ავღანეთი. ჰაზარათა მიმართ არსებული დამოკიდებულება. მაისი, 2021

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი 2019 წლის ანგარიშში ავღანეთის შესახებ წერდა, რომ ეთნიკურად ჰაზარათა უმრავლესობა შიიტი მუსლიმია და მათ გააჩნიათ გამოკვეთილი აზიური ნაკვთები, რის გამოც ვიზუალურად მარტივად განირჩევიან სხვა ეთნიკური ჯგუფებისგან. ანგარიშის მიხედვით, 2015-2016 წლების სტატისტიკით, Bamiyan და Daykundi-ის პროვინციებში, ეთნიკურად ჰაზარები მოსახლეობის დაახლოებით 75 %-ს შეადგენენ. ჰაზარები ასევე შეადგენენ Ghazniპროვინციის 40 %-ს. ამას გარდა, ავღანეთის ყველა დიდ ქალაქს გააჩნია ჰაზარებით დასახლებული საკმაოდ დიდი უბნები. მაგ. სხვადასხვა გათვლებით, ქ. ქაბულის მოსახლეობის 40-50 %-ს სწორედ ჰაზარები შეადგენენ. მათი უმრავლესობა ქაბულის დასავლეთ ნაწილში ბინადრობს.

ანგარიშის მიხედვით, ქაბულში მცხოვრები ჰაზარები სხვადასხვა ეკონომიკურ ასპექტებში მონაწილეობენ. განათლებაზე მათი ტრადიციული ფოკუსირებიდან გამომდინარე, ჰაზარები, როგორც წესი, აკმაყოფილებენ მოთხოვნებს, რათა დასაქმდნენ სამთავრობო ან საერთაშორისო ორგანიზაციებში სხვადასხვა პოზიციაზე. თუმცაღა, პრაქტიკაში ჰაზარები სათანადოდ არ არიან წარმოდგენილნი მაღალ სამთავრობო პოზიციებზე. ეს მეტწილად განპირობებულია იმით, რომ ავღანეთში კვალიფიკაციაზე მეტად ოჯახობრივი, ეთნიკური თუ თემობრივი კავშირები ფასობს – გადაწყვეტილების მიმღები პირები სწორედ აღნიშნულ ფაქტორების გათვალისწინებით ასაქმებენ პირს როგორც საჯარო, ასევე – კერძო სექტორში. გამომდინარე იქიდან, რომ ჰაზარები ავღანეთში ტრადიციულად დაბალ სოციალურ სტატუსს ატარებენ, აღნიშნული მიდგომა მათ წინააღმდეგ მოქმედებს და ასევე, ჰაზარათა მიმართ იშვიათად აქვს ადგილი ე.წ. „პოზიტიური დისკრიმინაციის“ პრაქტიკის გამოყენებას.

ავღანელთა უმრავლესობა ჰაზარებს სამთავრობო მხარდამჭერებად აღიქვამს, რადგან სწორედ ის ასაქმებს აღნიშნული ეთნიკური ჯგუფის ბევრ წარმომადგენელს (თუმცაღა, დაბალ პოზიციებზე). ეს განსაკუთრებით ეხება ჰაზარა ქალებს, რომლებიც, გავრცელებული ცნობებით, პოლიციაში და არმიაში ქალ რეკრუტთა უმრავლესობას შეადგენენ (იმის გათვალისწინებით, რომ აღნიშნულ სექტორებში ცოტა ქალია დასაქმებული). ავღანეთში მომუშავე საერთაშორისო ორგანიზაციებშიც ბევრი ჰაზარა მუშაობს.

საერთაშორისო სადამკვირვებლო ორგანიზაციების მიხედვით, სახეზეა ჰაზარათა მიმართ საზოგადოებრივი დისკრიმინაციის არაერთი ფორმა, მათ შორის: უკანონო გადასახადების დაწესების მეთოდით ფულის გამოძალვა; იძულებითი რეკრუტირება და შრომა; ფიზიკური შეურაცხყოფა და დაკავება. წყაროებში არ არის მოცემული სხვა სპეციფიკური ინფორმაცია აღნიშნულ შემთხვევებთან დაკავშირებით (მათ შორის – გეოგრაფიულ ლოკაციასთან დაკავშირებით).  თუმცა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ  საზოგადოებრივი დისკრიმინაციის შემთხვევები, დიდი ალბათობით, სახეზეა ქვეყნის იმ ნაწილებში, სადაც ჰაზარები უმცირესობას წარმოადგენენ.

ამას გარდა, ანგარიშში საუბარია ავღანეთში შიიტი მუსლიმების მდგომარეობაზეც (რომელთა 90 % ეთნიკურად ჰაზარაა).  მართალია, არსებობენ შიიტები სხვა ეთნიკური ჯგუფებიდანაც, ავღანეთის ხელისუფლება, საკუთარ ოფიციალურ მიდგომებსა თუ განცხადებებში, შიიტებს ჰაზარებთან აიგივებს. მაგ. სამთავრობო კაბინეტში 2 შიიტი მინისტრია, რომელთაც ხელისუფლება ჰაზარად მიიჩნევს მიუხედავად იმისა, რომ რეალურად ისინი „ბაიათი“ და ტაჯიკი ეთნიკური წარმომავლობის არიან.

ქვეყნის კონსტიტუცია და კანონმდებლობა აღიარებს ცალკეულ უფლებებსა კონკრეტულად შიიტებისთვის. მაგალითად, კონსტიტუციის 131 მუხლის მიხედვით, სასამართლოები შიიტურ კანონმდებლობას გამოიყენებენ კონკრეტულ სამოქალაქო საქმეებზე, როდესაც მხარეები შიიტები არიან. 2009 წელს მიღებული კანონი პირადი სტატუსების შესახებ აღიარებს განსხვავებულ პრაქტიკებს შიიტებთან მიმართებით ისეთ საკითხებში, როგორიცაა ქორწინება, განქორწინება და მემკვიდრეობა.

ადგილობრივ წყაროთა მიხედვით, ტრადიციულად, ავღანეთში არ ყოფილა განსაკუთრებით რელიგიური ხასიათის შუღლი შიიტებსა და სუნიტებს შორის. როგორც წესი, მათ შორის დაპირისპირება ატარებდა ეთნიკურ თუ პოლიტიკურ ხასიათს. თუმცა, 2009 წლის 1 იანვრიდან 2015 წლის დეკემბრის თვემდე პერიოდში, UNAMA-მ (გაეროს ავღანეთის დახმარების ორგანიზაცია) აღრიცხა შიიტებზე თავდასხმის 5 შემთხვევა. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ ზუსტად არ იყო გარკვეული ინფორმაცია თავდამსხმელთა ვინაობის ან მათი მოტივების შესახებ და საჯაროდ არავის არ აუღია შემთხვევებზე პასუხისმგებლობა.

2016 წლის შუა პერიოდიდან მოყოლებული, შეიარაღებული დაჯგუფებები ახორციელებენ მასშტაბურ თავდასხმებს შიიტურ სამიზნეებზე, მათ შორის – პოლიტიკურ დემონსტრაციებსა და თუ რელიგიურ თავყრილობებზე. ინციდენტთა უმრავლესობაზე პასუხისმგებლობა დაჯგუფებამ „ისლამური სახელმწიფო – ხორასანი“ (ISKP) აიღო. პირველი ასეთი შემთხვევა 2016 წლის ივლისში, ქ. ქაბულში მოხდა, როდესაც ორმა თვითმკვლელმა ტერორისტმა თავი აიფეთქა მშვიდობიანი დემონსტრაციის მიმდინარეობისას, რასაც 85 პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო – 413 დაშავდა. როდესაც ინციდენტზე პასუხისმგებლობა აიღო, ISKP-მ განაცხადა, რომ თავდასხმა რელიგიურად იყო მოტივირებული. 2016 წელს UNAMA-მ კიდევ 4 მსგავსი ინციდენტი აღრიცხა, რომელთაც ჯამში 77 სამოქალაქო პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო  205 – დაშავდა.

2017 წელს თავდასხმების რაოდენობა გაიზარდა – UNAMA-მ ამჯერად 8 რელიგიურად მოტივირებული თავდასხმა აღრიცხა შიიტურ სალოცავებსა თუ შიიტ მომლოცველებზე, რომელთაც ჯამში 161 პირი ემსხვერპლა, ხოლო 252 კი – დაშავდა. ISKSP-მ პასუხისმგებლობა 6 ინციდენტზე აიღო, ხოლო დანარჩენი ორი –  დაჯგუფება „თალიბანს“ მიეწერა. შემთხვევათა უმრავლესობა ქ. ქაბულსა და ქ. ჰერათში მოხდა (მათ შორის – ჰაზარებით დასახლებულ უბნებში).

ტრენდი შენარჩუნდა 2018 წელსაც – UNAMA-მ შიიტი სამიზნეების წინააღმდეგ მიმართული კიდევ 19 ინციდენტი დააფიქსრა, რასაც ჯამში 223 პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 524 – დაშავდა. ISKP-მ მათგან 7-ზე აიღო პასუხისმგებლობა, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ მოცემულ ინციდენტებს 212 პირის სიცოცხლე შეეწირა, ხოლო 449 – დაშავდა. თუ გასულ ორ წელს თავდასხმათა უმრავლესობა შიიტურ სალოცავებზე მოდიოდა, 2018 წელს ასეთი მხოლოდ 2 ინციდენტი აღირიცხა. შიიტებზე თავდასხმათა უმრავლესობა ამჯერად სამოქალაქო ობიექტებზე, ძირითადად – ეთნიკურად ჰაზარების უბნებში მდებარე ობიექტებზე მოდიოდა. თავდასხმათა უმრავლესობა, სავარაუდოდ, ქ. ქაბულში მოხდა.

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტის ექსპერტთა შეფასებით, შიიტები დგანან ISKP და სხვა შეიარაღებული ჯგუფების მხრიდან თავდასხმის მაღალი რისკის წინაშე, როდესაც ისინი იკრიბებიან სხვადასხვა სოციალური ღონისძიებების (დემონსტრაციები, ლოცვები მეჩეთებში, რელიგიური ფესტივალები და ა.შ.) ფარგლებში. აღნიშნული რისკი კიდევ უფრო იზრდება იმ პირთა შემთხვევაში, რომლებიც ბინადრობენ ეთნიკურად ჰაზარათა უბნებში ავღანეთის ისეთ დიდ ქალაქებში, როგორიცაა – ქაბული და ჰერათი.

ამას გარდა, დეპარტამენტის შეფასებით, მართალია, ეთნიკურად ჰაზარა პირები უპრობლემოდ საქმდებიან როგორც სამთავრობო, ასევე – საერთაშორისო ორგანოებში, მათი შესაძლებლობა, მიაღწიონ მაღალ სამთავრობო თანამდებობებს შეზღუდულია მათივე ეთნიკური კუთვნილებით. ეს, შესაბამისად, გამოიხატება ჰაზარათა მიმართ საზოგადოებრივი დისკრიმინაციის საშუალო დონეში. ამას გარდა, გამომდინარე იქიდან, რომ ჰაზარათა აბსოლუტური უმრავლესობა შიიტია, შიიტებთან მიმართებით ზემოთ აღნიშნული რისკ-პროფილი მათთაც მიესადაგება.[1]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ავღანეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ  2021 წლის მაისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში  (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომავღანეთის მოსახლეობა დაახლოებით 35.7 მილიონ პირს შეადგენს. რა არსებობს სანდო სტატისტიკა სუნიტი და შიიტი მუსლიმების პროცენტული გადანაწილების შესახებ. თუმცა, ერთ-ერთი წყაროს (Pew Forum) ცნობითავღანელი შიიტები ქვეყნის მოსახლეობის 10-15 %-ს შეადგენენ. ადგილობრივი სასულიერო ლიდერების ცნობით, შიიტ ავღანთა 90 % ეთნიკურად ჰაზარაა, რომლებიც ძირითადად ცენტრალურ და დასავლეთ პროვინციებში, ასევე – ქ. ქაბულში ბინადრობენ.

ჰაზარათა თემის წარმომადგენლები აცხადებდნენ, რომ ავღანეთის მთავრობის დაპირებები ჰაზარებით დასახლებულ უბნებში უსაფრთხოებისა და განვითარების კუთხით სიტუაციის გაუმჯობესების შესახებ არ იყო საკმარისი და წარმოადგენდა უბრალოდ სიმბოლურად მიღებულ ზომებს. ჰაზარები ასევე ექვემდებარებოდნენ დისკრიმინაციას საკუთარი ეთნიკური იდენტობისა და იმის გამო, რომ განეკუთვნებოდნენ ისლამის შიიტურ მიმდინარეობას. სხვადასხვა დამკვირვებელი წყაროების ცნობით, ავღანეთის მთავრობაში შიიტები არ იყვნენ სათანადოდ წარმოდგენილი არა საკუთარი რელიგიური, არამედ – ეთნიკური (ჰაზარა) კუთვნილების გამო.

ჟურნალისტების, ადგილობრივი დამკვირვებლებისა და UNAMA-ს მიხედვით,  „ისლამური სახელმწიფო – ხორასანი“ (ISIS-K) და სხვა შეიარაღებული დაჯგუფებები აგრძელებდნენ თავდასხმებს კონკრეტულ რელიგიურ და ეთნო-რელიგიურ ჯგუფებზე, მათ შორის –  ჰაზარებზე. UNAMA-ს მიხედვით, მიმდინარე წელს, 2019 წელთან შედარებით, დაფიქსირდა კლება სალოცავ ადგილებზე, რელიგიური ლიდერებსა და მომლოცველებზე თავდასხმების შედეგად სამოქალაქო დანაკარგების რაოდენობიეს კუთხით. ორგანიზაციამ აღწერა ზემოხსენებული ტიპის 19 თავდასხმა (20 თავდასხმა 2019 წელს), რასაც შედეგადაც 60 პირი გარდაიცვალა, ხოლო – 55 დაშავდა. 2019 წლის მონაცემებით, სახეზე იყო 236 სამოქალაქო დანაკარგი – 80 გარდაცვლილი და 156 დაშავებული. აბსოლუტურად ყველა თავდასხმა არა-სახელმწიფოებრივი შეიარაღებული აქტორების მიერ იყო ჩადენილი.

იმავე წყაროს მიხედვით, ISIS-K მხრიდან ადგილი ჰქონდა რელიგიურად მოტივირებული თავდასხმებს შიიტ მუსლიმებზე (უმრავლესობა – ეთნიკურად ჰაზარა); სუფიტ მუსლიმებსა და სიკჰებზე. სულ დაფიქსირდა 10 თავდასხმა, რასაც 112 პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 196 კი – დაშავდა. 2019 წელსაც ადგილი ჰქონდა 10 ინციდენტს, რასაც 117 სიცოცხლე შეეწირა, ხოლო – 368 დაშავდა.

მნიშვნელოვან ინციდენტთა შორის იყო: 6 მარტს, შეიარაღებული პირი თავს დაესხა ქაბულში მიმდინარე ერთ-ერთ ცერემონიას, რომელსაც ძირითადად შიიტი ჰაზარები ესწრებოდნენ და მოკლა 32 პირი. ინციდენტზე პასუხისმგებლობა ISIS-K აიღო. 12 მაისს 3 დაუდგენელი შეიარაღებული პირი შეიჭრა ქაბულის ჰაზარათა უბანში მდებარე ერთ-ერთ სამშობიარო კლინიკაში, სადაც მოკლეს 24 პირი, მათ შორის – დედები, ჩვილები და მედ-მუშაკები. აღნიშნულ შემთხვევაზე არც ერთ დაჯგუფებას არ აუაღია პასუხისმგებლობა. 24 ოქტომბერს, თვითმკვლელი ტერორისტმა თავი აიფეთქა კაბულის ჰაზარათა უბანში მდებარე საგანმანათლებლო ცენტრში, რასაც 40 პირის სიცოცხლე შეეწირა, ხოლო კიდევ 72 – დაშავდა. მსხვერპლთა უმრავლესობა 15-დან 26 წლამდე ასაკის იყო. შემთხვევაზე პასუხისმგებლობა „ISIS-K” აიღო.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ავღანეთში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ  2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში  (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ეთნიკურ ხასიათზე შუღლი ზოგჯერ გამოიხატებოდა კონფლიქტსა და მკვლელობებში. ეთნიკურად ჰაზარა შიიტები ექვემდებარებოდნენ ისეთი ტიპის მოპყრობას, როგორიცაა: ფულის გამოძალვა; იძულებითი რეკრუტირება; იძულებითი შრომა; ფიზიკური შეურაცხყფოა და დაკავებები. არასამთავრობო ორგანიზაციათა მიხედვით, ხელისუფლება პოლიციაში მომუშავე ჰაზარა ოფიცებს ხშირად სიმბოლურ პოზიციებზე ნიშნავდა, რომელთაც თითქმის არ გააჩნდა რაიმე გავლენა ქვეყნის შინაგან საქმეთა სამინისტროში. ამას გარდა, იმავე წყაროების მიხედვით, შეიარაღებული ძალების ჰაზარა წევრებს უფრო ხშირად ამწესებდნენ ქვეყნის შედარებით ცხელ წერტილებში, არა-ჰაზარა ჯარისკაცებთან შედარებით. წლის განმავლობაში, ISIS-K („ისლამური სახელმწიფოს ხორასნის ფრთა“) აგრძელებდა შიიტებზე, ძირითადად – ეთნიკურად ჰაზარებზე თავდასხმების მოწყობას. მაგ. 6 მარტს, შეიარაღებული პირი თავს დაესხა ქაბულში მიმდინარე ერთ-ერთ ცერემონიას, რომელსაც ძირითადად შიიტი ჰაზარები ესწრებოდნენ და მოკლა 32 პირი. 24 ოქტომბერს, თვითმკვლელი ტერორისტმა თავი აიფეთქა კაბულის ჰაზარათა უბანში მდებარე საგანმანათლებლო ცენტრში, რასაც 40 პირის სიცოცხლე შეეწირა, ხოლო კიდევ 72 – დაშავდა. მსხვერპლთა უმრავლესობა 15-დან 26 წლამდე ასაკის იყო. შემთხვევაზე პასუხისმგებლობა „ISIS-K” აიღო.

