადებდა, რომ ერაყის პოლიტიკურ ცხოვრებაში ბაასისტების ადგილი არ არის, განსაკუთრებით სადამის ბაასის პარტიაზე დაწესებული აკრძალვის შემდეგ. მიუხედავად ამისა, ალ-სადიქუნის ბლოკის თავმჯდომარე ჰასან სალიმი ამტკიცებდა, რომ საპარლამენტო არჩევნებში ბევრი ბაასისტი კანდიდატი მიიღებდა მონაწილეობას.

2018 წლის იანვარში ეგვიპტური გაზეთი „ალ-აჰრამი“ წერდა გაეროს ერაყის მხარდაჭერის მისიის „შერიგების გეგმის“ სამუშაო დოკუმენტზე, რომლის მიზანიც იყო ყოფილი ბაასისტების მიმართ შეზღუდვების შემსუბუქება და 2003 წლიდან მიმდინარე დებაასიფიკაციის პროცესის დასრულება. წყაროს მტკიცებით, გაეროს გეგმა იყო ქვეყნის პოლიტიკური ქაოსის დასრულება. აღნიშნული გეგმის შესახებ ამის შემდეგ სხვა დამატებითი ინფორმაცია აღარ გავრცელებულა.

2018 წლის საპარლამენტო არჩევნებამდე მუქთადა ალ-სადრმა გააფრთხილა პოლიტიკური ჯგუფები, არ ეცადათ ბაასის პარტიის დაბრუნება მოახლოებულ არჩევნებზე. „თუ ისინი დაბრუნდებიან, ჩვენ არ გამოვიჩენთ მოწყალებას“, – განაცხადა მაშინ შიიტმა სასულიერო ლიდერმა, რომლის კოალიციამაც საბოლოოდ გაიმარჯვა საპარლამენტო არჩევნებში.

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი ამავე ინფორმაციაში საუბრობს სადამ ჰუსეინის ოჯახის წევრების, მისი რეჟიმისა და ბაასის პარტიის ყოფილი წევრების მიმართ არსებულ დამოკიდებულებაზე. გაეროს ადამიანის უფლებათა კომისრის 2015-2016 წლის ანგარიშში მოხსენიებული იყო სადამ ჰუსეინის რეჟიმის 2 ყოფილი წევრის მკვლელობა. 2016 წლის 19 აპრილს ამოუცნობმა შეიარაღებულმა პირმა, რომელიც გადაადგილდებოდა, სავარაუდოდ, უნომრო მანქანით, ესროლა და მოკლა ერთი პირი ალ-მაქალის რაიონში, ბასრაში. მსხვერპლი იყო ბაასის პარტიის მაღალჩინოსანი. 2016 წლის 27 სექტემბერს, ასევე ბასრაში, ალ-ჯუნაიანას რაიონში, ბაასის პარტიის კიდევ ერთი ყოფილი წევრი მოკლეს.

2018 წლის 4 თებერვალს საუდის არაბეთის ინგლისურ ენოვანი გაზეთი „არაბ ნიუსი“ წერდა 60-კაციანი სიის შესახებ. ეს იყო ერაყის უსაფრთხოების სამსახურის მიერ ყველაზე მეტად ძებნილ პირთა სია, რომლებიც ჩართულნი იყვნენ ტერორისტულ აქტივობებში უკანასკნელი 14 წლის განმავლობაში, მათ შორის იყვნენ ყოფილი ბაასისტებიც. სტატიაში ნათქვამია, რომ სია ბაასის მაღალჩინოსნებს უკავშირებს „მუჰამედის არმიას“, „ნაქშბანდის აქრმიას“, „მუჯაჰედინების არმიას“, „ალ-აუსრას არმიას“, „ალ-ქედასა“ და „ისლამურ სახელმწიფოს“. აქვე აღნიშნულია, რომ სიაში მოხვედრილი ზოგიერთი პირი ასევე შესულია აშშ-ის მიერ ძებნილ პირთა სიაში; აღნიშნულ სიაში არიან სადამის დროის მაღალჩინოსნები, რომლებიც შეიარაღებული დაჯგუფებების საქმიანობაში იყვნენ ჩართულნი 2003 წლის შემდეგ. სიაში შეყვანილია სადამ ჰუსეინის უფროსი ქალიშვილი რაღად სადამ ჰუსეინი, სადამის ძმისშვილები ომარ და აიმან საბავი და აჰმედ უატბან იბრაჰიმ ალ-ჰასანი; ასევე, მისი ბიძაშვილი რაფეია აბდულატიფ ტელფაჰი. სტატიაში ასევე ნათქვამია, რომ სია ბაასის პარტიის ბევრ ისეთ ლიდერსაც მოიცავს, რომელთაც მოახერხეს 2003 წლის შემდეგ პარტიის საქმიანობის საზღვარგარეთ გაგრძელება. მათ შექმნეს ფიქსირებული და მობილური ქსელები სირიაში, იემენში, ეგვიპტეში იორდანიასა და კატარში, მაშინ როდესაც სხვები ხელმძღვანელობდნენ ერაყის შიგნით მებრძოლ შეიარაღებულ ჯგუფებს.

2018 წლის მარტში ქურთული მედია ქსელი „რუდოუ“ წერდა, რომ ერაყის მთავრობამ გასცა ყოფილი ბაასის მაღალჩინოსნების, მათი მეუღლეებისა და ნათესავების აქტივების ჩამორთმევის ბრძანება. 2018 წლის აპრილში ლონდონში მოქმედი მედია საშუალება „ნიუ არაბი“ წერდა, რომ სადამის დროინდელი 14 მაღალჩინოსანი, 15 წლის შემდეგაც, კვლავ რჩებოდა საპატიმროში.

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი ამავე ინფორმაციაში წერს, რომ ჩატარებული კვლევისას, რომელიც ფოკუსირებული იყო ძირითადად ტიკრიტზე, ბაღდადსა და ბასრაზე, არ მოიძებნა ინფორმაცია ბაასის პარტიის მხარდამჭერების მიმართ დამოკიდებულებაზე, მათ შორის ონლაინ და მედია აქტივისტების შესახებ, ვინც შეიძლება მხარდაჭერას გამოხატავდეს სადამ ჰუსეინის ან ბაასის პარტიის მიმართ.[6]

შეჯამება

დებაასიფიკაციის ხანგრძლივი პროცესის შემდეგ, 2016 წლის 30 ივლისს ერაყის პარლამენტმა მიიღო კანონი, რომლითაც ოფიციალურად აიკრძალა ბაასის პარტიის საქმიანობა ნებისმიერი ფორმით და სახელით. დებაასიფიკაციის პროცესი თავდაპირველად ყველა ყოფილი ბაასისტის წინააღმდეგ იყო მიმართული. წლების გასვლასთან ერთად მიდგომა შეიცვალა და დებაასიფიკაცია შეეხო მხოლოდ ყოფილი რეჟიმის მაღალჩინოსნებს, ვისაც დანაშაული ჰქონდათ. 2016 წლის კანონის მიღების შემდეგ, 2018 წლის არჩევნებში მონაწილეობა აეკრძალა 374 კანდიდატს, რომლებიც ადრე ბაასის პარტიას მიეკუთვნებოდნენ. კანონის მიღების შემდეგ გატარებული ღონისძიებებიდან, როგორებიცაა ქონების ჩამორთმევა ყოფილი მაღალჩინოსნებისა და მათი ნათესავებისთვის თუ კონკრეტული პირების მიმართ ძებნის გამოცხადება, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ ერაყში, ძირითადად, სამიზნეებს წარმოადგენენ ის ყოფილი ბაასისტები, რომლებიც განაგრძობენ ბაასის პარტიის იდეებით საქმიანობას ანდა დაკავშირებული არიან 2003 წლის შემდეგ ქვეყანაში აღმოცენებულ შეიარაღებულ თუ ტერორისტულ დაჯგუფებებთან. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში დაფიქსირდა ბაასის პარტიის ყოფილი მაღალჩინოსნებისა და თუ წევრების მკვლელობის ცალკეული შემთხვევები, წყაროები არ საუბრობენ ყოფილი ბაასისტების მასობრივ დევნასა თუ შევიწროვებაზე. ასევე, წყაროები არ წერენ ბაასის პარტიის მხარდამჭერების მიმართ დამოკიდებულებაზე, მათ შორის ონლაინ და მედია აქტივისტების შესახებ, ვინც შეიძლება მხარდაჭერას გამოხატავდეს სადამ ჰუსეინის ან ბაასის პარტიის მიმართ. რაც შეეხება უკანასკნელი რამდენიმე კვირის განმავლობაში რაიმე ახალი კანონის მიღებას ბაასისტების წინააღმდეგ, წყაროები ასეთ ფაქტს არ ადასტურებენ.