ამას გარდა, ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ ეთნიკურად ჰაზარები, სიკჰები და ჰინდუსები ექვემდებარებოდნენ დისკრიმინაციას დასაქმების კუთხით. [3]

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი 2020 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ 2018 წლის ოქტომბრის სპეციალურ ანგარიშში UNAMA აღნიშნავდა, რომ „განსაკუთრებით შეშფოთებულია სამოქალაქო მოსახლეობაზე განხორციელებული არაერთი თავდასხმით, რომელიც, როგორც ჩანს, მიმართულია კონკრეტულდ შიიტი მუსლიმი უმცირესობის წინააღმდეგ, რომელთაგან უმრავლესობა ეთნიკურად ჰაზარაა“. ორგანიზაცია აგრძელებდა მასშტაბური სექტარული ხასიათის ძალადობის შემთხვევების დოკუმენტირებას, რომელსაც ISKP/DAESH წევრები ჩადიოდნენ შიიტი მუსლიმი რელიგიური უმცირესობის წინააღმდეგ.

ანგარიშის მიხედვით, 2018 წელს შეიარაღებული დაჯგუფებების (განსაკუთრებით, ISKP) თავდასხმებმა განსაკუთრებული გავლენა მოახდინა ჰაზარა მოსახლეობაზე. აღნიშნული თავდასხმების სამიზნეს წარმოადგენდა ისეთი ადგილები, სადაც შიიტები/ჰაზარები იკრიბებიან – რელიგიური დღესასწაულები; პოლიტიკური დემონსტრაციები და ჰაზარებით დასახლებული უბნები დიდ ქალაქებში, მათ შორის – ქაბულსა და ჰერათში. ასეთი თავდასხმები, როგორც წესი, რელიგიური ნიშნით არის მოტივირებული. თუმცა, სხვა მიზეზებთან ერთად, ISKP ჰაზარებს ერჩის მათი ირანისადმი სავარაუდო სიახლოვისა და მხარდაჭერის გამო. არის შემთხვევები, რომელთა ფარგლებშიც ჰაზარა მოქალაქეებს იტაცებენ ან კლავენ გზებზე. ასეთ შემთხვევებში, ზოგჯერ იდენტიფიცირებულ იქნა თავდასხმის სხვა მიზეზებიც – თემობრივი ხასიათი დავა; პირის მიერ „ავღანეთის უსაფრთხოების ძალების წევრობა“; მთავრობაში ან არასამთავრობო სექტორში მუშაობა და ა.შ.[4]

მედია საშუალება BBC 2021 წლის 9 მაისს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ქ. ქაბულში, ძირითადად ეთნიკურად ჰაზარებით დასახლებულ უბანში სკოლასთან ახლოს აფეთქებები მოხდა, რასაც 50 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 100-მდე – დაშავდა. ავღანეთის მთავრობას მომხდარში „თალიბანს“ დასდო ბრალი, თუმცა, დაჯგუფებამ ყოველგვარი ჩართულობა უარჰყო.[5]

 

[1] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade – DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT AFGHANISTAN; published in June 2019; available at

[accessed 17 May 2021]

[2] United States Department of State – 2020 Report on International Religious Freedom: Afghanistan; published in May 2021; available at

[accessed 17 May 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Report on Human Rights Practices: Afghanistan; published in March 2021; available at

[accessed 17 May 2021]

[4] UK Home Office – Country Policy and Information Note Afghanistan: Anti-government elements (AGEs); published in June 2020; available at

[accessed 17 May 2021]

[5] BBC – article “Kabul attack: Blasts near school leave more than 50 dead”; published on 9 may 2021; available at https://www.bbc.com/news/world-asia-57040713 [accessed 17 May 2021]

ბანგლადეში. ჰინდუსთა მიმართ არსებული დამოკიდებულება. მაისი, 2021

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი ბანგლადეშის შესახებ 2019 წლის აგვისტოში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ ა.შ.შ. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) ფაქტ-წიგნის მიხედვით, ბანგლადეშის მოსახლეობის 89 % მუსლიმია, რომელთაგან აბსოლუტური უმრავლესობა სუნიტური ისლამის მიმდევარია. დაახლოებით 10 % ჰინდუსია, ხოლო დარჩენილი 1 % სხვადასხვა რელიგიების (ძირითადად – ბუდიზმის ან ქრისტიანობის) აღმსარებელია. ჰინდუსთა უმრავლესობა ეთნიკურად და ლინგვისტურად ბენგალია და ფიზიკური თვალსაზრისით, არ გამოირჩევიან მუსლიმი უმრავლესობისგან.

ანგარიშის მიხედვით, არავითარი სამართლებრივი თუ სხვა ტიპის შეზღუდვა არ უკრძალავს ჰინდუსებს, თავისუფლად აღასრულონ საკუთარი რწმენა ან მონაწილეობა მიიღონ საზოგადოებრივ საქმიანობაში. მეტიც, ჰინდუსებს ბანგლადეშურ საჯარო ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი წვლილი აქვთ შეტანილი, მათ შორის, ისეთ სფეროებში, როგორიცაა – პოლიტიკა; მთავრობა; საგანმანათლებლო სექტორი; ბიზნესი; ხელოვნება და ა.შ. მიუხედავად იმისა, რომ მოქმედი მთავრობის (პარტია Awami League) კაბინეტში ჰინდუსებიც გვხვდებიან, ჰინდუსთა ზოგადი წარმომადგენლობა ბანგლადეშის პოლიტიკურ სპექტრში საკმაოდ დაბალია. როგორც ყველა სხვა უმცირესობების წარმომადგენლები, ჰინდუსებიც ექვემდებარებიან ისტორიულად განგრძობად დავებსა და კონფისკაციას უძრავ ქონებასთან და მიწებთან მიმართებით. 1965 წელს ინდოეთ-პაკისტანის ომის დროს, პაკისტანის მაშინდელმა მთავრობამ (ბანგლადეში აღნიშნულ პერიოდში პაკისტანის ნაწილი იყო) ჰინდუსები „მტრებად“ გამოაცხადა და მათ ქონებები წაართვა. 2011 წელს მიიღეს „ქონებათა დაბრუნების აქტი“, რომელიც უფლებას აძლევს ჰინდუსებს, განცხადება შეიტანონ წართმეული ქონების დაბრუნების ან სათანადო კომპენსაციის თაობაზე. თუმცა, ჰინდუსთა საზოგადოების წარმომადგენლები და ორგანიზაციები ჩიოდნენ, რომ აქტი ძალიან ზოგადი ხასიათისაა და აღსრულების კუთხით პრობლემებს ქმნის. არასამთავრობო ორგანიზაციათა მიხედვით, განაცხადთა 70 %-ის ბედი აქტის ძალაში შესვლიდან 4 წლის შემდეგაც გადაუწყვეტელი იყო.

ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ 2014 წლის არჩევნების წინა პერიოდში, Jamaat-e-Islami პარტიის აქტივისტებმა ჰინდუსი საზოგადოების წინააღმდეგ არაერთი თავდასხმა მოაწყვეს, რის შედეგადაც გარდაიცვალა 20-ზე მეტი პირი, განადგურდა ასობით სახლი და ბიზნესი, ხოლო ათასობით პირი იძულებით გადაადგილდა. დეპარტამენტის ექსპერტთა აზრით, ამის განმაპირობებელი ძირითადი ფაქტორი იყო „საერთაშორისო დანაშაულების ტრიბუნალისთვის“ (ICT) მიცემული ჰინდუს მოწმეთა ჩვენებები (რომელთა საფუძველზეც ზემოხსენებული პარტიის ლიდერები გაასამართლეს). ძალადობის შედეგად, ბანგლადეშის უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ სამართალდამცავმა ორგანოებმა ვერ მოახერხეს მოწყვლადი ჯგუფების წევრთა, მათ შორის – ჰინდუსთა სათანადო დაცვა. ბანგლადეშის მთავრობამ, ამის საპასუხოდ, დაიწყო მსხვერპლთა დახმარების პროგრამა და დაეხმარა ადგილობრივ მოსახლეობას ძალადობის შედეგად დაზიანებული რელიგიური თუ კერძო ქონების აღდგენაში. 2018 წლის არჩევნების პერიოდში, ასეთი ხასიათის ძალადობა არ დაფიქსირებულა.

ისლამისტი შეიარაღებული ჯგუფების მიერ 2013-2016 წლებში ადგილი ჰქონდა რამდენიმე მცირე-მასშტაბიან თავდასხმას მთელი ქვეყნის მასშტაბით, რასაც რამდენიმე ჰინდუსის სიცოცხლე ან ჯანმრთელობა ემსხვერპლა. ბანგლადეშის მთავრობამ მალევე პოლიცია გააგზავნა სხვადასხვა ტაძრებისა და იმ პირთა დასაცავად, რომელთაც მოკვლით ემუქრებოდნენ. დეპარტამენტს უკანასკნელ პერიოდში მსგავსი ხასიათის თავდასხმების შესახებ ინფორმაცია არ გააჩნია.

ამას გარდა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ზოგჯერ ადგილი აქვს ბრბოს ძალადობას ჰინდუსი სამიზნეების მიმართ. მაგალითად, 2016 წლის ოქტომბერში, დაახლოებით 100 პირისგან შემდგარი ბრბო თავს დაესხა ჰინდუსთა სოფელს ბრაჰმანბარიას დასახლებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ადგილზე პოლიციისა და სასაზღვრო ჯარის ძალები მალევე გააგზავნეს, თავდასხმის შედეგად ათობით პირმა ჯანმრთელობის დაზიანება მიიღო, ხოლო 15-მდე ჰინდუსური ტაძარი და 200-მდე სახლში მნიშვნელოვნად დაზიანდა ან გაძარცვეს. თავდაპირველად მედიაში გავრცელებული ინფორმაციის მიხედვით, ძალადობა ისლამისტმა პირებმა დაიწყეს, რის მიზეზადაც ასახელებდნენ ჰინდუსი პირის პოსტს სოციალურ ქსელ Facebook-ზე, სადაც სურათზე გამოსახული იყო, თუ როგორ იჯდა ჰინდუსური ღვთაება მექაში მდებარე ქააბას ქვის თავზე. შემდგომი გამოძიებით დადგინდა, რომ აღნიშნული ფოტო ჰაკერული შეტევის შედეგად განთავსდა და მისი მიზანი იყო სექტარული ძალადობის პროვოცირება. NCHR გამოძიების საბოლოო შედეგით, აღნიშნული ინციდენტი წარმოადგენდა წინასწარ განსაზღვრულ სქემას ჰინდუსებისთვის მიწების წასართმევად. შესაბამისმა სამსახურებმა დააკავეს ინციდენტთან კავშირში მყოფი 1000-ზე მეტი პირი, მათ შორის – 23 ადგილობრივი პოლიციის ოფიცერი, ხოლო Awami League-მა 3 ადგილობრივი ლიდერი პარტიიდან გარიცხა. 2017 წლის ნოემბერში ადგილი ჰქონდა კიდევ ერთ ინციდენტს, სადაც დაახლოებით 20 000 პირისგან შემდგარმა ჯგუფმა რაგპურის დასახლებაში  ცეცზლი წაუკიდა და დააზიანა ჰინდუსთა კუთვნილი 30-მდე კერძო სახლი. აღნიშნული ძალადობა შედეგად მოჰყვა ფეისბუქ-პოსტს, რომელიც აღქმული იყო, როგორც „წინასწარმეტყველი მუჰამედის დამამცირებელი“. პრესაში გავრცელებული ცნობების მიხედვით, ინციდენტს ერთი პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 5 მძიმედ დაშავდა. პოლიციამ 50-ზე მეტი სავარაუდო დამნაშავე დააკავა, ხოლო ბანგლადეშის მთავრობას დაზარალებულების კომპნესირების პირობა დადო.[1]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ბანგლადეშში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ  2020 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში  (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ კონსტიტუციის მიხედვით, სახელმწიფო რელიგიად ისლამი არის გამოცხადებული, თუმცა, ასევე აღნიშნულია, რომ სახელმწიფო უზრუნველყოფს თანაბარ სტატუსსა და თაყვანისცემის თანაბარ უფლებებს ჰინდუს, ბუდისტ, ქრისტიან და სხვა რელიგიების მიმდევრებისთვის. ბანგლადეშის მთავრობა აგრძელებდა სამართალდამცავების დისლოცირებას რელიგიური ფესტივალების და დღესასწაულების დროს (მათ შორის – ჰინდუსთა ფესტივალი „დურგა პუჯა“), რათა თავიდან აეცილებინა პოტენციური ძალადობის გამოვლინება.

ანგარიშის მიხედვით,ჰინდუსები, ბუდისტები და რელიგიური უმცირესობის სხვა ჯგუფების წარმომადგენლები კვლავ ავრცელებდნენ ცნობებს, რომ ექვემდებარებოდნენ ქონებისა და მიწის მფლობელობასთან დაკავშირებულ დავებსა და იძულებითი ხასიათის გამოსახლებებს. ზოგჯერ, აღნიშნული ქმედებების სუბიექტი თავად ბანგლადეშის მთავრობა იყო. საკუთარ ყოველწლიურ ანგარიშში უმცირესობების მიმართ დამოკიდებულების შეახებ, არასამთავრობო ორგანიზაცია „ბანგლადეშის ჰინდუს-ბუდისტ-ქრისტიანთა ერთობის საბჭო“ წერდა, რომ რელიგიური უმცირესობების მიმართ სამართალდარღვევები კვლავაც გრძელდებოდა, თუმცა, წინა წელთან შედარებით, მათი მასშტაბი და რაოდენობა შემცირდა. ორგანიზაციას ამ კუთხით სტატისტიკური ინფორმაცია და უშუალოდ რიცხვები არ გამოუქვეყნებია, თუმცა, აღსანიშნავია, რომ წინა (ანუ 2018) წელს აღრიცხულ იქნა რელიგიური უმცირესობების დევნის 806 შემთხვევა.

ანგარიშის მიხედვით, ოქტომბერში, ქ.ბჰოლაში მუსლიმმა დემონსტრანტებმა გააპროტესტეს ორი მუსლიმი პირის დაკავება, რომელთაც ბრალად ედებოდათ ჰინდუსი სტუდენტის „Facebook” პროფილის „დაჰაკვა“, რისი წყალობითაც მათ აღნიშნულ პროფილზე ისლამის შეურაცხმყოფელი ტექსტები განათავსეს, რათა შემდგომ აღნიშნული პირისთვის გამოეძალათ ფული. დემონსტრანტები ითხოვდნენ მათ გათავისუფლებას და ჰინდუსი სტუდენტის დაკავებას, რის შემდეგაც დაარბიეს ადგილობრივი ჰინდუსური ტაძარი. პოლიციამ დემონსტრანტებზე (რომლებიც მათი განმარტებით, ცეცხლსასროლი იარაღით იყვნენ შეიარაღებული) გამოიყენა ლეტალური ძალა, რომელიც მათივე განმარტებით, აუცილებელი იყოს თავდაცვისთვის, რასაც შედეგად 4 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, ხოლო 100-ზე მეტი – დაშავდა. როგორც ორი მუსლიმი ეჭვმიტანილი, ასევე – ის ჰინდუსი, რომელმაც მათზე პოლიციას აცნობა, დაკავებას დაუქვემდებარეს.

ნოემბერში, რამდენიმე ადგილობრივმა მედია საშუალებამ გაავრცელა ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ უცნობი პირები შეიჭრნენ თანგაილში მდებარე ჰინდუსთა ტაძარში და მოახდინეს 5 ქანდაკების ვანდალიზება. ადგილობრივმა ჰინდუსმა ლიდერმა განაცხადა, რომ დამნაშავეები ასე იმ მიზნით მოიქცნენ, რომ ზიანი მიეყენებინათ ადგილობრივ ჰინდუს და მუსლიმებს შორის დამყარებული ჰარმონიული თანაცხოვრებისთვის და გაეღვივებინათ რელიგიური შუღლი. ადგილობრივმა სამართალდამცავებმა აღნიშნულ შემთხვევაზე გამოძიება დაიწყეს.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ბანგლადეშში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული ვითარების შესახებ  2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში  (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ მიმდინარე წელს, არ დაფიქსირებულა ძალადობრივი ექსტრემიზმით პროვოცირებული მასშტაბური თავდასხმები რელიგიური უმცირესობების სალოცავ ადგილებზე. თუმცაღა, გავრცელებული ცნობებით, ადგილი ჰქონდა ჰინდუსტთა და ბუდისტთა ქონებებსა და ტაძრებზე თავდასხმებს ეკონომიკური ან პოლიტიკური მიზეზით. მეტიც, ზოგიერთი აღნიშნული რელიგიური ჯგუფის წევრებმაც ისიც კი განაცხადეს, რომ პანდემიის პერიოდში, რელიგიური სტრუქტურებზე თავდასხმები გახშირდა.