[1] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Iraq, 4 February 2019

 [accessed on 25 February 2019]

[2] 1991 წელს სადამ ჰუსეინის რეჟიმმა ათასობით ადამიანი მოკლა და გაანადგურა მთლიანი ქალაქები სამხრეთ და ჩრდილოეთ ერაყში აჯანყების დროს

[3] Al Monitor; Iraqi provinces take ex-Baathists to court; By Mustafa al-Kadhimi; 4 March, 2015; available at: https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/03/iraq-de-baathification-law-sunnis-decentralization.html [accessed 25 February 2019]

[4] Al Monitor; 13 years later, Iraq passes de-Baathification law; By Adnan Abu Zeed; 9 August, 2016; available at: https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/08/debaathification-law-iraq-justice.html [accessed 25 February 2019]

[5] USDOS – US Department of State: 2017 Report on International Religious Freedom – Iraq, 29 May 2018

 [accessed on 25 February 2019]

[6] EASO – European Asylum Support Office: 1. Information on the implementation of the 2016 law against Baathism (2016-2018) 2. Treatment of family members of Saddam Hussein, former members of Saddam Hussein’s regime and former Baath members, in Tikrit, Baghdad and Basra (2016-2018) 3. Treatment of Baath party supporters in Tikrit, Baghdad and Basra, including treatment of online/social media activists who express support for Saddam Hussein/Baath party (2016-2018) [Q82], 13 June 2018

 (accessed on 26 February 2019)

ერაყი. სავალდებულო სამხედრო სამსახური. თებერვალი, 2019

ამჟამად ერაყში სამხედრო სამსახური სავალდებულო არ არის. ნებაყოფლობით საფუძველზე ერაყის ჯარში რეკრუტირება შეუძლია 18-დან 40 წლამდე ერაყელს. ჯარში გაწვევა არ ხდება.[1] 2016 წლიდან ქვეყანაში დაიწყო საუბარი სავალდებულო სამხედრო სამსახურის შემოღებაზე და თავდაცვის სამინისტრომ კანონპროექტზე მუშაობა დაიწყო.[2]

2018 წლის დასაწყისში სავალდებულო სამხედრო სამსახურს მხარი დაუჭირა ერაყის უმაღლესმა ისლამურმა საბჭომ და პარლამენტს და მთავრობას მოუწოდა შემოიღოს სავალდებულო სამხედრო სამსახური.[3]

2018 წლის დეკემბერში, საპარლამენტო არჩევნებში გამარჯვებულმა სააირუნის ალიანსმა, რომელსაც შიიტი სასულიერო პირი მუქთადა ალ-სადრი ხელმძღვანელობს, პარლამენტში კანონპროექტი შეიტანა; აღნიშნული კანონპროექტი სავალდებულო სამხედრო სამსახურის დაწესებას ითვალისწინებს. კანონპროექტის თანახმად, სავალდებულო გაწვევა შეეხება ერაყელებს 19 წლის ასაკიდან. პრემიერის განცხადებით, სამხედრო სამსახურიდან დაბრუნების შემდეგ, სახელმწიფო მათ უზრუნველყოფს ანაზღაურებადი სამსახურით სახელმწიფო ინსტიტუციებსა და პარტნიორ კომპანიებში. მისივე თქმით, აღნიშნული ხელს შეუწყობს უმუშევრობის აღმოფხვრას და ახალგაზრდობაში შრომას წაახალისებს.[4]

[1] CIA World Factbook; Iraq; Military and Security; Last Update: 5 February, 2019; available at: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iz.html [accessed 22 February 2019]

[2] Bas News; Iraq considering compulsory military service; 7 March, 2016; available at: http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/262964 [accessed 22 February 2019]

[3] Bas News; ISCI calls for compulsory military service in Iraq; 6 January, 2018; available at: http://www.basnews.com/index.php/en/news/iraq/405227 [accessed 22 February 2019]

[4] The Baghdad Post; Saairun proposes imposing compulsory military conscription in Iraq; 8 December, 2019; available at: https://www.thebaghdadpost.com/en/Story/33906/Saairun-proposes-imposing-compulsory-military-conscription-in-Iraq [accessed 22 February 2019]

დაიჯესტი. მსოფლიოში მიმდინარე ახალი ამბების ქრონიკა. 8-15 თებერვალი, 2019

ვითარება ავღანეთში – ჰელმანდის პროვინციის სამხრეთ ნაწილში ავია იერიშებს მსხვერპლი მოჰყვა. დაიღუპა 21 მშვიდობიანი მოქალაქე, მათ შორის და ქალები და ბავშვებიც. თავდამსხმელებმა იერიში მიიტანეს საკონტროლო-გამშვებ პუნქტზეც, რის შემდეგაც ხელში ჩაიგდეს იარაღი და სატრანსპორტო საშუალებები.[1]

ავღანეთის პრეზიდენტმა „თალიბანს“ ოფისის გახსნა შესთავაზა. აშრაფ ღანის თქმით, ის მზადაა, მათ ოფისი ქაბულშიც კი გაუხსნას. მოძრაობამ შემოთავაზებაზე უარი თქვა. „თალიბანი“ ქაბულს დოჰას ამჯობინებს.[2]

სარი-პულის პროვინციაში „თალიბანის“ თავდასხმას 8 პოლიციელი ემსხვერპლა, 4 კი დაიჭრა. შემთხვევა საკონტროლო-გამშვებ პუნქტზე მოხდა.[3]