არასამთავრობო ორგანიზაციები წერდნენ, რომ რასობრივი და ეთნიკური უმცირესობები აწყდებოდნენ დისკრიმინაციას. მაგალითად, დალიტებს (ყველაზე დაბალი კასტის ჰინდუსები) გააჩნდათ შეზღუდული წვდომა სასოფლო-სამეურნეო მიწებზე, ადექვატურ საცხოვრებელზე, განათლებასა თუ დასაქმებაზე. ამას გარდა, ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ მთავრობა არ ახდენდა 2001 წელს მიღებული კანონის იმპლემენტირებას, რომლის საფუძველზეც, ძირითადად ჰინდუს პირებს უნდა დაბრუნებოდათ კონკრეტული მიწები.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ბანგლადეშის შესახებ 2021 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2020 წელი) წერდა, რომ ისლამი მიჩნეულია სახელმწიფო რელიგიად, თუმცა, კონსტიტუციის ქარტიაში აღნიშნულია, რომ სეკულარიზმი წარმოადგენს „მაღალ ღირებულებას“. მიუხედავად იმისა, რომ რელიგიურ უმცირესობებს აქვთ საკუთარი რწმენისა და თაყვანისცემის სრული თავისუფლება, ზოგჯერ, ისინი ექვემდებარებოდნენ სამართლებრივ დევნას პროზელიტიზმისთვის.

ანგარიშის მიხედვით, უმცირესობები – მათ შორის, ჰინდუსი, ქრისტიანი, ბუდისტი, შიიტი და აჰმადია მუსლიმები ექვემდებარებოდნენ დევნასა და ძალადობას, მათ შორის – მათ სალოცავ ადგილებზე განხორციელებულ „ბრბოს ძალადობას“ (Mob Violence). მაგალითად, 2019 წლის ოქტომბერში მუსლიმთა ბრბო თავს დაესხა ჰინდუსთა საცხოვრებლებს ქ. ბარისალში მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ყალბი ცნობები იმის შესახებ, რომ ჰინდუსმა მამაკაცმა ისლამის შეურაცხმყოფელი განცხადებები გააკეთა სოციალურ ქსელ Facebook-ზე. 2020 წლის მაისში, იმავე ქალაქში, ბრბო თავს დაესხა ჰინდუსი მამაკაცის მაღაზიას და შემდგომ შეტაკებები გამართა პოლიციასთან, რის შედეგადაც 10 პირი დაშავდა. ორგანიზაციის მიხედვით, აღნიშნული ინციდენტები წარმოადგენენ უკანასკნელ წლებში დამკვიდრებული ტრენდის კიდევ ერთ გამოვლინებას, რომლის ფარგლებშიც ადგილი ჰქონდა რელიგიური უმცირესობების წინააღმდეგ ძალადობის პროვოცირებას სოციალური მედიის გამოყენებით.

ანგარიშის მიხედვით, 2011 წლის კანონი უფლებას აძლევს ჰინდუსებს, უკან დაიბრუნონ მთავრობის ან სხვა კერძო პირთა მიერ მიტაცებული უძრავი ქონება, თუმცა, მისი იმპლემენტაცია არათანმიმდევრულად ხდებოდა. [4]

ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაცია ODHIKAR 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ 2020 წლის განმავლობაში, ფიქსირდებოდა თავდასხმები რელიგიური უმცირესობების სახლებსა თუ თაყვანისცემის ადგილებზე. ასევე, იგეგმებოდა ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენლების გამოსახლება და მათ დასახლებებში სასტუმროების შენება.

ორგანიზაციამ აღრიცხა ჰინდუთა ტაძრებზე თავდასხმების, მათი გაძარცვის და ვანდალიზების რამდენიმე შემთხვევა. მათ შორის იყო, სუაპურის სოფელში მდებარე კრიშნას ტაძარი; სოფელ ჯაფრაბადში მდებარე ორი ტაძარი და ა.შ.

31 ოქტომბერს, ჰინდუსმა კრიშნან დებნათმა მურადგნაგარიდან, სოციალურ ქსელ Facebook-ში დაპოსტა პუბლიკაცია, რომელიც შეიცავდა წინასწარმეტყველი მუჰამედის საფრანგეთში შემქნილ კარიკატურას. მისმა ორმა მეგობარმა აღნიშნულ პოსტზე კომენტარით გამოხატეს საკუთარი მხარდაჭერა. აღნიშნულის შემდგომ, 1 ნოემბერს, დაუდგენელმა პირებმა ადგილობრივი ჰინდუსთა დასახლებაში ცეცხლი წაუკიდეს  სახლს და დაარბიეს ადგილობრივი ტაძარი.[5]

[1] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade – DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT BANGLADESH; published in August 2019; available at

[accessed 17 May 2021]

[2] United States Department of State – 2019 Report on International Religious Freedom: Bangladesh; published June 2020; available at

[accessed 17 May 2021]

[3] United States Department of State – 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Bangladesh; published in March 2021; available at

[accessed 17 May 2021]

[4] Freedom House – Freedom in the World 2021 – Bangladesh; published in March 2021; available at

[accessed 17 May 2021]

[5] ODHIKAR – ANNUAL HUMAN RIGHTS REPORT 2020 BANGLADESH; published in January 2021; available at

[accessed 17 May 2021]

ერაყი. სუნიტ მუსლიმთა მიმართ არსებული დამოკიდებულება. დეკემბერი, 2020

ერაყში სხვადასხვა რელიგიური, ეთნიკური, კულტურული და ლინგვისტური საზოგადოებაა თავმოყრილი. 2017 წლის ანგარიშში აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ვარაუდობს, რომ ერაყის მოსახლეობის 97% მუსლიმია; შიიტი მუსლიმები (ძირითადად არაბები, თუმცა მათ შორის თურქმენები, ფეილი ქურთები და სხვებიც არიან) 55-60%-ია. სუნიტების რაოდენობა 40%-მდეა; მათგანი სუნიტი ქურთების წილი 15%-ია, არაბები 24% და თურქმენები – 1%. შიიტები ძირითადად განსახლებულნი არიან ერაყის სამხრეთ და აღმოსავლეთ პროვინციებში, ასევე, უმრავლესობაში არიან ბაღდადში და საზოგადოებების დონეზე წარმოდგენილნი არიან ქვეყნის უმეტეს ტერიტორიაზე. სუნიტები უმრავლესობაში არიან დასავლეთ, ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ნაწილში.

დაჯგუფება „ისლამური სახელმწიფოს“ მიერ დაკავებული ტერიტორიების უმეტესობა ძირითადად სუნიტური რაიონები იყო. აქედან გამომდინარე, სახელმწიფოს ძალისხმევა მიმართული იყო იქითკენ, რომ მომხდარიყო სუნიტური მოსახლეობის, ძირითადად ტომების მობილიზება დაჯგუფებასთან საბრძოლველად. აღნიშნული მიმართულებით ყველაზე დიდი რეკრუტირება მოხდა აშშ-ის მიერ დაფინანსებულ ტომთა სამობილიზაციო ძალებში. 2015 წლის დეკემბერში პრემიერმა აბადიმ 40 ათასი სუნიტი მებრძოლის სახალხო მობილიზაციის ძალებში ინტეგრირება მოახდინა. მათი უმრავლესობა განლაგებული იყო ანბარსა და ნინევაში; სხვა ნაწილი კი სალაჰადინსა და სხვა გამოთავისუფლებულ ზონებში.

სხვადასხვა ექსპერტი აღნიშნავს დემოგრაფიული ჰომოგენიზმის ზრდას სადავო ტერიტორიებზე მცხოვრებ ადგილობრივ მოსახლეობაში. ეს ტენდენცია შეინიშნება, მათ შორის, სუნიტი არაბების დაბრუნების დაბალ მაჩვენებელში, რომლებიც უფრთხიან თვითნებურ დაკავებებს და გამოძალვას. [1]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი 2019 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ ხელმისაწვდომი ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე ჩანს, რომ სუნიტების ისლამურ სახელმწიფოსთან კავშირში დადანაშაულებამ შეიძლება მიიღოს, როგორც დევნის, ასევე დისკრიმინაციის ხასიათი და ინდივიდუალური შეფასებაა საჭირო იმის დასადგენად, დისკრიმინაციული ქმედებები უტოლდება თუ არა დევნას. ხელმისაწვდომი ინფორმაცია აჩვენებს, რომ უბრალოდ ფაქტს, რომ პირი არის სუნიტი არაბი, არ მივყავართ დევნის საფუძვლიან შიშთან. ინდივიდუალური გარემოებები, როგორიცაა წარმოშობის რეგიონი, ტომური კუთვნილება, ოჯახის წევრების სავარაუდო კავშირები ისლამურ სახელმწიფოსთან, სახელი და ა.შ. მნიშვნელოვანია რისკების შეფასებისას.[2]

ა.შ.შ სახელმწიფო დეპარტამენტი ერაყში რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ ქვეყანაში მუსლიმი სუნიტების რაოდენობა 40%-მდეა; მათგანი სუნიტი ქურთების წილი 15%-ია, არაბები 24% და თურქმენები – 1%. ისინი უმრავლესობაში არიან ერაყის დასავლეთ, ცენტრალურ და ჩრდილოეთ ნაწილებში. კანონმდებლობითა და კონსტიტუციით,  დაცულია ერაყელი ხალხის „მუსლიმური იდენტობა“, თუმცა, კონკრეტულად არ არსებობს ჩანაწერი შიიტურ ან სუნიტურ მიმდინარეობაზე. 2001 წლიდან, ერაყში აკრძალულია სუნიტური ისლამის ვაჰაბიტური მიმდინარეობა.

ანგარიშის მიხედვით, საერთაშორისო და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები აცხადებდნენ, რომ მთავრობა ბოროტად იყენებდა ანტიტერორისტულ კანონმდებლობას, რათა დაეპატიმრებინა პირები სათანადო  პროცესის გარეშე. აღნიშნული კანონმდებლობა ვერ უზრუნველყოფდა პირთა წვდომას სამართლიანი სასამართლოსა და შესაბამის კანონიერ პროცედურაზე. განსაკუთრებით, სუნიტი ლიდერები აცხადებდნენ, რომ  სამთავრობო ძალები სწორედ აღნიშნული მეთოდით აკავებდნენ იმ ახალგაზრდა სუნიტ მამაკაცებს, რომელთა მიმართაც არსებობდა ვარაუდი, რომ კავშირში იყვნენ „ისლამურ სახელმწიფოსთან“.

ამას გარდა, არასამთავრობო ორგანიზაციების მიხედვით, შიიტური შეიარაღებული ჯგუფები და სახალხო სამობილიზაცო ძალები (PMF), ზოგჯერ, კვლავ აგრძელებდნენ ფიზიკური ძალადობას და თავდასხმას სუნიტ სამოქალაქო პირებზე, სავარაუდოდ იმ მოტივით, რომ შური ეძიათ ISIS-ის მიერ შიიტების წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულებისთვის.

ივნისში, პარლამენტის წევრმა – რაად ალ-დაჰლაკიმ განაცხადა, რომ დიალას პროვინციიდან ხდებოდა სუნიტი მუსლიმების იძულებით გაძევება. მისი თქმით, მთავრობასთან აფილირებული შიიტური ჯგუფები სუნიტი მოსახლოებას დაშინების მეთოდს მიმართავდნენ და აიძულებდნენ მათ, დაეტოვებინათ ირანის საზღვართან მდებარე პროვინცია. გავრცელდა ცნობები, რომ შეიარაღებული პირები თავს დაესხნენ სოფელ აბ ალ-ხანზირს, სადაც ერთ-ერთი ოჯახის სამი წევრი მოკლეს და მოსახლეობა აიძულეს, სოფელი დაეტოვებინათ.  ამას გარდა, ადგილობრივი წყაროები აცხადებდნენ, რომ ბაშიქას დასახლება ექვსმა სუნიტმა ოჯახმა დატოვა მას შემდეგ, რაც  30-ე ბრიგადის სამხედროები მათ ფიზიკურად გაუსწორდნენ და აძალებდნენ, გაეყიდათ საკუთარი მიწები.

ზოგიერთი სუნიტი მუსლიმი აცხადებდა, რომ ექვემდებარებოდნენ ე.წ. „ანტი-სუნიტურ დისკრიმინაციას“  სახელმწიფო ჩინოვნიკების მხრიდან, რაც მათი აზრით განპირობებული იყო იმით, რომ სადამ ჰუსეინის რეჟიმის დროს, სუნიტებს პრივილიგირებული სტატუსი გააჩნდათ, ხოლო შიიტები – იჩაგრებოდნენ. სუნიტები ასევე ამბოდნენ, რომ მათ მიმართ დისკრიმინაციას ჰქონდა ადგილი საჯარო სექტორში დასაქმების კუთხითაც, გამომდინარე „დე-ბაასიფიკაციის“ პროცესიდან (პროცესი, რომლის მიზანიც იყო წინა ხელისუფლებისადმი ლოიალურად განწყობილი პირების საჯარო სექტორიდან ჩამოშორება). სუნიტი მუსლიმები და ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციები მიუთითებდნენ, რომ მთავრობა აგრძელებდა „დე-ბაასიფიკაციის“ კანონების თვითნებური მეთოდით გამოყენებას, რათა სამთავრობო ვაკანსიებზე არ დაენიშნათ სუნიტი პირები, ხოლო როდესაც საქმე შიიტ „ბაასისტებს“ ეხებოდა – თვალს ხუჭავდა აღნიშნულ რეგულაციებზე. ზოგიერთი სუნიტი ასევე აცხადებდა, რომ მათ არ იყვანდნენ საჯარო სამსახურში იმ მოტივით, რომ მთავრობა ძირითადად შიიტებით იყო დაკომპლექტებული, ხოლო სუნიტების მიმართ იყო ერთგვარი აღქმა, რომ ისინი ან ყოფილი ბაასისტები იყვნენ, ან ლოიალურად იყვნენ განწყობილი „ისლამური სახელმწიფოს“ იდეოლოგიისადმი.[3]

იგივე ა.შ.შ სახელმწიფო დეპარტამენტი ერაყში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ ტერორისტული ორგანიზაცია „ისლამური სახელმწიფოს“ სავარაუდო წევრები და მათთან დაკავშირებული პირები (ოჯახის წევრები, ახლობლები) ექვემდებარებოდნენ იძულებით გაუჩინარებას. Amnesty International და Human Rights Watch-მა აღრიცხეს 643 სუნიტი მუსლიმი პირის იძულებით გაუჩინარების შემთხვევა ფალლუჯაჰისა და საქლავიაჰის რეგიონებში, ასევე – სუნიტი მამაკაცეების მასობრივი გაუჩინარების შემთხვევები რაზზაზაში. აღნიშნული ინციდენტების უმრავლესობას მიაწერდნენ Kataiba Hezbollah-ს – ერთ-ერთ „სახალხო სამობილიზაციო ჯგუფს“ (Popular Mobilization Forces – PMF), რომელსაც ბაღდადის სამხრეთით გააჩნდა უკანონო საპატიმრო დაწესებულება, სადაც 1700-მდე პირი იყო დატყვევებული. ერაყის მთავრობა არ დგამდა არანაირ ნაბიჯს, რათა აღეკვეთა ეს უკანონობა და გაეთავისუფლებინა იქ მყოფი პირები.

როგორ ადრეულ წლებში, წელსაც ვრცელდებოდა ცნობები იმის შესახებ, რომ სამთავრობო ძალები და PMF-ები იყენებდნენ წამებასა და არასათანადო მოპყრობას, განსაკუთრებით – სუნიტი არაბების მიმართ, მათი დაპატიმრების, წინასწარი დაკავების და  მათ მიერ სასჯელის მოხდის დროს.

ერაყის კონსტიტუცია და კანონმდებლობა კრძალავს პირთა უკანონი და თვითნებურ დაკავებას და ანიჭებს მათ უფლებას, სასამართლოს საშუალებით დაადასტურონ მათი დაკავებისა თუ დაპატიმრების კანონიერების საკითხი. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ვრცელდებოდა არაერთი ცნობა იმის შესახებ, რომ სამთავრობო ძალები და მათთან დაკავშირებული ჯგუფები თვითნებურ და უკანონო დაკავებას უქვემდებარებდნენ პირებს, განსაკუთრებით – სუნიტ არაბებს. ამას გარდა, შესაბამისი სამსახურები ასევე აკავებდნენ ტერორიზმის ბრალდებით დევნილი სუნიტი არაბების მეუღლეებსა და მათი ოჯახის წევრებს, რათა ეიძულებინათ ისინი, რომ სამართალდამცავებს ჩაბარებოდნენ.

ბევრი საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია ავრცელებდა ცნობებს, რომ სახალხო სამობილიზაციო ძალები (PMF) არ აძლევდნენ ნებას სამოქალაქო პირებს, მათ შორის – სუნიტ არაბებსა და ეთნიკური თუ რელიგიური უმცირესობების წარმომადგენლებს, დაბრუნებოდნენ საკუთარ საცხოვრებელ ადგილებს იმ რეგიონებში, საიდანც სამთავრობო ძალებმა ISIS გააძევეს. ამას გარდა, Human Rights Watch-ის ინფომაციით, ქურთისტანის რეგიონალური მთავრობა არ აძლევდა დაახლოებით 4 200 სუნიტ არაბს ნებას, დაბრუნებოდნენ საკუთარ საცოხვრებელს ქ. მოსულის მიმდებარე 12 სოფელში.[4]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ერაყის შესახებ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ სუნიტი არაბები, რომლებიც ქვეყანაში ყველაზე დიდ ეთნიკურ-სექტარულ უმცირესობას წარმოადგენენ,  მართალია, სათანადოდ წარმოდგენილნი იყვნენ პარლამენტში, თუმცა აცხადებდნენ, რომ შიიტური უმრავლესობა მათ არ რთავდა ნებას, დაეკავებინათ რეალური გავლენის მქონე პოზიციები ხელისუფლებაში.

ანგარიშის მიხედვით, ვრცელდებოდა ცნობები იმის შესახებ, რომ შიიტური შეიარაღებული ჯგუფები „ისლამური სახელმწიფოსგან“ გათავისუფლებული ტერიტორიებიდან სუნიტ არაბებს აძევებდნენ. თუმცაღა, პოლიტიკურ ლიდერთა უმრავლესობა, ISIS-ის დამარცხების შემდგომ, მხარს უჭერდა რელიგიურ პლურალიზმს და, შედეგად, გათავისუფლებულ რეგიონებში მცხოვრებ სუნიტ არაბებს საშუალება ჰქონდათ, ღიად და თავისუფლად აღესრულებინათ საკუთარი რელიგიური უფლებები.[5]

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი ერაყის შესახებ 2020 წლის აგვისტოში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ სუნიტებსა და შიიტებს შორის არსებული სექსტარული ხასიათის ძალადობა, უკანასკნელ ხანებში, მნიშვნელოვნადაა შემცირებული, თუმცა, ზოგჯერ მაინც ფიქსირდება. საერთაშორისო სადამკვირვებლო ორგანიზაციები, აღნიშნულ კლებას თავად რელიგიური ჯგუფის თვით-სეგრეგაციასა და ისლამური სახელმწიფოს დამარცხების შემდგომ, პოლიტიკური ლიდერების მხრიდან სექტარული ხასიათის სლოგანებსა და რეტორიკაზე უარის თქმას მიაწერენ.

ანგარიშის მიხედვით, ერაყში იძულებით გადაადგილებული 1.4 მილიონი პირიდან უმრავლესობა სუნიტი არაბია, რომლებიც ვერ უბრუნდებიან საკუთარ სახლს, გამომდინარე მათდამი არსებული აღქმისა, რომ „სავარაუდო კავშირში არიან „ისლამურ სახელმწიფოსთან“. 2019 წლის აგვისტო-ოქტომბერში, ერაყის ხელისუფლებამ ჩაატარა მასობრივი კამპანია იძულებით გადაადგილებულ პირთა ბანაკებში და აიძულა ისინი, დაბრუნებოდნენ მათ მშობლიურ რეგიონებს. უსაფრთხოების ძალებმა სამხედრო ტექნიკის გამოყენებით გაიყვანეს 4 000 სუნიტი არაბი ნინევას პროვინციაში არსებული ბანაკებიდან, რის შემდეგაც კიდევ 40 000 პირმა იმის შიშით, რომ მათაც იგივეს აიძულებდნენ, უკვე საკუთარი ნებით დატოვა ბანაკები ნინევასა და სალაჰადდინის პროვინციებში.

ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ უფლებადამცველი ორგანიზაციების მიხედვით, ერაყის ხელისუფლება და სახალხო სამობილიზაციო ძალები (Popular Mobilisation Forces – PMF) სისტემატურად ახორციელებდნენ პირთა იძულებით გაუჩინებარებას, როგორც წესი – ანტი-ტერორისტული სპეც-ოპერაციების ფარგლებში. გაუჩინარებულთა უმრავლესობა იყო სუნიტი მამაკაცი, მათ შორის – არასრულწლოვნები. ამას გარდა, გავრცელებული ცნობებით, როგორც სამთავრობო ძალები, ასევე – PMF ჯგუფები იყენებდნენ წამებასა და არასათანადო მოპყრობას, განსაკუთრებით – სუნიტი არაბების მიმართ, მათი დაპატიმრების, წინასწარი დაკავების და  მათ მიერ სასჯელის მოხდის დროს. ანგარიშის მიხედვით, პირების უკანონო და თვითნებურ დაკავებათა შემთხვევების უმრავლესობაში ფიგურირებენ სუნიტი არაბები, განსაკუთრებით კი – პირები, რომელთა მიმართაც არსებობს ეჭვი, რომ მხარს უჭერდნენ „ისლამურ სახელმწიფოს“, ასევე – მათი ახლობლები და ოჯახის წევრები.[6]

[1] EASO; Country of Origin Information Report; Iraq – Targeting of Individuals; March, 2019; available at

[accessed 2 December 2020]

[2] EASO – European Asylum Support Office: Country Guidance: Iraq; Guidance note and common analysis, June 2019; available at

[accessed 2 December 2020]

[3] United States Department of State – 2019 Report on International Religious Freedom: Iraq; published in June 2020; available at

[accessed 4 December 2020]

[4] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Iraq; Published in March 2020; available at

[accessed 3 December 2020]

[5] Freedom House – Freedom in the World 2020 – Iraq; published in March 2020; available at

[accessed 2 December 2020]

[6] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade – DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT IRAQ; published on 17 August 2020; available at

[accessed 4 December 2020]

ეგვიპტე. კოპტების მიმართ არსებული დამოკიდებულება. ნოემბერი, 2020

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ეგვიპტეში რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ ეგვიპტის კონსტიტუციის თანახმად, „რწმენის თავისუფლება აბსოლუტური უფლებაა“ და „წმინდა (აბრამისეული) რელიგიების მიმდევართა თავისუფლება, განახორციელონ რელიგიური რიტუალები და იქონიონ სალოცავი ადგილები, კანონითაა გარანტირებული“. ამას გარდა, კონსტიტუცია ასევე აწესებს ისლამს, როგორც, სახელმწიფო რელიგიას, ხოლო შარიათის პრინციპებს – როგორც კანონმდებლობის ძირითად წყაროს.

ანგარიშის მიხედვით, ეგვიპტის მოსახლეობა 101.8 მილიონ ადამიანს შეადგენს, რომელთაგან დაახლოებით 90 % სუნიტი მუსლიმია, ხოლო დაახლოებით 10 კი – ქრისტიანი.  ქრისტიანთაგან თითქმის 90 % მიეკუთვნება კოპტთა მართლმადიდებელ ეკლესიას.

ანგარიშის მიხედვით,  სამხედრო უზენაესმა სასამართლომ, მაისში აღასრულა 36-დან 17 სასიკვდილო განაჩენი იმ პირთა მიმართ, რომელთა აღნიშნული სასჯელი ჰქონდათ მისჯილი 2016-17 წლებში კაიროში, ალექსანდრიასა და ტანტაში კოპტური ეკლესიებში აფეთქებების მოწყობისთვის, რასაც 80-ზე მეტი პირის სიცოცხლე ემსხვერპლა. დანარჩენ 19 პირს სასამართლომ 8-დან 15 წლამდე თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. ზემოხსენებულ თავდასხმებზე პასუხისმგებლობა ტერორისტულმა ორგანიზაცია ISIS-მა აიღო. ამას გარდა, კაიროს სამხედრო სისხლისსამართლებრივმა სასამართლომ სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა ორ, ხოლო მუდმივი პატიმრობა – კიდევ ორ სხვა პირს, 2017 წელს, ჰელვანის უბანში კოპტურ ეკლესიაზე თავდასხმის მოწყობისთვის, რასაც 11 ადამიანი ემსხვერპლა. 1 ივლისს, ეგვიპტის საკასაციო სასამართლომ სასიკვდილო განაჩენო მიუსაჯა პირს, რომელსაც ბრალად ორი კოპტის საჯაროდ მკვლელობა და სოფელ შამიიაში ქრისტიანული თემის ტერორიზება ედებოდა.

ანგარიშის მიხედვით, ვრცელდებოდა არაერთი ცნობა იმის შესახებ, რომ მთავრობა ხურავდა არალიცენზირებულ ეკლესიებს მუსლიმური თემის პროტესტების შემდგომ და ზოგჯერ, ვერ უზრუნველყოფდა უმცირესობების წარმომადგენლების წვდომას პროცედურულ უფლებებზე სასამართლოში. 7 იანვარს, კოპტური შობის აღსანიშნავი წირვის შემდგომ, მუსლიმთა ჯგუფმა გააპროტესტა არალიცენზირებული ეკლესიის არსებობა ზემო ეგვიპტის რეგიონში მდებარე სოფელ Manshiyet Zaafarana-ში. 11 იანვარს, ზემოხსენებული ჯგუფი კვლავ შეიკრიბა ეკლესიასთან და მისი წევრები აჟღერებდნენ ანტი-ქრისტიანულ მოწოდებებს. პოლიცია და უსაფრთხოების ძალები მალევე ჩაერივნენ, დაშალეს დემონსტრაცია და დახურეს ეკლესია. კოპტური ეკლესიის მინიის დიოექეზიამ შემდგომ გაავრცელა განცხადება, სადაც უთითებდენენ, რომ ამ ფორმით, უსაფრთხოების ძალები დაეხმარნენ ადგილობრივი მუსლიმებს ტაძრის დახურვაში.

ივლისში, ალექსანდრიისა და დამაჰურის სახელმწიფო უნივერსიტეტებმა დაანონსეს კოპტური სწავლებების ცენტრების დაარსება, რასაც კოპტურ მართლმადიდებელ ეკლესიასთან თანამშრომლობით ახორციელებდნენ. ცენტრებში ხელმისაწვდომი იქნება სხვადასხვა სასწავლო კურსები კოპტური ენის, ლიტერატურის, ისტორიისა და ხელოვნების შესახებ.

რაც შეეხება კოპტთა მიმართ საზოგადოებრივ დამოკიდებულებას, ანგარიშის მიხედვით,  3 იანვარს, დაჯგუფება „ისლამურმა სახელმწიფომ“ გაავრცელა ვიდეო-მიმართ, რომლის ფარგლებშიც საზოგადოებას ჰპირდებოდა „სისხლიან თავდასმხებს კოპტურ შობასთან დაკავშირებული დღესასწაულების დროს“ და „ეგვიპტელ ქრისტიანებზე შურისძიებას“. მიმართვაში სიცოცხლის მოსპობით ემუქრებოდნენ კოპტური ეკლესიის მეთაურს – პაპ ტოვადროს II-ს. პრესაში გავრცელებული ინფორმაციით,  17 იანვარს სავარაუდოდ „ისლამური სახელწმწიფოს“ წევრმა დაუდგენელმა პირებმა გაიტაცეს ქრისტიანი კოპტი ჩრდილოეთი სინაის რეგიონში მდებარე ალ-არიშის საკონტროლო გამშვები პუნქტიდან. წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, აღნიშნული პირის ბედ-იღბალი უცნობი იყო.

იანვარში, ქაიროში, ნასრის უბანში ადგილობრივმა მუსლიმმა შეიხმა აცნობა უსაფრთხოების ძალებს ღვთისმშობელი მარიამის ეკლესიასთან სავარაუდო აფეთქების მოწყობის შესახებ. პოლიციამ, ჩატარებული სამძებრო ღონისძიებების შედეგად, მიმდებარე ტერიტორიაზე მართლაც აღმოაჩინა თვითნაკეთი ასაფეთქებული მოწყობილობები. თუმცა, ბომბის განეიტრალების მცდელობისას, ერთი პოლიციელი დაიღუპა, ხოლო ორი – დაშავდა.

ანგარიშის მიხედვით, ვებ-გვერდმა Esshad-მა, რომელიც აღრიცხავს სექტარული ხასიათის თავდასხმებს, გაავრცელა ინფორმაცია, რომ თემებს შორის ძალადობის ხარისხის 2018-2019 წლებში 29 %-ით შემცირდა.

ადგილობრივი ადამიანის უფლებათა ჯგუფების მიხედვით, კერძო სექტორში დასაქმების კუთხით  რელიგიურ უმცირესობათა წარმომადგენლების დისკრიმინაცია  გრძელდებოდა, მათ შორის – სპორტში. მაგალითად, წამყვან საფეხბურთო კლუბებში მოთამაშე 540 მოთამაშიდან, მხოლოდ ერთი იყო ქრისტიანი. ზოგიერთი რელიგიური ლიდერი და მედიის წარმომადგენლები აგრძელებდა ქრისტიანების მიმართ დისკრიმინაციული რეტორიკის და ენის გამოყენებას.მაგალითად, იანვარში სალაფიტმა მოძღვარმა – ვაგდი ღონეიმმა დაპოსტა ვიდეო, სადაც აკრიტიკებდა ალ-აზჰარის მთავარ იმამ აჰმედ ელ-ტაიიბს იმაში, რომ მან მონაწილეობა მიიღო ერთ-ერთი საკათედრო ტაძრის გახსნაში. მან განაცხადა, რომ ისლამის მიხედვით, კოპტები ურწმუნოები არიან და ისინი, ვინც იღებენ მათ რელიგიას ან ეხმარებიან მათ რელიგიურ რიტუალებში, ასევე ურწმუნოები არიან.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ეგვიპტის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ 2014 წლის კონსტიტუციის 64-ე მუხლით „რწმენბის თავისუფლება აბსოლუტური უფლებაა“. ეგვიპტელთა უმრავლესობა სუნიტი მუსლიამია, თუმცა, კოპტი ქრისტიანები მნიშვნელოვან რელიგიურ უმცირესობას წარმოადგენენ. მათ გარდა, ქვეყანაში, შედარებით მცირე რაოდენობით, ასევე ბინადრობენ შიიტი მუსლიმები და არა-კოპტური ქრისტიანული დენომინაციების წარმომადგენლები.

ანგარიშის მიხედვით,  რელიგიური უმცირესობებისა და ათეისტების მიმართ, ზოგჯერ, ადგილი აქვს სამართლებრივ დევნასა და ძალადობას. განსაკუთრებით კოპტების შემთხვევაში, სახეზეა მასობრივი იძულებითი გადაადგილების შემთხვევები, ფიზიკური თავდასხმები, ბომბებით თავდასხმა, მათი საცხოვრებლის  გადაწვა და უკანასკნელ წლებში, კოპტების მიერ ეკლესიების აშენების ხელის შეშლა.[2]

Amnesty International ეგვიპტის შესახებ 2020 წლის ანგარიშში წერდა, რომ 2019 წლის 23 ნოემბერს დააპატიმრეს კოპტი ქრისტიანი აქტივისტი – რამი კამელი, რომელიც რამდენიმე დღეში ჟენევაში, უმცირესობათა საკითხებზე გაეროს ერთ-ერთ ფორუმზე მიემგზავრებოდა. კამელი „ტერორიზმთან“ დაკავშირებული ბრალდებების საფუძველზე დააკავეს, რაც ორგანიზაციის აზრით, დაკავშირებული იყო იმასთან, რომ წარსულში ის ეგვიპტეში რელიგიური უმცირესობების პრობლემებზე ღიად გამოხატავდა საკუთრ პოზიციას და აღნიშნულ საკითხზე 2018 წელს, მისი ეგვიპტეში ვიზიტის დროს, გაეროს სპეციალურ წარმომადგენლელსაც კი ესაუბრა. [3]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ეგვიპტეში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ მიმდინარე წლის განმავლობაში, ფიქსირდებოდა ბრბოს ძალადობის და ვიჯილანტიზმის ინციდენტები, მათ შორსი – სექტარული ხასიათის ძალადობრივი ინციდენტები, მიმარტული კოპტი ქრისტიანების წინააღმდეგ. 1 ივლისს, ეგვიპტის საკასაციო სასამართლომ სასიკვდილო განაჩენო მიუსაჯა პირს, რომელსაც ბრალად ორი კოპტის საჯაროდ მკვლელობა და სოფელ შამიიაში ქრისტიანული თემის დატერორება ედებოდა.[4]

[1] United States Department of State – 2019 Report on International Religious Freedom: Egypt; published in June 2020; available at

[accessed 25 November 2020]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2020 – Egypt; published in March 2020; available at

[accessed 25 November 2020]

[3] Amnesty International – Human rights in the Middle East and North Africa: Review of 2019; Egypt; published in February 2020; available at

[accessed 24 November 2020]

[4] United States Department of State – 2019 Country Reports on Human Rights Practices: Egypt; published in March 2020; available at

[accessed 24 November 2020]

ინდოეთი. მუსლიმთა მიმართ დამოკიდებულება. ნოემბერი, 2019

ა.შ.შ. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) ფაქტ-წიგნის მიხედვით, ინდოეთის პარლამენტში უმრავლესობით წარმოდგენილია Bharatiya Janata Party (BJP), რომელიც  აკომპლექტებს ინდოეთის მთავრობას. პარტიის ლიდერი და ქვეყნის პრემიერ-მინისტრი არის ნარედრა მოდი.[1] მედია საშუალება AL-Jazeera მიხედვით, BJP წარმოადგენს მემარჯვენე იდეოლოგიის პარტიას, რომლის ძირითადი პოსპულატები ინდურ ნაციონალიზმს ეფუძვნება. სტატიის ავტორთა შეფასებით, არჩევნებში პარტიის ლიდერები, მეტი ხმების მოსაზიდად, მათ შორის, იყენებდნენ ანტი-მუსლიმურ რიტორიკას.[2]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ინდოეთში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერდა, რომ ინდოეთი არის სეკულარული სახელმწიფო, რომლის კონსტიტუციაც უზრუნველყოფს რელიგიის თავისუფლებას. ზოგადად, აღნიშნული უფლება პრაქტიკაში დაცულია მთავრობის მიერ და რელიური მოტივით დისკრიმინაცია, მათ შორის – დასაქმების კუთხით, აკრძალულია.

მუსლიმები ინდოეთის მოსახლეობის დაახლოებით 14.2 %-ს შეადგენენ და მათი განსახლების ძირითადი არეალია  შტატები: უტტარ პრადეში; ბიჰარი; მაჰარაშტრა; დასავლეთი ბენგალი; ტელანგალა; კარნატაკა  და ქერალა. ამას გარდა, მუსლიმები შეადგენენ ჯამმუ და ქაშმირის შტატის 63 %-ს, რომელიც წარმოადგენს ინდოეთის ერთადერთ შტატს, სადაც ისინი უმრავლესობით არიან წარმოდგენილნი. ფედერალური კანონმდებლობის თანახმად, მუსლიმებს, ისევე როგორც კიდევ 5 სხვა ჯგუფს, რელიგიური უმცირესობის სტატუსი აქვთ მინიჭებული.