რუსეთში საპროტესტო აქციები დაკავებებით დასრულდა – საპროტესტო აქციები მოსკოვსა და რუსეთის სხვა ქალაქებში აქტივისტების დაკავებებით დასრულდა. პოლიციამ დედაქალაქის ცენტრში რამდენიმე დემონსტრანტი დააკავა. სამართალდამცველების თქმით, მანიფესტაცია მერიასთან შეთანხმებული არ იყო. მიტინგი ქალი პოლიტიკური პატიმრების მხარდასაჭერად გაიმართა. მანიფესტანტები ორგანიზაცია „ღია რუსეთის“ აქტივისტის ანასტასია შევჩენკოს გათავისუფლების მოთხოვნით გავიდნენ ქუჩებში. მიტინგის მონაწილეები ამბობდნენ, რომ შევჩენკოს პატიმრობა რუსეთის მთავრობის წევრების მოთხოვნით შეეფარდა. უფლებადამცველების თქმით, ორგანიზაცია „ღია რუსეთის“ ხელმძღვანელის დისკრიმინაცია მისი პოლიტიკური პოზიციის გამო ხდება.[4]

თურქეთში გიულენთან დაკავშირებული 1 112 ადამიანის დაკავების ორდერი გაიცა – გამოძიება 2010 წელს ინსპექტორების გამოცდის საქმეს უკავშირდება. ქვეყნის უსაფრთხოების ძალები ანტიტერორისტულ ოპერაციას თურქეთის 76 პროვინციაში ატარებენ.[5]

ირანში გუშაგთა კორპუსზე თავდასხმას მსხვერპლი მოჰყვა – უკანასკნელი მონაცემებით 41 ადამიანი დაიღუპა. დაღუპულთა შორის მშვიდობიანი მოქალაქეებიც არიან. ავტობუსი, რომელშიც ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსის ჯარისკაცები ისხდნენ, თვითმკვლელმა ტერორისტმა ააფეთქა. მომხდარზე პასუხისმგებლობა სუნიტურმა რადიკალურმა დაჯგუფებამ „ჯაიშ ალ-ადიმ“ (სამართლის არმია) აიღო.[6]

„ისლამური სახელმწიფო“ აღარ არსებობს – 13 თებერვალს, სირიის ქალაქ ბაგუზაში ამერიკულ ძალას „ისლამური სახელმწიფოს“ 200-მდე ტერორისტი დანებდა. კიდევ ასობით (ძირითადად უცხოელები) პირი ქალაქის ცენტრში ალყაშია მოქცეული. ისინი ქალაქის დაახლოებით ერთ კვადრატული კილომეტრზე არიან განლაგებულნი. ეს არის ის ტერიტორია, რაც „ისლამური სახელმწიფოსგან“ დარჩა. ორგანიზაციის აქტიურობის პიკში, 2015 წელს ამ ტერიტორიაზე დაახლოებით 8-10 მილიონი ადამიანი ცხოვრობდა, ხოლო მათი „არმია“ რამდენიმე ათასობით ტერორისტს ითვლიდა.

„ისლამური სახელმწიფოს“ დამარცხებაში მთავარი წვლილი აშშ-ის მეთაურობით მოქმედ კოალიციას მიუძღვის, რომლის შემადგენლობაში იყვნენ ერაყელები, სირიელი ქურთები, აშშ-ის ევროპელი და ახლოაღმოსავლელი პარტნიორები. ბრძოლაში მონაწილეობდნენ რეგიონში აშშ-ის კონკურენტებიც: სირიის არმია, რუსეთი და ირანი. სირიის ჩრდილოეთით იბრძოდა თურქეთი. მასშტაბური თავდასხმა ISIS-ის ბოლო ანკლავზე 2018 წლის შემოდგომაზე განახლდა. ოპერაცია დაჩქარდა მას შემდეგ, რაც აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ მას სირიიდან ამერიკული ჯარი გაჰყავდა.

გავრცელებული ცნობით, ბაგუზაში არაფერი დარჩა, ხოლო ვინც არ ნებდება, შიმშილობს. ასევე ვრცელდება ინფორმაცია, რომ „ისლამური სახელმწიფოს“ დაჯგუფებათა ლიდერები თავებს კვეთენ მათ, ვინც დანებება გადაწყვიტა. 14 თებერვალს მშვიდობიანი მოქალაქეების გათავისუფლების შესახებ მოლაპარაკებები წარმატებით დასრულდა  – ქალაქი 1200-მა ადამიანმა დატოვა.