ანგარიშის მიხედვით, ექსტრემისტი ჰინდუსი ჯგუფები, ზოგჯერ ახორციელედბდნენ თავდასხმებს უმცირესობის წარმომადგენლებზე (მეტწილად, მუსლიმებზე) იმ მოტივით, რომ არსებობდა ეჭვი, თითქოს აღნიშნულმა უმცირესობის წევრებმა დაკლეს ძროხა ან ვაჭრობდნენ საქონლის ხორცით. 2018 წლის ნოემბერის მდგომარეობით, ფიქსირდებოდა სულ 18 ასეთი თავდასხმა, რასაც 8 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. თავდასხმათა 73 %-ის შემთხვევაში, მსხვერპლი მუსლიმები იყვნენ. 2017 წელს 43 თავდასხმის შედეგად 108 ადამიანი დაზარალდა, აქედან 13 კი – გარდაიცვალა. დაზარალებულტა 60 %-ს მუსლიმები შეადგენდნენ. მაგალითად, 22 ივნისს  უტტარ პრადეშის შტატის პოლიციის ორი თანამშრომლის წინააღმდეგ დადგა გამამტყუნებელი სასამართლო განაჩენი, მას შემდეგ, რაც მუსლიმი პირუტყვით მოვაჭრე, მათი მხრიდან დაკითხვის პროცესის დროს მიღებული დაზიანებების შედეგად, გარდაიცვალა. ამას გარდა, ჯჰარკჰანდის სასამართლომ თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა 11 პირს, მათ შორის – BJP პარტიის მაღალჩინოსანს, მას შემდეგაც რაც დადგინდა, რომ მათ, იმ ვარაუდით, რომ ის საქონლის ხორცით ვაჭრობდა, მსხვერპლი სიკვდილამდე ცემეს.

ანგარიშში ასევე საუბარია, რომ როგორც ფედერალური, ასევე – საშტატო მთავრობები, ზოგჯერ დგამდნენ გარკვეულ ნაბიჯებს, რაც გავლენას ახდენდა მუსლიმთა ყოფა-ცხოვრებაზე. მაგალითად, ფედერალური მთავრობა კვლავაც აწარმოებდა სამართლებრივ დავას ქვეყნის უზენაეს სასამართლოში, სადაც ითხოვდა, რომ მუსლიმურ საგანმანათლებლო დაწესებულებებს ჩამორთმეოდათ უმცირესობის სტატუსი, რომელიც მათი დასაქმებისა და სასწავლო პროგრამის შედგენის კუთხით დამოუკიდებლობას უზრუნველყოფს. ამას გარდა, ითხოვნდნენ ზოგიერთი მუსლიმური დასახლების ქალაქს სახელი გადარქმეოდა (მაგალითად, ქ. ალლაჰაბადი უნდა გამხდარიყო პრაიაგრაჯი). აქტივისტების განცხადებით, აღნიშნული ნაბიჯები ეთნიკურ-რელიგიურ ჯგუფებს შორის შუღლისა და დაპირისპირებების გაღვივებისკენ იყო მიმართული. დეკემბერში, პარტია „შივ სენა“-მ გამოაქვეყნა ინიციატივა, რომლის ფარგლებშიც მთავრობას მოუწოდებდა ქვეყანაში მუსლიმთა მზარდი შობადობის რიცხვის შემცირებას ისეთი რეგულაციების საშუალებით, როგორიცაა „სავალდებულო ხასიათის ოჯახობრივი დაგეგმვა“ მხოლოდ მუსლიმებისთვის.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ინდოეთის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ ნარედრა მოდის მემარჯვენე Bharatiya Janata Party პარტიის მმართველობის პერიოდში, არა-ჰინდუს მოსახლეობაზე რელიგიურად მოტივირებული თავდასხმების რაოდენობა გაიზარდა. ანგარიშის მიხედვით, ინდოეთის უმცირესობები – მეტწილად, მუსლიმები, დალიტთა კასტისა და ადივასისის ტომის წარმომადგენლები,  კანონის წინაშე უმრავლესობათან გათანარებული უფლებებით სარგებლობენ და, ზოგჯერ, მათ მიმართ „პოზიტიურ დისკრიმინაციისაც“ (Affirmative Action) აქვს ადგილი. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ისინი გარკვეულწილად, მაინც მარგინალიზებულნი არიან ეკონომიკური და სოციალური კუთხით.

ანგარიშის მიხედვით, ინდოეთის პარლამენტის ქვედა პალატაში – ლოკ საბჰა, 24 მუსლიმია წარმოდგენილი.[4]

Human Rights Watch 2018 წლის 21 მარტს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ BJP პარტიის ზოგიერთი ლიდერი ხშირად ჩადიოდა სიძულვილის დანაშაულს და ცდილობდა, გაეღვივებინა ეთნიკური და რელიგიური შუღლი, უფრო ხშირად მუსლიმების წინააღმდეგ მიმართული განცხადებებით, რომელთა ფარგლებშიც უსაფუძვლოდ ირწუმნებოდნენ, რომ მუსლიმი მამაკაცები იტაცებდნენ და იძულებით ქორწინდებოდნენ ჰინდუს ქალებზე, რათა ინდოეთი მუსლიმურ ქვეყნად გადაექციათ.[5]

იგივე Human Rights Watch 2018 წლის თებერვალში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ 2015 წლიდან 2018 წლის დეკემბერის ჩათვლით, ინდოეთის 12 სხვადასხვა შტატში,  საქონლის ხორცით სავარაუდოდ ვაჭრობის გამო, სულ მცირე 44 გარდაიცვალა, რომელთაგან 36 მუსლიმი იყო. ანგარიშის მიხედვით, პრემიერ მინისტრი ნარედრა მოდი 2018 წლის აგვისტომდე თავს იკავებდა აღნიშნულ საკითხზე აზრის ღიად დაფიქსირებისგან და აშკარად არ გმობდა ზემოხსენებულ ქმედებებს. თუმცა, საბოლოოდ, მან განაცხადა, რომ „მიუხედავად მოტივისა, ლინჩის წესით ადამინის მოკვლა გაუმართლებელია“ და, რომ „აღნიშნული ქმედებები ცუდ გავლენას ახდენს ცივილიზებულ საზოგადოებაზე“.[6]

გერმანული მედია საშუალება DandC 2019 წლის 10 ოქტომბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერს, რომ ინდოეთის ეკონომიკის შემცირების პარალელურად, ქვეყანაში ფიქსირდება ისლამოფობია, რომელიც თავსებადია მმართველი პარტიის იდეოლოგიასთან, რომლის მიხედვითაც მულტი-კულტურული ინდოეთი ერთიან, ჰინდუსთა სახელმწიფოდ უნდა ჩამოყალიბდეს. ყველაზე მეტად, აღნიშნულმა პოლიტიკამ გავლენა იქონია ორ შტატზე, ქაშმირსა და ასსამზე. სტატიაში ძირითადად საუბარია კაშმირში გამკაცრებულ სამხედრო რეჟიმზე, შტატისთვის სპეციალური სტატუსის ჩამორთმევაზე, დაკავებულ დემონსტრანტებზე და ოპოზიციურად განწყობილ პირებზე, ასსამში 1.9 მილიონი პირის არალეგალურ მიგრანტად გამოცხადებაზე და ა.შ. სტატიის ავტორის შეფასებით, ინდოეთის მთავრობა აღნიშნული ნაბიჯებით ცდილობს, ინდოეთში მცხოვრები მუსლიმებისთვის „შიშის კლიმატი“ შექმნას.[7]

[1] CIA World Factbook – India; last updated on October 26 2019; available at https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html [accessed 5 November 2019]

[2] Al Jazeera – article “What you need to know about India’s BJP’; published 23 may 2019; available at  https://www.aljazeera.com/news/2019/05/india-bjp-190523053850803.html [accessed 5 November 2019]

[3] United States Department of State – 2018 Report on International Religious Freedom: India; published 21 June 2019; available at

[accessed 7 November 2019]

[4] Freedom House – Freedom in the World: India; published 4 February 2019; available at

[accessed 6 November 2019]

[5] Human Rights Watch – Holding Killers to Account for Hate Crimes in India; available at https://www.hrw.org/news/2018/03/21/holding-killers-account-hate-crimes-india [accessed 6 November 2019]

[6] Human Rights Watch – Violent Cow Protection in India; published 18 February 2019; available at https://www.hrw.org/report/2019/02/18/violent-cow-protection-india/vigilante-groups-attack-minorities [accessed 6 November 2019]

[7] DandC – article of 15 October 2019; available at https://www.dandc.eu/en/article/spite-indias-constitution-modi-government-adopting-aggressive-anti-muslim-policies [accessed 7 November 2019]

ეგვიპტე. არარელიგიური პირების მიმართ დამოკიდებულება. სექტემბერი, 2019

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ეგვიპტეში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული სიტუაციის ამსახველ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანაგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერდა, რომ ეგვიპტის კონსტიტუციის თანახმად – ”რწმენის თავისუფლება არის აბსოლუტური” და ”რელიგიური რიტუალების ჩატარების თავისუფლება და ღვთიური (ან აბრაამისეული) რელიგიების მიმდევართათვის სალოცავი ადგილების დაწესება არის კანონით რეგულირებული.” კონსტიტუციაში ასევე ნათქვამია, რომ მოქალაქეები „თანასწორნი არიან კანონის წინაშე“ და რომ აკრძალული და სისხლისამართლებრივი წესით დასჯადია დისკრიმინაცია და „სიძულვილის სტიმულირება“, რომელიც ემყარება „რელიგიას, რწმენას, სქესს, წარმოშობას, რასას ან რაიმე სხვა მიზეზს.“ ამას გარდა,  „ისლამი წარმოადგენს სახელმწიფო რელიგიას… და ისლამური შარიათის პრინციპები კანონმდებლობის ძირითადი წყაროა.“ მთავრობა ოფიციალურად ცნობს სუნიტურ ისლამს, ქრისტიანობას და იუდაიზმს და მხოლოდ მათ მიმდევრებს აძლევს საშუალებას, საჯაროდ აღასრულონ თავიანთი რელიგიური რიტუალები.

რაც შეეხება რელიგიური დემოგრაფიის კუთხით სიტუაციას, ეგვიპტის საერთო მოსახლეობის დაახლოებით 10 % არის ქრისტიანი, რომელთა მასიური უმრავლესობა (90 %) კოპტების მართლმადიდებლურ დენომინაციას განეკუთვნება. რაც შეეხება ათეისტებსა და კონვერტირებულ პირებს, მათი ზუსტი რაოდენობის შესახებ სანდო ინფორმაცია არ არსებობს.

3 მაისს პოლიციამ დააპატიმრა ათეისტი ბლოგერი შერიფ გაბერი და დაკავებული ჰყავდა ოთხი დღის განმავლობაში. ხელისუფლებამ გაბერი დაადანაშაულა ისლამისა და შარიათის შეურაცხყოფაში, კომუნალური მშვიდობისთვის ხელისა შეშლასა ჩაშლაში და სხვა ბრალდებებში, რომლებიც ძირითადად გამომდინარეობს კონკრეტული ვიდეოების სერიიდან, რომელიც მან YouTube-ზე გამოაქვეყნა. პოლიციამ მანამდეც, რამდენჯერმე დააპატიმრა გაბერი მსგავსი ბრალდებით 2015 და 2013 წლებში. ოქტომბერში გაბერმა საკუთარ Twitter-ზე დაწერა, რომ მას აკრძალული აქვს ქვეყნის დატოვება და, რომ ხელისუფლებამ მას ბრალი წაუყენა კიდევ სამი დანაშაულისთვის და რომ აღნიშნულ ბრალდებებში შედის მკრეხელობა, რელიგიისადმი ზიანის მიყენება, ჰომოსექსუალიზმის მხარდაჭერა და რელიგიური ექსტრემიზმი.[1]

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი 2019 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ  ვრცელ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერდა, რომ  “ეგვიპტის სისხლის სამართლის კოდექსის 98 (F) მუხლის თანახმად, დასჯადია რელიგიის ექტრემისტული მიზნებისთვის გამოყენება და, ასევე, ზეციური რელიგიების (ისლამი, ქრისტიანობა, იუდაიზმი) შეურაცხყოფა. აღნიშნული მუხლი, სასჯელის სახით ჯარიმას ან 5 წლამდე პატიმრობას ითავლისიწნებს და მას ხშირად იყენებენ ათეისტების, ქრისტიანი კონვერტირებული პირებისა და ხელოვნების წინააღმდეგ.

ეგვიპტეში რელიგიის ცენტრალური როლი საზოგადოებაში იშვიათად თუ დგება კითხვის ნიშნის ქვეშ და ქვეყანაში ცხოვრება რელიგიური ტრადიციისგან თავისუფლად პრაქტიკულად შეუძლებელია. ეროვნულ პირადობის მოწმობებსა და შესაბამის ჩანაწერებში დაბადებისთანავე დაფიქსირებულია პირის რელიგიური იდენტობა. ეგვიპტეში ათეიზმის ამკრძალავი სამართლებრივი დებულება არ არსებობს, თუმცა, პრაქტიკაში სახელმწიფო მკაცრად ეწინააღმდეგება მას. გასული წლების განმავლობაში, ეგვიპტის ხელისუფლებამ ზემოხსენებული 98 (F) მუხლის საფუძველზე, სისხლისსამართლებრივ დევნას დაუქვემდებარა ბევრი ათეისტი, რომელთაც ბრალად დაედოთ ისლამის საჯარო კრიტიკა როგორც წერილობით, ასევე ელქტრონული (მაგალითად, Facebook პოსტების) ფორმის გამოყენებით. მაგალითად,  2017 წლის დეკემბერში 29 წლის მამაკაცი იყო დააკავეს და დაკითხეს ფეისბუქის გვერდის ადმინისტრირებისთვის, რომელიც, სავარაუდოდ, უწყობდა ხელს ათეიზმის პროპაგანდას. გაურკვეველია, დღეის მდგომარეობით, რჩება თუ არა აღნიშნული პირი პატიმრობაში. გარკვეული შეუსაბამობაა ათეისტების დევნის საკითხთან მიმართებით. ზოგჯერ ისინი ღიად გამოდიან ქვეყნის მთავარ  ტელევიზიებში, რომ განიხილონ რელიგიური თემები და ამას მთავრობის მხრიდან ზოგიერთ შემთხვევაში არანაირი რეაქცია არ აქვს.

ზოგადად, ათეიზმს აქვს მცირე მხარდაჭერა ეგვიპტურ სოციუმში, მიუხედავად პირის სოციალურ-ეკონომიკური სტატუსისა თუ გეოგრაფიული ადგილმდებარეობისა. თვითგამოცხადებულ ათეისტებს მიმართ ხშირად ადგილი აქვს ფიზიკური თავდასხმებს და მოკვლის შესახებ მუქარებს და, სავარაუდოა, რომ მათ დაემუქრებათ პატიმრობა იმ შემთხვევაში, თუ პოლიციას მიმართავენ.

როგორც მუსლიმურ, ასევე – ქრისტიანული ოჯახები და  ადგილობრივი თემები, დიდი ალბათობით, უარყოფენ გამოცხადებულ ათეისტებს.

დეპარტამენტის შეფასებით, ის პირები, რომლებიც ღიად აფიქსირებენ, რომ არარელიგიურნი არიან, დგანან სამთავრობო დისკრიმინაციის მაღალი რისკის ქვეშ, რადგან ზემოხსენებული სსკ კოდექსის 98 (F) მუხლი შესაძლებელია, მათზე გავრცელდეს. რაც შეეხება საზოგადოების მხრიდან დამოკიდებულებას, ზოგადად, ეგვიპტეში ათეისტები განიცდიან ზომიერი დონის სოციალურ დისკრიმინაციას, რომელიც ხშირად დამოკიდებულია პირის ინდივიდუალურ მახასიათებლებსა და სოციო-ეკონომიკურ გარემოებებზე.  თვითგამოცხადებული ათეისტები სასოფლო, არაურბანულ და ღარიბ რეგიონებში, რომლებიც საშუალო დონის ურბანული რაიონებისგან განსხვავებით, უფრო კონსერვატიული ხასიათისაა, ძალადობის, დისკრიმინაციისა და შევიწროების გაზრდილი რისკის წინაშე დგანან.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ეგვიპტეში ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანაგრიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერდა, რომ „ ათეისტების და რელიგიური უმცირესობების მიმართ ხშირად ადგილი ჰქონდა სამართლებრივ დევნისა და ძალადობის ფაქტებს“.[3]

Human Rights Watch ეგვიპეტში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წლის ანგარიშში წერდა, რომ „ქვეყანაში დაწყებული სადამსჯელო ღონისძიებათა ტალღა, ისეთი ჯგუფებთან ერთად, როგორიცაა – ლგბტი პირები და ხელოვნები, ასევე ეხებოდა სავარაუდო ან თვითგამოცხადებულ ათეისტებს“. ამას გარდა, „შესაბამისი სამთავრობო ორგანოები, „რელიგიის შეურაცხყოფის“ ბრალდების საფუძველზე, აგრძელებდნენ ისეთი პირების დაპატიმრებას, რომლებიც საკუთარ თავს ახასიათებდნენ, როგორც ათეისტი ან არარელიგიური.“[4]

[1] United States Department of State – 2018 Report on International Religious Freedom: Egypt; available at

[accessed 11 September 2019]

[2] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade –  DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT EGYPT; available at

[accessed 11 September 2019]

[3] Freedom House – Freedom in the world 2018 – Egypt; available at

[accessed 11 September 2019

[4] Human Rights Watch – World Report 2019 – Egypt; available at

[11 September 2019]

ეგვიპტე. კათოლიკე ქრისტიანების მიმართ დამოკიდებულება. აგვისტო, 2019

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი ეგვიპტეში რელიგიის თავისუფლების კუთხით არსებული სიტუაციის ამსახველ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანაგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერდა, რომ ეგვიპტის კონსტიტუციის თანახმად – ”რწმენის თავისუფლება არის აბსოლუტური” და ”რელიგიური რიტუალების ჩატარების თავისუფლება და ღვთიური (ან აბრაამისეული) რელიგიების მიმდევართათვის სალოცავი ადგილების დაწესება არის კანონით რეგულირებული.” კონსტიტუციაში ასევე ნათქვამია, რომ მოქალაქეები „თანასწორნი არიან კანონის წინაშე“ და რომ აკრძალული და სისხლისამართლებრივი წესით დასჯადია დისკრიმინაცია და „სიძულვილის სტიმულირება“, რომელიც ემყარება „რელიგიას, რწმენას, სქესს, წარმოშობას, რასას ან რაიმე სხვა მიზეზს.“ ამას გარდა,  „ისლამი წარმოადგენს სახელმწიფო რელიგიას… და ისლამური შარიათის პრინციპები კანონმდებლობის ძირითადი წყაროა.“ მთავრობა ოფიციალურად ცნობს სუნიტურ ისლამს, ქრისტიანობას და იუდაიზმს და მხოლოდ მათ მიმდევრებს აძლევს საშუალებას, საჯაროდ აღასრულონ თავიანთი რელიგიური რიტუალები.

რაც შეეხება რელიგიური დემოგრაფიის კუთხით სიტუაციას, ეგვიპტის საერთო მოსახლეობის დაახლოებით 10 % არის ქრისტიანი, რომელთა მასიური უმრავლესობა (90 %) კოპტების მართლმადიდებლურ დენომინაციას განეკუთვნება.

სახელმწიფო დეპარტამენტის მიხედვით, ადგილობრივი ხელისუფლება ხშირად  ქრისტიანთა მიმართ სექტარული თავდასხმების შემდგომ, ძალადობის დამნაშავეების დევნისა და სათანადოდ დასჯის მაგირვად,  ხშირად, უბრალოდ სამთავრობო სხდომებს მართავდა, რაც იწვევდა კოპტი საზოგადოების წევრების მხრიდან უკმაყოფილებას. დეკემბერში, პრეზიდენტმა აბდელ ფატა ალ-სისიმ გამოსცა ბრძანებულება, რომლის საფუძველზეც შეიქმნა „სექტარიანული ინციდენტების წინააღმდეგ ბრძოლის უზენაესი კომიტეტი“  რომელსაც დაევალა, შეიმუშავოს სტრატეგია, რათა თავიდან აცილებულ იქნას სექტარიანული ინციდენტები და მოხდეს მათი მოხდენისთანავე, დაუყოვნებლივ აღმოფხვრა. იანვარში Awqaf (ისლამური საკითხების) მინისტრმა გომარიამ დაადასტურა, რომ ეკლესიების დაცვა ”ისეთივე კანონიერი ვალდებულებაა, როგორც მეჩეთების დაცვა” და განაცხადა, რომ ეკლესიის მფარველობაში დაღუპული ადამიანებიც “მოწამეები“ არიან. 30 აგვისტოს ქვეყნის მასშტაბით გატარებული მმართველობითი რეფორმების ფარგლებში, პრეზიდენტმა ალ-სისიმ დანიშნა ორი ქრისტიანი გუბერნატორი, მათ შორის, ქვეყნის პირველი ქრისტიანი ქალი გუბერნატორი. ალ-აჟარი (Al-Azhar), ისლამის გავრცელებისა და ისლამური დოქტრინის დამცველი ქვეყნის ძირითადი ინსტიტუტი, ატარებდა კონფერენციებს რელიგიათაშორისი დიალოგის შესახებ, ასევე, აკეთებდა განცხადებებს, რომელთა ფარგლებში გმობდა ექსტრემიზმს და ხელს უწყობდა მუსლიმებსა და ქრისტიანებს შორის ურთიერთობების გაუმჯობესებას.

რაც შეეხება საზოგადოების მხრიდან ქრისტიანების მიმართ დამოკიდებულებას, 2 ნოემბერს შეიარაღებულმა თავდამსხმელები თავს დაესხნენ სამს ავტობუსს, რომელთაც ქრისტიანი პილიგრიმები გადაჰყავდათ ზემო ეგვიპტის რეგიონ მინში, ერთ-ერთ მონასტერში. შედეგად,  დაიღუპა 7; ხოლო დაშავდა – 19 ადამიანი. წლის განმავლობაში, თავდასხმები გრძელდებოდა  შეტევა გაგრძელდა ქრისტიანებსა და ქრისტიანების საკუთრებაში არსებულ ქოენაზე, აგრეთვე, ზემო ეგვიპტის რეგიონში მდებარე ეკლესიებზე. 26 მაისს, შვიდი ქრისტიანი დაშავდა სოფელ Shoqaf- ში, როდესაც ცდილობდნენ, მუსლიმი თავდამსხმელებისგან დაეცვათ ეკლესია. 14 იანვარს, შეიარაღებულმა თავდამსხმელებმა მოკლეს ადამიანი ჩრდილოეთ სინაში, მას შემდეგ რაც აღმოაჩინეს, რომ იგი ქრისტიანი იყო. EIPR-ის ცნობით, ჩრდილოეთ სინაში ქრისტიანების წინააღმდეგ განხორციელებული რიგი შეტევების შედეგად, რომლებიც დაიწყო 2017 წლის იანვარში, რეგიონი 250-ზე მეტმა ქრისტიანმა ოჯახმა დატოვა. და ა.შ.[1]

ავსტრალიის მთავრობის საგარეო საქმეთა და ვაჭრობის დეპარტამენტი 2019 წლის ივნისში გამოქვეყნებულ  ვრცელ ანგარიშში ეგვიპტის შესახებ წერდა, რომ  „2011 წლის რევოლუციის შემდეგ, ქრისტიანთა უმრავლესობა მხარს უჭერდა პრეზიდენტ მორსის მთავრობის გადაყენებას  და მის ნაცვლად, ამჟამად მოქმედი პრეზიდენტი სისის არჩევას. ისინი ასევე მიესალმებოდნენ ქვეყანაში ზოგადი წესრიგის აღდგენას და აცხადებდნენ, რომ ეგვიპტის წინა ლიდერებთან შედარებით, ისინი გაცილებით უკეთ დაცულად გრძნობდნენ თავს პრეზიდენტის სისის მმართველობის ქვეშ. ქრისტიანულმა რელიგიურმა ხელისუფლება თანმიმდევრულად გამოთქვამდა მადლიერიებას სისის საზოგადოებისადმი მიმართვების  გამო, რომელშიც ის მოუწოდება ეგვიპტელებს, დაევიწყებინათ რელიგიური განსხვავებები და პირველ ადგილზე დაეყენებინათ  ეროვნული ერთიანობის გრძნობა.  2015 წელს, სისი გახდა ეგვიპტის სახელმწიფოს პირველი მეთაური, რომელიც დაესწრო საშობაო მესას წმინდა მარკის ტაძარში.

კაირო და მას შემდეგ ყოველწლიურად დაესწრო. სისი აქტიურად ერთვებოდა ქრისტიანულ საზოგადოებასთან დაკავშირებულ პროცესებში, მაგალითად, მან რამდენჯერმე  გამოაცხადა ეროვნული გლოვის დღეები ან პირადად დაურეკა და მიუსამძიმრა კოპტური ეკლესიის ლიდერს, მას შემდეგ რაც  ქრისტიანების წინააღმდეგ განხორციელდა რამდენიმე ფართომასშტაბიანი ტერაქტი. ადგილობრივი წყაროების ცნობით, ზოგადად ქრისტიანები კვლავ რჩებიან სისის ძლიერი მომხრეებად, თუმცა (სხვა ეგვიპტელების მსგავსად) მათ ამ თავდპირველ ენთუზიაზმზე ნეგატიური გავლენა იქონია ეგვიპტეში ზოგადი ეკონომიკური მდგომარეობის გაუარესებამ  და მიმდინარე სოციალური სირთულეებმა.

რაც შეეხება ქრისტიანების მიმართ განხორციელებული ღია ძალადობის შემთხვევებს, ანგარიშის მიხედვით, 2016 წლის დეკემბერში, თვითმკვლელმა ტერორისტმა თავი აიფეთქა  კაიროში მდებარე წმინდა მარკოზის სახელობის ეკლესიაში მიმდინარე მესის დროს. შედეგად დაიღუპა 29, ხოლო დაშავდა 49 პირი.

2017 წლის თებერვალში ელ არიშში განხორციელებული ტერორისტული აქტის გარდა, ე.წ. ისლამურმა სახელმწიფომ პასუხისმგებლობა აიღო 2017 წლის 9 აპრილს პალმის კვირის საეკლესიო მესის დროს  განხორციელებულ ორ მთავარ თავდასხმაზე. პირველი შეტევა მოხდა ტანტას ეკლესიასთან, დაიღუპა 27 და დაშავდა 70-ზე მეტი ადამიანი. ხოლო, მეორე ინციდენტს ადგილი ჰქონდა ალექსანდრიის საკათედრო ტაძარში.  შედეგად, მინიმუმ 16 ადამიანი დაიღუპა, ხოლო 66 ადამიანი დაშავდა.

2017 წლის მაისში, მინში, შეიარაღებულმა პირმა ცეცხლი გახსნა ავტობუსში და მოკლა ის 29 ადამიანი, რომლებმაც უარი თქვეს რწმენის შეცვლაზე.

2018 წლის ნოემბერში შეირაღებული პირები ჩაუსაფრდნენ  სამ ავტობუსს, რომელთაც ქრისტიანი მომლოცველები გადაჰყავდათ კაიროს სამხრეთით მდებარე შორეული უდაბნოს მონასტერში.  დაიღუპა 7 და დაიჭრა 19 ადამიანი. გარდა ამისა, უსაფრთხოების სამსახურების განცხადებით,  ზემოაღნიშნული თავდასხმების გარდა, მათ მოახერხეს რამდენიმე ინციდენტის წინასწარი პრევენცია.[2]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House ეგვიპტეში ზოგადი თავისუფლებების შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (რომელიც 2018 წელს მიმდინარე მოვლენებს ასახავს) წერდა, რომ „2014 წლის კონსტიტუციის მე-2 მუხლის მიხედვით, ისლამი ქვეყნის ოფიციალურ რელიგიადაა გამოცხადებული, ხოლო 64-ე მუხლში ნათქვამია, რომ ”რწმენის თავისუფლება არის აბსოლუტური”. ეგვიპტელთა უმეტესობა სუნიტი მუსლიმია, ხოლო კოპტი ქრისტიანები ქმნიან მნიშვნელოვან უმცირესობას. ამას გარდა, ქვეყანაში შედარებით მცირე რაოდენიბით წარმოდგენილნი არიან  შიიტი მუსლიმები, არაკპოტური ქრისტიანული დენომინაციები და სხვა რელიგიური ჯგუფები. ანგარიშის მიხედვით, რელიგიური უმცირესობებისა და ათეისტების ზოგჯერ ექვემდებარებოდნენ დევნასა და ძალადობას, ხოლო განსაკუთრებით კოპტების შემთვევაში ხშირად სახეზე იყო  იძულებითი გადაადგილების, ფიზიკური შეურაცხყოფის, დაბომბვების, ცეცხლსასროლი იარაღით თავდასხმებისა და, უკანასკნელი წლების განმავლობაში, ქრისტიანული სალოცავი ადგილების ბლოკირების უამრავი შემთხვევა.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Amnesty International 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში ეგვიპტეში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ წერდა, რომ მთავრობა კვლავ უზღუდავდა ქრისტიანების თაყვანისცემის უფლებას როგორც კანონების დონეზე, ასევე – პრაქტიკაში. ამას გარდა, ხელისუფლებამ ვერ მოახერა რელიგიურ-სექტარიანულ მოტივით განხორციელებულ ძალადობაში დამნაშავე პირების დასჯა. 3730 სალოცავი ადგილიდან, რომლებმაც ეგვიპტის ახალი „ეკლესიების მშენებლობა-შეკეთების შესახებ“ კანონის თანახმად, განაცხადი შეიტანეს ეკლესიის რეგისტრაციაზე, ხელისუფლებამ მხოლოდ 588 დააკმაყოფილა. ასევე, წლის განმავლობაში, შესაბამისმა ორგანოებმა დახურეს სულ მცირე 4 ეკლესია, მათ შორის ზოგიერთი იმ მოტივით, რომ მათზე ადგილობივი მოსახლეობის მხირდან ხორციელდებოდა თავდასხმები. აპრილში, მას შემდეგ, რაც რამდენიმე ადამიანმა ბენი სოუფის რეგიონის ერთ-ერთ სოფელში ქრისტიანთა სახლები დაწვეს და, ასევე, სცადეს იქ მდებარე ეკლესიაზე თავდასხმა, უსაფრთხოების ძალებმა დააპატიმრეს 20 ქრისტიანი პირი და დაადანაშაულეს თავდასხმასა და ” ძალადობის წაქეზებაში“. მოგვიანებით, ყველა პირი გაათავისუფლეს.

აგვისტოში, უსაფრთხოების ძალებმა დააპატიმრეს ხუთი ქრისტიანი პირი ასუანის ერთ-ერთ სოფელში და დაადანაშაულეს  ”არალიცენზირებულ შენობაში რელიგიური რიტუალების გამართვაში“, მას შემდეგ, რაც ადგილობრივებმა გამართეს დემონსტრაცია, რათა გაეპროტესტებინათ ეკლესიაში ჩატარებული წირვა-ლოცვა. ხელისუფლებამ თავდამსხმელები და აღნიშნული ხუთი პირი მალევე გაათავისუფლა არაფორმალური შეთანხმების შემდეგ.[4]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch ეგვიპტეში ადამიანის უფლებების შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ „ეგვიპტის ქრისტიანული საზოგადოება, რომელიც მოსახლეობის დაახლოებით 10 პროცენტს მოიცავს და წარმოადგენს შუა აღმოსავლეთის უდიდეს ქრისტიანულ უმცირესობას, ათწლეულების განმავლობაში განიცდის როგორც კანონიერ, ასევე – სოციალურ დისკრიმინაციას. ხელისუფლება რეგულარულად ვერ ახერხებს, დაიცვას ქრისტიანები სექტარულ-რელიგიურად მოტივირებული თავდასხმებისგან და დასაჯოს აღნიშნულ თავდასხმებში დამნაშავე პირები. მაგალითად,  31 აგვისტოს სექტარული ძალადობის ამსახველ ერთ-ერთ ინციდენტში, შეიარაღებულმა ჯგუფმა ხუთი ადამიანი გაიტაცა და გაძარცვა მინას რეგიონის სოფელ დიმშუა ჰაშიმში, მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ჭორები, რომ ქრისტიანი მოსახლეობა სოფელში ეკლესიის აშენებას გეგმავდა. ხელისუფლებამ დაზარალებულებზე ზეწოლა მოახდინა, რათა მთავრობის მიერ შუამავლობით მიღებული „შერიგება“-ზე დათანხმებულიყვნენ, რომელიც ერთი მხრივ, გამორიცხავდა დამნაშავეების პასუხისმგებლობას, ხოლო მოერე მხრივ, არ სთავაზობდა ქრისტიან პირებსა და მათ ოჯახებს არანაირ დაცვის მექანიზმს.[5]

[1] United States Department of State – 2018 Report on International Religious Freedom: Egypt; available at

[accessed 22 August 2019]

[2] Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade –  DFAT COUNTRY INFORMATION REPORT EGYPT; available at

[accessed 22 August 2019]

[3] Freedom House – Freedom in the world 2018 – Egypt; available at

[accessed 22 August 2019]

[4] Amnesty International – HUMAN RIGHTS IN THE MIDDLE EAST AND NORTH AFRICA: REVIEW OF 2018 – Egypt; available at

[accessed 22 August 2019]

[5] Human Rights Watch – World Report 2019 – Egypt; available at

[accessed 22 August 2019]

ინდოეთი. რელიგიის შეცვლის თავისუფლება პენჯაბის შტატში. მაისი, 2019

აშშ-ის რელიგიის საერთაშორისო თავისუფლების კომისია 2019 წლის აპრილში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი 2018 წელი) ინდოეთის შესახებ წერს, რომ რელიგიის თავისუფლების მხრივ არსებული ვითარება 2018 წლის განმავლობაში, კვლავ, განიცდიდა დაღმასვლის ტენდენციას. ინდოეთს სეკულარული დემოკრატიის ხანგრძლივი ისტორია აქვს, რომლის პირობებშიც ყველა მიმდინარეობის რელიგიურ საზოგადოება ვითარდება. ინდოეთის კონსტიტუციით გარანტირებულია რელიგიის თავისუფლება და დამოუკიდებელი სასამართლო ხშირად იცავს რელიგიური უმცირესობების ინტერესებს. უკანასკნელ წლებში, შეინიშნება შეტევა რელიგიის თავისუფლებაზე, რაც რელიგიური ექსტრემიზმის რიტორიკის ზრდაში გამოიხატება; ასევე, ადგილი აქვს რელიგიური უმცირესობების წინააღმდეგ ჯგუფურ ძალადობას, რასაც ხანდახან მთავრობის მხრიდან წახალისებაც ახლავს. ძირითადი სამიზნეები არა ჰინდუ მოსახლეობა და დაბალი კასტის ჰინდუ უმცირესობაა. აღნიშნულ კამპანიაში ჩართულნი არიან როგორც სახელმწიფო, ასევე კერძო აქტორები. 2018 წლის განმავლობაში შტატების დაახლოებით მესამედის ხელისუფლებამ გააძლიერა კონვერტაციის წინააღმდეგ მიმართული კანონმდებლობა. ჯგუფური ძალადობა გახშირდა ქრისტიანების მიმართ; მიზეზს წარმოადგენს ბრალდებები, რომ ქრისტიანები ახდენენ ხალხის იძულებით კონვერტაციას.  ძალადობის იმ ფაქტებზე, რომელსაც იძულებითი კონვერტაციის ბრალდების მოტივი აქვს საფუძვლად, პოლიცია და პროკურატურა ხშირად არ მოქმედებს ადეკვატურად.