ზოგიერთ ამერიკელ გენერალს მიაჩნია, რომ როგორც „სახელმწიფო“ ორგანიზაცია ვეღარ იარსებებს, თუმცა მათი იდეები არსებობას მსოფლიოს სხვადასხვა ადგილში განაგრძობს არსებობას. მაგალითად, ნიგერიაში არსებული „ბოკო ჰარამი“, „აშ-შაბაბი“ სომალიში და ევროპაში არსებული „მძინარე დაჯგუფებები“, სავარაუდოდ, მომავალშიც მოაწყობენ თავდასხმებს. გამარჯვების შესახებ აშშ-ის პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი უახლოეს მომავალში აპირებს საზეიმო განცხადების გაკეთებას.[7]

[1] Fox News; Afghan lawmaker says airstrikes kill 21 civilians; 10 February, 2019; available at: https://www.foxnews.com/world/afghan-lawmaker-says-airstrikes-kill-21-civilians?fbclid=IwAR1lZSuDNidvmJxmB4ZzCAGxQmfBOqYmclnbjFqmLvUP8bIfW5JUYQ6i2iA

[2] Reuters; Afghan president offers Taliban local office, but group wants Doha instead; By Abdul Qadir Sediqi; 10 february, 2019; available at: https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-politics/afghan-president-offers-taliban-local-office-but-group-wants-doha-instead-idUSKCN1PZ0G5?feedType=RSS&

[3] იმედის ახალი ამბები; ავღანეთში თალიბების თავდასხმას რვა სამართალდამცველი ემსხვერპლა; 10 თებერვალი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/96107/avganetshi-talibebis-tavdaskhmas-rva-samartaldamtsveli-emskhverpla

[4] იმედის ახალი ამბები; რუსეთში საპროტესტო აქციები დაკავებებით დასრულდა; 11 თებერვალი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/96115/rusetshi-saprotesto-aqtsiebi-dakavebebit-dasrulda

[5] Thomson Reuters Foundation News; Turkey orders 1,112 people arrested over Gulen links – CNN Turk; 12 February, 2019; available at: http://news.trust.org//item/20190212054317-szwm2/

[6] BBC; Iran suicide bombing kills 27 Revolutionary Guards; 13 February, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47231959

[7] იმედის ახალი ამბები; ისლამური სახელმწიფო აღარ არსებობს; 14 თებერვალი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/96583/islamuri-sakhelmtsipo-agar-arsebobs

ერაყი. სუნიტების მიმართ არსებული დამოკიდებულება (ანბარის პროვინცია). თებერვალი, 2019

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ერაყის პარლამენტი 329 წევრისგან შედგება და მას ყოველ 4 წელიწადში ერთხელ ირჩევენ. 2018 წლის მაისში გამართული არჩევნები, საერთო ჯამში, მიუხედავად გაყალბების შესახებ ბრალდებებისა, სანდოდ შეფასდა საერთაშორისო დამკვირვებლების მიერ. პირველ ოთხ ადგილზე შიიტური პარტიების კოალიციები გავიდნენ; მათ ჯამში 169 მანდატი მოიპოვეს. ქურთულმა პარტიებმა 44 ადგილი მიიღეს. დანარჩენი ადგილები მცირე სუნიტურ პარტიებსა და დამოუკიდებელ სუბიექტებზე გადანაწილდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო და საკონსტიტუციო ნორმები იცავს სხვადასხვა რელიგიური და ეთნიკური ჯგუფის პოლიტიკურ უფლებებს, ეთნიკურ-კონფესიური პარტიების დომინანტური როლი და ძირითადი პოზიციების არაფორმალური რელიგიური და ეთნიკური კრიტერიუმებით დაკავება ამცირებს იმის შანსს, რომ პოლიტიკოსები მთელი მოსახლეობის ინტერესების შესაბამისად იმოქმედებენ. სუნიტი არაბები, რომლებიც ქვეყნის უმსხვილესი ეთნიკურ-კონფესიური უმცირესობა არიან, წარმოდგენილნი არიან პარლამენტში, თუმცა ისინი ხშირად გამოთქვამენ უკმაყოფილებას იმის გამო, რომ შიიტი უმრავლესობა მათ რეალური ძალაუფლების მქონე პოზიციების მიღმა ტოვებს. როგორც წესი, ქვეყნის პრეზიდენტად ქურთი, ხოლო პრემიერად შიიტი ინიშნება. პარლამენტის სპიკერის პოზიცია კი სუნიტებისთვისაა განსაზღვრული. 2018 წლის სექტემბერში სპიკერად მუჰამად ალ-ჰალბუსი დაინიშნა.