მიუხედავად იმისა, რომ ინდოეთში რელიგიის თავისუფლების მხრივ არსებული ვითარება ზოგადად რყევას განიცდის, 2018 წლის განმავლობაში ადგილი ჰქონდა ასევე დადებით განვითარებებს. რიგმა სამთავრობო ორგანოებმა გააძლიერეს ძალისხმევა ქვეყანაში შეუწყნარებლობის წინააღმდეგ ბრძოლაში, რამაც საზოგადოებას შორის ძალადობის მაჩვენებელი 12%-ით შეამცირა. სასამართლომ არაერთ საქმეზე მიიღო გადაწყვეტილება, რომელიც რელიგიური უმცირესობების დაცვისკენ იყო მიმართული. გარდა ამისა, 2018 წელს სახელმწიფომ უფრო მეტი თანხა გამოყო უმცირესობების კუთხით განვითარების პროექტებისთვის.

რელიგიისა და რწმენის თავისუფლების ფუნდამენტური უფლება მოიცავს რწმენის შეცვლის ან საერთოდ არ ქონის უფლებასაც. აღნიშნული უფლება, ასევე მოიცავს სხვა პირის მიმართ საკუთარი შეხედულებების გამოხატვას მის მიერ ნებაყოფლობით რწმენის შეცვლის მოტივით. ინდოეთში, შტატების კანონმდებლობაში, კონვერტაციის საწინააღმდეგო კანონი კრძალავს რელიგიის შეცვლას იძულებით, მოსყიდვით ან მოტყუებით. თუმცა, ბევრი მიიჩნევს, რომ ასეთი ფართო განმარტება საერთოდ კრძალავს რელიგიური კონვერტაციას. ანტი-კონვერტაციის კანონი 7 შტატში მოქმედებს: ოდიშა, მადჰია პრადეში, ჩატისგარჰი, გუჯარატი, არუნაჩალ პრადეში, ჰიმაჩალ პრადეში და ჯჰარკჰანდი.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი 2018 წელი) ინდოეთის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის მოსახლეობის 80% ინდუისტია. წყარო, ასევე აღნიშნავს, რომ ინდოეთი სეკულარული სახელმწიფოა, სადაც რელიგიის თავისუფლება კონსტიტუციითაა გარანტირებული. მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი შტატი, სადაც ინდუისტები უმრავლესობას წარმოადგენენ, რელიგიური კონვერტაცია დასჯადია როდესაც ადგილი აქვს „იძულებას“, „მოსყიდვას“ ან „მოტყუებას“. აღნიშნული წყარო, ასევე მიიჩნევს, რომ ასეთი ტერმინების ზოგადია და ფართო ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა. ინდოეთის ზოგიერთ შტატში კონვერტაციისთვის მთავრობის ნებართვაა საჭირო.[2]

[1] USCIRF – US Commission on International Religious Freedom: United States Commission on International Religious Freedom 2019 Annual Report; Country Reports: Tier 2 Countries: India, April 2019

 (accessed on 22 May 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – India, 4 February 2019

 (accessed on 22 May 2019)

ირანი. დერვიშები; მათი უსაფრთხოების კუთხით არსებული ვითარება. თებერვალი, 2019

ონლაინ ენციკლოპედია Britannica-ს მიხედვით, დერვიშები განეკუთვნებიან ისლამის ერთ-ერთ სუფისტურ დენომინაციას. სუფისტური მიმდინარეობები, ძირითადად, დაარსებულ იქნა 12 საუკუნეში და მათთვის დამახასიათებლ ერთ-ერთ ძირითად ფაქტორს წარმოადგენს „შეიხისადმი“ ანუ მიმდინარეობის მეთაურისადმი უსიტყვო მორჩილება და დისციპლინა, ასევე, ახლო სულიერი ურთიერთობა მასსა და მიმდევრებს შორის. მიმდევრები ასევე სწავლობენ „სილსილაჰ“-ს, რაც საძმოში სულიერ ინტეგრაციას ნიშნავს.  ამას გარდა, დერვიშთათვის უმთავრესი ღირებულებებია სიყვარული, ღმერთისდმი მსახურება და პიროვნების ეგოისტური მისწრაფებებისგან გათავისუფლება.

დერვიშების ყველაზე მნიშვნელოვანი და ძირითადი ლოცვითი რიტუალი არის „დჰიკრ“, რომელიც გულისხმობს ალაჰის მადიდიებელი კონკრეტული ლოცვის მრავალჯერადად გამეორებას, რათა აღნიშნული მეთოდით მიაღწიონ ღმერთთან დამაკავშირებლ ექსტაზის მდგომარეობას. სუფისტური რწმენებით, ზემოხსენებული ექსტაზის მდგომარეობის მიღწევა ასევე შესაძლებელია მრავალჯერადად განმეორებითი ფიზიკური დატვირთვით, რომლის ნათელი მაგალითიცაა ყველასთვის ცნობილივ „სამა“ ანუ სუფისტური „ტრიალი“. დერვიშები შესაძლოა ცხოვრობდნენ როგორც ჯგუფებად, ასევე – განცალკევებულად. მათი წევრები ძირითადად საზოგადოების ღარიბი ფენის წარმომადგენლები არიან. დერვიშთა თემი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა შუა საუკუნეების ცენტრალური ისლამური სახელმწიფოების პოლიტიკურ, რელიგიურ და კულტურულ ცხოვრებაში, თუმცა დღესდღეობით მათი მონასტრები მთავრობების კონტროლსაა დაქვემდებარებული, ხოლო მათ რელიგურ შეხედულებებს კონსერვანტი მუსლიმი თეოლოგები არ იზიარებენ. მოხეტიალე დერვიშს „ფაკირი“ ეწოდება.[1]

კანადის იმიგრაციის საბჭო 2014 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში გონაბადი დერვიშების შესახებ წერს, რომ გონაბადის ორდენი არის ნემათოლლაჰი სუფისტური ორდენის 3 ძირითადი განშტოებიდან ერთ-ერთი. ორდენის წარმომადგენლები საკუთარ თავს შიიტებად მიიჩნევენ. თავად სახელი მომდინარეობს ხორასნის პროვინციაში მდებარე ქალაქ გონაბადიდან, სადაც სულთანი ალი შაჰ – ორდენის ერთ-ერთი დიდი მაგისტრი, დაიბადა.

წყაროთა ინფორმაციით, გონაბადის ორდენი ირანში ყველაზე დიდი სუფისტური მიმდინარეობაა. ქვეყანაში მათი რაოდენობა 2 მილიონიდან 5 მილიონამდე მერყეობს. ისინი ცხოვრობენ მთლიანი ირანის მასშტაბით, მათ შორის დიდ ქალაქებში, როგორიცაა თეირანი და ისფაჰანი.

კვლევით ჯგუფთან სატელეფონო საუბრისას, ექსეტერის უნივერსიტეტის არაბული და ისლამური ინსტიტუტის ლექტორმა,  რომელსაც მრავალი ნაშრომი აქვს დაწერილი ირანში სუფიზმის (მათ შორის, გონაბადის ორდენის) შესახებ, განაცხადა, რომ აღნიშნული მიმდინარეობის ძირითადი ეთიკური ღირებულებებია: ალტრუიზმი (სხვათა ინტერესების საკუთარზე წინ დაყენება); გულუხვობა; სულიერი ხედვის სიდიდე და რელიგიური შემწყნარებლობა. როგორც ყველა სუფისტი, გონაბადის მიმდევრებიც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებენ პირად, შინაგან სულიერ წეს-ჩვეულებებს და ღმერთთან ურთიერთობას. თუმცა, სხვა სუფისტური მიმდინარეობებისგან განსხვავებით, გონაბადი დერვიშებს მათი ლიდერისგან აკრძალული აქვთ ასკეტიზმი და გარესამყაროსგან გამიჯვნა.

გუნაბადი სუფისტები რჩებიან ისლამური რესპუბლიკის ფუნდემატალური იდეოლოგიის მხარდამჭერებად, რადგან აღნიშნული პოლიტიკური პოზიცია თანხვედრაშია ორდენის იდეოლოგიასთან, კერძოდ, ისლამური სწავლებების ნომოცენტრული მხარის დაცვისა (ჰიფზ-ი ზჰაირ) და უშუალოდ შარიათთან დაკავშირებული საკითხებისადმი ყურადღების კუთხით.

გონაბადის მიმდინარეობის პირველი პრინციპი არის „მორჩილება“ ქუტბის მიმართ, რომელიც ორდენის მოქმედ მეთაურს წარმოადგენს და მიჩნეულია „დედამიწაზე იმამის წარმომადგენლად“. ორი წყაროს ცნობით, აღნიშნული პრინციპი წინააღმდეგობაში მოდის შიიტურ მუტჯაჰიდის ტრადიციასთან, რომლის მიხედვითაც სწორედ მუტჯაჰიდი არის ღმერთსა და ადამიანს შორის დამაკავშირებელი.

თუმცა, გონაბადი დერვიშების ძირითადი ლოცვები და რიტუალები შიიტური ისლამის შესაბამისი რიტუალების იდენტურია (რიტუალური ლოცვა 5-ჯერ დღეში; რამადანის დროს მარხვა და მოწყალების გაცემა).

ორდენის წევრები ყოველკვირეულად იკრიბებიან „ჰოსეინიჰეებში“, რაც მათ სალოცავ ადგილებს წარმოადგნეს. ცნობების მიხედვით, შეკრებები როგორც წესი, იმართება ხუთშაბათ ან კვირა დღეს, რომლის დროსაც მრევლი ლოცულობს და უსმენს ქადაგებებსა და მუსიკას. შეკრებები ერთი საათიდან სამ საათამდე გრძელდება. აღსანიშნავია, რომ ქალები და კაცები განცალკევებით იმყოფებიან წირვის დროს.

იერარქია გონაბადის ორდენში შემდეგია: ორდენის სათავეში დგას დიდი მაგისტრი იგივე კუტბ ან პირ. მას ექვემდებარება 5 ან 6 შეიხი (სულიერი ლიდერი), რომელიც უფლებამოსილია, ახალწვეულები მიიღოს ორდენში. შეიხებს ექვემდებარებიან წირვის ლიდერები, რომლებიც ხელმძღვანელობენ წირვებს „ლოჟებში“ (სალოცავ ადგილებში). თითოულ „ლოჟას“ საკუთარი წირვის ლიდერი ყავს (დაახლოებით, 30), ხოლო რამდენიმე მათგანს – შეიხი.

იერარქიის საბოლოო რგოლს წარმოადგნენ მრევლი დერვიშები ან ორდენის წევრები. ორდენის დაფინანსება ხდება ინდივიდუალური შემოწირულობებით, მათ შორის როგორც ფულადი, ასევე უძრავი ქონების (მაგ. მიწა, სახლი) სახით.

სტატიაში მოცემული ინფორმაციის მიხედვით, დიდი მაგისტრის წოდება მემკვიდრეობით გადაიცემა. 2014 წლის სექტემბრის მდგომარეობით, ირანის გონაბადი ორდენის მოქმედი მაგისტრი არის ნურ ალი ტაბანდეჰ (Nour Ali Tabandeh).[2]

ინფორმაცია დერვიშთა წევრების მდგომარეობის (უსაფრთხოების კუთხით) შესახებ ირანში

ა.შ.შ. სახემწიფო დეპარტამენტი ირანში რელიგიის თავისუფლების შესახებ 2016 წლის ანგარიშში წერს, რომ 18 ნოემბერს, გონაბადი დერვიში მოჰამედ ეშაქაბადი გარდაიცვალა  რამდენიმე დღეში მას შემდეგ, რაც სამოქალაქო ტანსაცმელში გამოწყობილმა სამართალდამცავებმა დააკავეს.

ამას გარდა, გონაბადის მიმდევრებს – კაზემ დეჰგჰანისა და სალაჰადინ მორადის ბრალი დასდეს ისეთი არალეგალური ჯგუფის წევრობაში, რომელიც ეწინააღმდეგება ხელისუფლებას ან/და მის თეოლოგიურ პოლიტიკას, ასევე, ქვეყნის ეროვნული უსაფრთხოებისთვის საფრთხის შექმნის მცდელობაში.

თებერვალში კავარში მცხოვრებ 7 დერვიშს სპეციალურმა სასამართლომ მიუსაჯა შიდა გადასახლება (ქვეყნის ტეროტორიაზე), ბრალდებებს შორის, სხვებთან ერთად, იყო „მოჰარებეჰ“ ანუ „ღვთის მტრობა“.

ხელისუფლება უზღუდავდა გონაბად დერვიშებს უფლებას, ესწავლათ ან ესწავლებინათ უნივერსიტეტებში. მაგალითად, პროფესორ შარამ პაზოუკის აეკრძალა აზადის უნივერსიტეტში სწავლების უფლება მას შემდეგ, რაც ხელისუფლების წარმომადგენლებმა აღმოაჩინეს მისი კავშირები გონაბადი დერვიშების თემთან.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Amnesty International ირანის შესახებ ყოვეწლიურ, 2017-18 წლების ანგარიშში წერს, რომ გონაბადი დერვიშების მიმართ გამოიყენებოდა დაპატიმრებები და, ასევე, ხდებოდა მათ სალოცავ ადგილებზე თავდასხმა. რამდენიმე მათგანი თვითნებურად იქნა გათავისუფლებული სამუშაო ადგილიდან, ხოლო ზოგიერთს არ მიეცა საშუალება, სწავლა გაეგრძელებინათ უმაღლეს სასწავლებელში.[4]

Freedom House ირანის შესახებ 2018 წლის ანგარიშში წერს, რომ ბოლო პერიოდში გახშირდა ზეწოლა სუფისტურ ორდენ – ნემათოლაჰი გონაბადიზე. ადგილი ჰქონდა ორდენის სალოცავი ადგილების განადგურებისა და  წევრების დაპატიმრებების ფაქტებს.[5]

Human Rights Watch 2018 წლის 15 მარტის სპეციალურ ანგარიშში წერს, რომ თებერვლის ბოლოს, თეირანში დააკავეს დერვიშთა ნემათოლაჰი გონაბადის უმცირესობის დაახლოებით 300 წარმომადგენელი, მათ შორის 60 ქალი, მას შემდეგ, რაც პოლიციამ სცადა აქციის ძალისმიერი გზით დაშლა. შეხლა-შემოხლის შედეგად, ათობით სამოქალაქო დაშავდა, ხოლო დაიღუპა 3 პოლიციელი და 1 ბესიჯის წევრი.  9 მარტის მდგობარეობით, 130 დერვიში კვლავ რჩებოდა პატიმრობაში, უმრავლესობა – ფაშაფოიეჰის ციხეში.

დერვიშთა საპროტესტო აქციები მანამდე, 4 იანვარს დაიწყო ჩრდილოეთ თეირანის უბან ფასდარანში. აქციის მონაწილეები შიშობდნენ, რომ დაზვერვის წარმომადგენლები ცდილობდნენ, მოეწყოთ კიოსკი მიმდიბარე ტერიტორიაზე, რათა ეთვალთვალათ ორდენის ლიდერის – ნურ ალი ტაბანდეჰის საცხოვრებლისთვის.

4 თებერვალს, სამოქალაქო ტანსაცმელში გამოწყობილი უსაფრთხოების სამსახურის წარმომადგენლებსა და დერვიშებს შორის მოხდა მცირე დაპირისპირება, რაც მალევე აღმოიფხვრა პოლიციის ჩარევის შედეგად. მოგვიანებით, თეირანის პოლიციის უფროსმა პრესას განუცხადა, რომ არ აპირებდნენ დერვიშთა თემთან დაპირისპირებას.

20 თებერვალს გავრცელა ვიდეო, სადაც საავადმყოფოში მოთავსებული პირი, რომელიც იდენტიფიცირებულ იქნა, როგორც დერვიში მოჰამედ სალლასი, ყვება, თუ როგორ შევარდა ავტობუსით პოლიციელების რიგებში, თუმცა არავის მოკვლის სურვილი არ ამოძრავებდა. 11 მარტს სასამართლო პროცესზე მას ბრალი დასდეს 3 პოლიციელის მკვლელობაში. სალასმა განაცხადა, რომ მას პოლიციელები თავს დაესხნენ და თავის არეში ბევრი ჭრილობა მიაყენეს. ბრალის დამტკიცების შემთხვევაში, მას სიკვდილით დასჯა ემუქრება.