2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, დაახლოებით 4 მილიონი ერაყელი, რომლებიც იძულებით გადაადგილდნენ ისლამური სახელმწიფოს ქმედებების გამო, დაბრუნდნენ თავიანთ რეგიონებში; თუმცა, კიდევ 2 მილიონამდე პირი რჩებოდა დევნილობაში. 2018 წლის განმავლობაში ვრცელდებოდა ინფორმაციები იმის შესახებ, რომ სუნიტი არაბები შიიტური დაჯგუფებების გამო იძულებით ტოვებდნენ ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ტერიტორიებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციურად რელიგიის თავისუფლება გარანტირებულია, რეალობაში ბევრი ერაყელი გახდა ძალადობისა და იძულებითი გადაადგილების მსხვერპლი მისი რელიგიური კუთვნილების გამო. სალოცავი ადგილები კი ხშირად იყო ტერორისტული იერიშების სამიზნე. უმეტესობა პოლიტიკური ლიდერებისა გამოხატავდა რელიგიური პლურალიზმის მხარდაჭერას ისლამური სახელმწიფოს დამარცხების შემდეგ. 2018 წლის განმავლობაში, სუნიტები, რომლებიც ცხოვრობენ ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ტერიტორიებზე, თავიანთ რელიგიურ მსახურებას აღასრულებდნენ თავისუფლებად.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2019 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ტერორიზმთან ბრძოლის მოტივით, უსაფრთხოების ძალები თვითნებურად აკავებდნენ, აწამებდნენ, არა ადამიანურად ეპყრობოდნენ და აუჩინარებდნენ ძირითადად სუნიტებს იმ ტერიტორიებიდან, სადაც ისლამური სახელმწიფო იყო აქტიური. მათ მიმართ არ იყო დაცული სამართლიან სასამართლოსა და სათანადო პროცედურებზე წვდომის უფლებები. ერაყის უსაფრთხოების ძალები თვითნებურად აკავებდნენ, ხშირად თვეობით, ისლამური სახელმწიფოს წევრობაში ეჭვმიტანილებს, ძირითადად სუნიტებს. მოწმეებისა და ოჯახის წევრების ინფორმაციით, უსაფრთხოების ძალები რეგულარულად აკავებდნენ ეჭვმიტანილებს სასამართლოს გადაწყვეტილებისა და ორდერის გარეშე; ისინი ხშირად არ წარადგენდნენ არანაირ დოკუმენტაციას და არც განმარტავდნენ დაკავების მიზეზებს. ერაყის სამხედრო და უსაფრთხოების ძალები იძულებით აუჩინარებდნენ ძირითადად სუნიტ არაბ მამაკაცებს როგორც ანტი-ტერორისტული ოპერაციების, ასევე სხვა საქმეების ფარგლებში. გაუჩინარებები ხდებოდა როგორც საკონტროლო-გამშვები პუნქტებიდან, ასევე ეჭვმიტანილთა სახლებიდან. ოჯახის წევრების თხოვნის მიუხედავად, ერაყის ხელისუფლება არ გასცემდა არანაირ ინფორმაციას გაუჩინარებული პირების შესახებ.

მიუხედავად მთავრობისა და ჰუმანიტარული ორგანიზაციების ერთობლივი მცდელობისა, რომ ხელი შეეწყოთ იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნებისთვის იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც ადრე ისლამური სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ იყო, მათ შორის ანბარი, დიალა, ნინევა და სალაჰადინი, შიგა რეგულაციები და სხვა პრევენციული მექანიზმები ხელს უშლიდა იმ ოჯახებს დაბრუნებაში, ვისზეც ფიქრობდნენ, რომ ისლამურ სახელმწიფოსთან იყო ასოცირებული. რიგ შემთხვევებში ასეთ ოჯახებს ან იძულებით აბრუნებდნენ ბანაკებში, ან ისინი იძულებით ხდებოდნენ ხელმეორე გადაადგილების მსხვერპლნი.[2]

დანიის იმიგრაციის სამსახურის მიერ 2018 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერია, რომ სახალხო მობილიზაციის ძალები სხვადასხვა დაჯგუფებისგან შედგება, რომელთა უმრავლესობა შიიტური დაჯგუფებაა. ეთნიკურ და რელიგიურ უმცირესობებს ასევე ჰყავთ თავიანთი დაჯგუფებები, მაგალითად თურქმენული, ქრისტიანული, იეზიდური და ა.შ. ასევე მოქმედებენ სუნიტური სახალხო მობილიზაციის ძალებიც, რომლებიც 17-დან 25 ათასამდე მებრძოლს აერთიანებენ. მათი უმრავლესობა 2014 წელს ერაყის მთავრობასთან ალიანსით, ისლამური სახელმწიფო წინააღმდეგ საბრძოლველად შეიქმნა, ძირითადად სუნიტურ რეგიონებში, როგორიცაა მაგალითად ანბარი. როდესაც ტერიტორიების გათავისუფლება მოხდა, ერაყის მთავრობა ხელს უწყობდა ახალი ადგილობრივი სახალხო მობილიზაციის ძალების ფორმირებას უსაფრთოხების უზრუნველყოფის მიზნით. საბოლოოდ, ზოგიერთმა სახალხო მობილიზაციის ძალამ, მაგალითად ჰიზბოლას ბრიგადამ და ბადრის ორგანიზაციამ დაიწყო სუნიტი არაბების თავიანთ რიგებში რეკრუტირება. ზოგი მათგანი იყო ყოფილი სამხედრო სადამის არმიდან, რომლებმაც ამ პროცესში დასაქმების ახალი შესაძლებლობა დაინახეს. რეკრუტირება მხოლოდ ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებდა. ბევრი უერთდებოდა სახალხო მობილიზაციის ძალებს ეკონომიკური მიზეზების გამო, რადგან ხელფასები აქ იყო უფრო მიმზიდველი, ვიდრე დანარჩენ ერაყში. სახალხო მობილიზაციის ძალები საკმაოდ გავლენიანი და პოპულარულია და ქვეყნის მოსახლეობაში, რაც ისლამური სახელმწიფოს დამარცხებაში მათი წვლილის დამსახურებაა. ისინი საკმაოდ აქტიურები არიან თავიანთი თავის რეკლამირებისა და პიარის მიმართულებით და აქვთ ახლო კავშირები მნიშვნელოვან პოლიტიკურ პარტიებთან ბაღდადში.

სახალხო მობილიზაციის ძალების სამიზნეები არიან ისლამური სახელმწიფოსთან კავშირში ეჭვმიტანილები ან მათი ოჯახის წევრები. ესენი ძირითადად სუნიტი არაბი ახალგაზრდები არიან; ასევე სხვა სუნიტი არაბები და სუნიტი თურქმენები ხდებიან კოლექტიური ძალადობის, მკვლელობებისა და დისკრიმინაციის ობიექტები. სახალხო მობილიზაციის ძალებს აქვთ იმის რესურსი, მიზანში ამოიღონ ის, ვინც უნდათ. მათ აქვთ ძალიან კარგი სადაზვერვო შესაძლებლობები, რომელიც წვდება ერაყის საზოგადოების უმეტეს ნაწილს. მათ ასევე შეუძლიათ მიზანში ამოიღონ პოლიტიკური და ეკონომიკური ოპონენტები, მიუხედავად მათი რელიგიური და ეთნიკური კუთვნილებისა.

ზოგადი ვითარება იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნების კუთხით განსხვავებულია სხვადასხვა რეგიონში. 5 პროვინციაში – ნინევა, კირკუკი, ანბარი, სალაჰადინი და ბაღდადი – დაფუძნდა დაბრუნების საკითხთა კომისია, რომელიც განიხილავს და გეგმავს დევნილთა დაბრუნებას და ბანაკების დახურვას.

ანბარის ერთერთი სუნიტური რაიონი ჯურფ ალ საკჰარი 2014 წელს, ისლამური სახელმწიფოს მიერ ხელში ჩაგდებიდან ორ თვეში, გაათავისუფლა კატაიბ ჰიზბოლამ. 2014 წლის შემდეგ რაიონის მოსახლეობამ იძულებით დატოვა ტერიტორია და დევნილებს არა თუ დაბრუნების, რაიონის სტუმრობის უფლებასაც არ აძლევენ. იმ შემთხვევაშიც კი თუ ერაყის ხელისუფლება მოისურვებს დევნილთა სასარგებლოდ პროცესში ჩარევას, ის ვერ შეძლებს, რადგან დაჯგუფება სამთავრობო კონტროლის მიღმა მოქმედებს.

ამჟამად ძნელია ისლამური სახელმწიფოს შესაძლებლობების შეფასება. გავრცელებული ცნობებით ჩანს, რომ ჯგუფი წარმოდგენილია კირკუკსა და მოსულის დასავლეთ ნაწილში, სადაც სამიზნეები ხდებიან მუხთარები (სოფლის ლიდერები). განსაკუთრებით კირკუკში, ისლამური სახელმწიფო საფრთხეს წარმოადგენს უფრო მეტად უსაფრთხოების ძალებისა და ხელისუფლებისთვის, ვიდრე მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის, მაშინ როდესაც სიტუაცია პირიქითაა ნინევაში, დიალასა და ანბარში, სადაც ისლამური სახელმწიფო საფრთხეს წარმოადგენს ასევე მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის.