4 მარტს, პოლიციამ ერთ-ერთი დაკავებულის – მოჰამედ რაჯის ოჯახს აცნობა, რომ ის გარდაიცვალა. ოჯახის წევრებო მედიასთან ინტერვიუებში აცხადებნენ, რომ დაპატიმრებისას, რაჯი ცოცხალი, თუმცა მძიმედ დაშავებული იყო. ანონიმური წყაროს ცნობით, ხელისუფლების წარმომადგენლები დაპატიმრებებით დაემუქრნენ რაჯის ოჯახის წევრებს, იმ შემთხვევაში, თუ ამ საკითხზე კიდევ ისაუბრებდნენ მედიასთან.[6]

Human Rights Watch 2018 წლის 18 ივნისის სპეციალურ ანგარიშში წერს, რომ ზემოხსენებული მოჰამედ სალასი 18 ივნისს სიკვდილით დასაჯეს. სალასს მსჯავრი დაედო მიუხედავად სერიოზული ვარაუდისა, რომ ის აწამეს, რათა მიეღოთ აღიარებითი ჩვენება.[7]

Human Rights Watch ირანის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2018 წელი) წერს, რომ 2018 წლის მარტში, სიკვდილით დასაჯეს დერვიში მოჰამედ სალასი, რომელსაც მსჯავრი დაედო იმ ავტობუსის სავარაუდო მართვაში, რომელმაც იმსხვერპლა 3 სამართალდამაცავის სიცოცხლე. ანგარიშის მიხედვით, 2018 წლის მაისიდან მოყოლებული, ირანის სასამართლოებმა დერვიშთა ტემის 208 წევრს მიუსაჯეს თავისუფლების აღკვეთა და თუ სხვა ტიპის სასჯელი.[8]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Amnesty International 2019 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში სახელწოდებით „Iran’s ‘year of shame’: More than 7,000 arrested in chilling crackdown on dissent during 2018“ წერს, რომ ირანის ყველაზე დიდი სუფისტური მიმდინარეობის – გონაბადი დერვიშების წინააღმდეგ მთავრობამ მასშტაბური სადამსჯელო ღონისძიებათა კამპანია დაიწყო მას შემდეგ, რაც 2018 წლის თებერვალში მათ რამდენიმე საპროტესტო აქცია ჩაატარეს. დააპატიმრეს ასზე მეტი ადამიანი, ხოლო 200-ზე მეტ პირს მიესაჯა ისეთი სასჯელები, როგორიცაა – გამათრახება, „შიდა გაძევება“ (ანუ გაძევება ქვეყნის ერთი მხრიდან მეორეში), გადაადგილების აკრძალვა და ასევე აკრძალვა, რომელიც არ აძლევს დერვიშებს საშუალებას, შეურთდნენ რომელიმე პოლიტიკურ თუ სოციალურ ჯგუფს.

ანგარიშში ასევე საუბარი იყო ჟურნალისტ მოსტაფა აბდიზე, რომელიც წარმოადგენდა გამოცემა „მაჯზობაან-ე-ნოორ“ის ადმინისტრატორს. აღნიშნული გამოცემა აშუქებდა დერვიშთა წინააღმდეგ მიმართულ უფლებადარღვევებს. ზემოხსენებულ პირს მიესაჯა თავისუფლების აღკვეთა 26 წლისა და 3 თვის ვადით; 148 მათრახი და კიდევ სხვა ტიპის სასჯელი.[9]

[1] Encyclopedia Britannica – “Dervish”, available at https://www.britannica.com/topic/dervish [accessed 12 February 2019]

[2] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Iran: Information about the Gonabadi dervishes, including their origin, history in Iran, leaders, ideology, practice; and the treatment of dervishes and their family members by society and authorities in Iran, including whether dervishes can practice their faith in Iran (1965-2014), 23 September 2014, IRN104957.E, available at: http://www.refworld.org/docid/551e5dd14.html [accessed 12 February 2019]

[3] United States Department of State, 2016 Report on International Religious Freedom – Iran, 15 August 2017, available at: http://www.refworld.org/docid/59b7d89912.html [accessed 12 February 2019]

[4] Amnesty International, Amnesty International Report 2017/18 – Iran, 22 February 2018, available at: http://www.refworld.org/docid/5a9938e84.html [accessed 12 February 2019]]

[5] Freedom House, Freedom in the World 2018 – Iran, 19 January 2018, available at: http://www.refworld.org/docid/5a65b23c3.html [accessed 13 February 2019]

[6] Human Rights Watch, Iran: Crackdown on Dervish Minority, 15 March 2018, available at:

[accessed 13 February 2019]

[7] Human Rights Watch, Iran: Dervish member executed, 18 June 2018, available at:

[accessed 13 February 2019]

[8] Human Rights Watch – World Report 2019 – Iran.  available at

[accessed 13 February 2019]

[9] Amnesty International – “Iran’s ‘year of shame’: More than 7,000 arrested in chilling crackdown on dissent during 2018 available at https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/01/irans-year-of-shame-more-than-7000-arrested-in-chilling-crackdown-on-dissent-during-2018/ [accessed 13 February 2019]

ერაყი. სუნიტების მიმართ არსებული დამოკიდებულება (ანბარის პროვინცია). თებერვალი, 2019

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ერაყის პარლამენტი 329 წევრისგან შედგება და მას ყოველ 4 წელიწადში ერთხელ ირჩევენ. 2018 წლის მაისში გამართული არჩევნები, საერთო ჯამში, მიუხედავად გაყალბების შესახებ ბრალდებებისა, სანდოდ შეფასდა საერთაშორისო დამკვირვებლების მიერ. პირველ ოთხ ადგილზე შიიტური პარტიების კოალიციები გავიდნენ; მათ ჯამში 169 მანდატი მოიპოვეს. ქურთულმა პარტიებმა 44 ადგილი მიიღეს. დანარჩენი ადგილები მცირე სუნიტურ პარტიებსა და დამოუკიდებელ სუბიექტებზე გადანაწილდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საკანონმდებლო და საკონსტიტუციო ნორმები იცავს სხვადასხვა რელიგიური და ეთნიკური ჯგუფის პოლიტიკურ უფლებებს, ეთნიკურ-კონფესიური პარტიების დომინანტური როლი და ძირითადი პოზიციების არაფორმალური რელიგიური და ეთნიკური კრიტერიუმებით დაკავება ამცირებს იმის შანსს, რომ პოლიტიკოსები მთელი მოსახლეობის ინტერესების შესაბამისად იმოქმედებენ. სუნიტი არაბები, რომლებიც ქვეყნის უმსხვილესი ეთნიკურ-კონფესიური უმცირესობა არიან, წარმოდგენილნი არიან პარლამენტში, თუმცა ისინი ხშირად გამოთქვამენ უკმაყოფილებას იმის გამო, რომ შიიტი უმრავლესობა მათ რეალური ძალაუფლების მქონე პოზიციების მიღმა ტოვებს. როგორც წესი, ქვეყნის პრეზიდენტად ქურთი, ხოლო პრემიერად შიიტი ინიშნება. პარლამენტის სპიკერის პოზიცია კი სუნიტებისთვისაა განსაზღვრული. 2018 წლის სექტემბერში სპიკერად მუჰამად ალ-ჰალბუსი დაინიშნა.

2018 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, დაახლოებით 4 მილიონი ერაყელი, რომლებიც იძულებით გადაადგილდნენ ისლამური სახელმწიფოს ქმედებების გამო, დაბრუნდნენ თავიანთ რეგიონებში; თუმცა, კიდევ 2 მილიონამდე პირი რჩებოდა დევნილობაში. 2018 წლის განმავლობაში ვრცელდებოდა ინფორმაციები იმის შესახებ, რომ სუნიტი არაბები შიიტური დაჯგუფებების გამო იძულებით ტოვებდნენ ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ტერიტორიებს.

მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციურად რელიგიის თავისუფლება გარანტირებულია, რეალობაში ბევრი ერაყელი გახდა ძალადობისა და იძულებითი გადაადგილების მსხვერპლი მისი რელიგიური კუთვნილების გამო. სალოცავი ადგილები კი ხშირად იყო ტერორისტული იერიშების სამიზნე. უმეტესობა პოლიტიკური ლიდერებისა გამოხატავდა რელიგიური პლურალიზმის მხარდაჭერას ისლამური სახელმწიფოს დამარცხების შემდეგ. 2018 წლის განმავლობაში, სუნიტები, რომლებიც ცხოვრობენ ისლამური სახელმწიფოსგან გათავისუფლებულ ტერიტორიებზე, თავიანთ რელიგიურ მსახურებას აღასრულებდნენ თავისუფლებად.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2019 წლის ანგარიშში ერაყის შესახებ წერს, რომ ტერორიზმთან ბრძოლის მოტივით, უსაფრთხოების ძალები თვითნებურად აკავებდნენ, აწამებდნენ, არა ადამიანურად ეპყრობოდნენ და აუჩინარებდნენ ძირითადად სუნიტებს იმ ტერიტორიებიდან, სადაც ისლამური სახელმწიფო იყო აქტიური. მათ მიმართ არ იყო დაცული სამართლიან სასამართლოსა და სათანადო პროცედურებზე წვდომის უფლებები. ერაყის უსაფრთხოების ძალები თვითნებურად აკავებდნენ, ხშირად თვეობით, ისლამური სახელმწიფოს წევრობაში ეჭვმიტანილებს, ძირითადად სუნიტებს. მოწმეებისა და ოჯახის წევრების ინფორმაციით, უსაფრთხოების ძალები რეგულარულად აკავებდნენ ეჭვმიტანილებს სასამართლოს გადაწყვეტილებისა და ორდერის გარეშე; ისინი ხშირად არ წარადგენდნენ არანაირ დოკუმენტაციას და არც განმარტავდნენ დაკავების მიზეზებს. ერაყის სამხედრო და უსაფრთხოების ძალები იძულებით აუჩინარებდნენ ძირითადად სუნიტ არაბ მამაკაცებს როგორც ანტი-ტერორისტული ოპერაციების, ასევე სხვა საქმეების ფარგლებში. გაუჩინარებები ხდებოდა როგორც საკონტროლო-გამშვები პუნქტებიდან, ასევე ეჭვმიტანილთა სახლებიდან. ოჯახის წევრების თხოვნის მიუხედავად, ერაყის ხელისუფლება არ გასცემდა არანაირ ინფორმაციას გაუჩინარებული პირების შესახებ.

მიუხედავად მთავრობისა და ჰუმანიტარული ორგანიზაციების ერთობლივი მცდელობისა, რომ ხელი შეეწყოთ იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნებისთვის იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც ადრე ისლამური სახელმწიფოს კონტროლის ქვეშ იყო, მათ შორის ანბარი, დიალა, ნინევა და სალაჰადინი, შიგა რეგულაციები და სხვა პრევენციული მექანიზმები ხელს უშლიდა იმ ოჯახებს დაბრუნებაში, ვისზეც ფიქრობდნენ, რომ ისლამურ სახელმწიფოსთან იყო ასოცირებული. რიგ შემთხვევებში ასეთ ოჯახებს ან იძულებით აბრუნებდნენ ბანაკებში, ან ისინი იძულებით ხდებოდნენ ხელმეორე გადაადგილების მსხვერპლნი.[2]

დანიის იმიგრაციის სამსახურის მიერ 2018 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებულ ანგარიშში ერაყის შესახებ წერია, რომ სახალხო მობილიზაციის ძალები სხვადასხვა დაჯგუფებისგან შედგება, რომელთა უმრავლესობა შიიტური დაჯგუფებაა. ეთნიკურ და რელიგიურ უმცირესობებს ასევე ჰყავთ თავიანთი დაჯგუფებები, მაგალითად თურქმენული, ქრისტიანული, იეზიდური და ა.შ. ასევე მოქმედებენ სუნიტური სახალხო მობილიზაციის ძალებიც, რომლებიც 17-დან 25 ათასამდე მებრძოლს აერთიანებენ. მათი უმრავლესობა 2014 წელს ერაყის მთავრობასთან ალიანსით, ისლამური სახელმწიფო წინააღმდეგ საბრძოლველად შეიქმნა, ძირითადად სუნიტურ რეგიონებში, როგორიცაა მაგალითად ანბარი. როდესაც ტერიტორიების გათავისუფლება მოხდა, ერაყის მთავრობა ხელს უწყობდა ახალი ადგილობრივი სახალხო მობილიზაციის ძალების ფორმირებას უსაფრთოხების უზრუნველყოფის მიზნით. საბოლოოდ, ზოგიერთმა სახალხო მობილიზაციის ძალამ, მაგალითად ჰიზბოლას ბრიგადამ და ბადრის ორგანიზაციამ დაიწყო სუნიტი არაბების თავიანთ რიგებში რეკრუტირება. ზოგი მათგანი იყო ყოფილი სამხედრო სადამის არმიდან, რომლებმაც ამ პროცესში დასაქმების ახალი შესაძლებლობა დაინახეს. რეკრუტირება მხოლოდ ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებდა. ბევრი უერთდებოდა სახალხო მობილიზაციის ძალებს ეკონომიკური მიზეზების გამო, რადგან ხელფასები აქ იყო უფრო მიმზიდველი, ვიდრე დანარჩენ ერაყში. სახალხო მობილიზაციის ძალები საკმაოდ გავლენიანი და პოპულარულია და ქვეყნის მოსახლეობაში, რაც ისლამური სახელმწიფოს დამარცხებაში მათი წვლილის დამსახურებაა. ისინი საკმაოდ აქტიურები არიან თავიანთი თავის რეკლამირებისა და პიარის მიმართულებით და აქვთ ახლო კავშირები მნიშვნელოვან პოლიტიკურ პარტიებთან ბაღდადში.

სახალხო მობილიზაციის ძალების სამიზნეები არიან ისლამური სახელმწიფოსთან კავშირში ეჭვმიტანილები ან მათი ოჯახის წევრები. ესენი ძირითადად სუნიტი არაბი ახალგაზრდები არიან; ასევე სხვა სუნიტი არაბები და სუნიტი თურქმენები ხდებიან კოლექტიური ძალადობის, მკვლელობებისა და დისკრიმინაციის ობიექტები. სახალხო მობილიზაციის ძალებს აქვთ იმის რესურსი, მიზანში ამოიღონ ის, ვინც უნდათ. მათ აქვთ ძალიან კარგი სადაზვერვო შესაძლებლობები, რომელიც წვდება ერაყის საზოგადოების უმეტეს ნაწილს. მათ ასევე შეუძლიათ მიზანში ამოიღონ პოლიტიკური და ეკონომიკური ოპონენტები, მიუხედავად მათი რელიგიური და ეთნიკური კუთვნილებისა.

ზოგადი ვითარება იძულებით გადაადგილებული პირების დაბრუნების კუთხით განსხვავებულია სხვადასხვა რეგიონში. 5 პროვინციაში – ნინევა, კირკუკი, ანბარი, სალაჰადინი და ბაღდადი – დაფუძნდა დაბრუნების საკითხთა კომისია, რომელიც განიხილავს და გეგმავს დევნილთა დაბრუნებას და ბანაკების დახურვას.

ანბარის ერთერთი სუნიტური რაიონი ჯურფ ალ საკჰარი 2014 წელს, ისლამური სახელმწიფოს მიერ ხელში ჩაგდებიდან ორ თვეში, გაათავისუფლა კატაიბ ჰიზბოლამ. 2014 წლის შემდეგ რაიონის მოსახლეობამ იძულებით დატოვა ტერიტორია და დევნილებს არა თუ დაბრუნების, რაიონის სტუმრობის უფლებასაც არ აძლევენ. იმ შემთხვევაშიც კი თუ ერაყის ხელისუფლება მოისურვებს დევნილთა სასარგებლოდ პროცესში ჩარევას, ის ვერ შეძლებს, რადგან დაჯგუფება სამთავრობო კონტროლის მიღმა მოქმედებს.

ამჟამად ძნელია ისლამური სახელმწიფოს შესაძლებლობების შეფასება. გავრცელებული ცნობებით ჩანს, რომ ჯგუფი წარმოდგენილია კირკუკსა და მოსულის დასავლეთ ნაწილში, სადაც სამიზნეები ხდებიან მუხთარები (სოფლის ლიდერები). განსაკუთრებით კირკუკში, ისლამური სახელმწიფო საფრთხეს წარმოადგენს უფრო მეტად უსაფრთხოების ძალებისა და ხელისუფლებისთვის, ვიდრე მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის, მაშინ როდესაც სიტუაცია პირიქითაა ნინევაში, დიალასა და ანბარში, სადაც ისლამური სახელმწიფო საფრთხეს წარმოადგენს ასევე მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის.

იძულებით გადაადგილებულ პირებს, ვიდრე ისინი თავიანთი წარმოშობის ადგილებზე დაბრუნდებიან, აქვთ გარკვეული წარმოდგენა თუ რა ვითარებაშია მათი სახლები. ამ ინფორმაციას ისინი სხვა ოჯახებისგან იღებენ. ოჯახები, რომლებიც ბრუნდებიან, ვალდებულნი არიან დაბრუნებისთანავე გამოცხადდნენ ადგილობრივ მუხთართან. მიუხედავად იმისა, რომ მიგრაციის საერთაშორისო ორგანიზაცია რეკომენდებულად არ მიიჩნევს დაბრუნებას ნინევაში, ანბარში, სალაჰადინსა და დიალაში, ოჯახებმა აღმოსავლეთ მოსულიდან და ანბარიდან დაიწყეს თავიანთ სახლებში დაბრუნება.[3]

[1] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Iraq, 4 February 2019

 (accessed on 10 February 2019)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Iraq, 17 January 2019

 (accessed on 10 February 2019)

[3] DIS – Danish Immigration Service; Landinfo – Norwegian Country of Origin Information Center (Author), published by DIS – Danish Immigration Service: Northern Iraq: Security situation and the situation for internally displaced persons (IDPs) in the disputed areas, incl. possibility to enter and access the Kurdistan Region of Iraq (KRI), 5 November 2018

 (accessed on 10 February 2019)