იძულებით გადაადგილებულ პირებს, ვიდრე ისინი თავიანთი წარმოშობის ადგილებზე დაბრუნდებიან, აქვთ გარკვეული წარმოდგენა თუ რა ვითარებაშია მათი სახლები. ამ ინფორმაციას ისინი სხვა ოჯახებისგან იღებენ. ოჯახები, რომლებიც ბრუნდებიან, ვალდებულნი არიან დაბრუნებისთანავე გამოცხადდნენ ადგილობრივ მუხთართან. მიუხედავად იმისა, რომ მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია რეკომენდებულად არ მიიჩნევს დაბრუნებას ნინევაში, ანბარში, სალაჰადინსა და დიალაში, ოჯახებმა აღმოსავლეთ მოსულიდან და ანბარიდან დაიწყეს თავიანთ სახლებში დაბრუნება.[3]

[1] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Iraq, 4 February 2019

 (accessed on 10 February 2019)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Iraq, 17 January 2019

 (accessed on 10 February 2019)

[3] DIS – Danish Immigration Service; Landinfo – Norwegian Country of Origin Information Center (Author), published by DIS – Danish Immigration Service: Northern Iraq: Security situation and the situation for internally displaced persons (IDPs) in the disputed areas, incl. possibility to enter and access the Kurdistan Region of Iraq (KRI), 5 November 2018

 (accessed on 10 February 2019)

დაიჯესტი. მსოფლიოში მიმდინარე ახალი ამბების ქრონიკა. 24-31 იანვარი, 2019

2018 წელს ირანში 7 ათასზე მეტი ადამიანი დააპატიმრეს – „Amnesty International“ ამ მონაცემებს „სირცხვილის წელიწადსა“ და „რეპრესიის უსირცხვილო კამპანიას“ უწოდებს. დაკავებულთა შორის არიან სტუდენტები, ჟურნალისტები, გარემოს დაცვის აქტივისტები, მუშები და ადამიანის უფლებათა დამცველები. დაპატიმრებები ძირითადად პოლიტიკურადაა მოტივირებული.[1]

ქურთი დემონსტრანტები ერაყში თურქულ სამხედრო ბანაკს დაესხნენ თავს – ერაყელი ქურთების რეგიონში გაბრაზებულმა ხალხმა მანქანებსა და შენობებს ცეცხლი წაუკიდეს. ამით მათ რეგიონში თურქეთის ავია იერიშები გააპროტესტეს. მომხდარს რამდენიმე ადამიანი ემსხვერპლა, 10 კი დაშავდა.[2]

აშშ-მა და „თალიბანმა“ ავღანეთის სამშვიდობო ჩარჩო-შეთანხმებას მიაღწიეს – მხარეებს შორის 6-დღიანი მოლაპარაკებები ყატარში გასულ კვირას გაიმართა. მოლაპარაკებებში ჩართულმა მხარეებმა ავღანეთში 17-წლიანი კონფლიქტის დასასრულებლად სამშვიდობო ჩარჩო-შეთანხმებას მიაღწიეს.[3]

იემენში მომხდარ აფეთქებას 6 ადამიანი ემსხვერპლა – შემთხვევა ქვეყნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარე ქალაქ ელ-მოხას ბაზარში მოხდა. ასაფეთქებელი მოწყობილობა ბაზრობასთან მდებარე პოპულარულ კაფესთან მდგარ მოტოციკლზე იყო დამონტაჟებული. ინციდენტის შედეგად დაიღუპა 6 და დაშავდა 20-ზე მეტი ადამიანი. დაღუპულთა შორის 2 არაბი ჟურნალისტია.[4]

პაკისტანში პოლიციის განყოფილებას თავს დაესხნენ – ტერაქტი ქალაქ ლორალაიში მოხდა. ინციდენტის შედეგად 9 სამართალდამცველი დაიღუპა და 21 დაშავდა. 2 თავდამსხმელი ლიკვიდირებულია. მომხდარზე პასუხისმგებლობა არავის აუღია.[5]

[1] Radio Free Europe / Radio Liberty; Amnesty blasts mass arrests in Iran’s “Year of Shame”; 24 January, 2019; available at: https://www.rferl.org/a/amnesty-blasts-iran-s-mass-arrests/29728248.html

[2] BBC; Kurdish protesters storm Turkish military camp in Iraq; 26 January, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47015699

[3] BBC; Taliban talks: Draft framework for Afghanistan peace agreed; 28 January, 2019; available at: https://www.bbc.com/news/world-asia-47028177

[4] იმედის ახალი ამბები; იემენში აფეთქებას ექვსი ადამიანი ემსხვერპლა; 29 იანვარი, 2019; ხელმისაწვდომია ბმულზე: https://imedinews.ge/ge/msoflio/94655/iemenshi-apetqebas-eqvsi-adamiani-emskhverpla

[5] Pakistan Today; Attack on Loralai police office claims nine clives; 30 January, 2019; available at: https://www.pakistantoday.com.pk/2019/01/29/two-dead-19-injured-in-attack-on-digs-office-in-loralai/