რუსეთი. საყოველთაო მობილიზაცია და უკრაინასთან ომში გაგზავნა. ივნისი, 2022

საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაცია „Jamestown Foundation“ 2022 წლის 3 მაისს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში, რუსეთის ფედერაციაში გაწვევისა და უკრაინაში ფრონტის ხაზზე გაგზავნის შესახებ, წერს, რომ უკრაინაში რუსეთის დანაკარგები იზრდება და შესაბამისად, იზრდება რუსეთის არმიაში გაწვევისა და უკრაინაში გაგზავნის მიმართ წინააღმდეგობა. მოსკოვი ყოველდღიურად უფრო მეტ სირთულეს აწყდება დანაკარგების შესავსებად ჯარისკაცების მობილიზების პროცესში. აღნიშნული პროცესი განსაკუთრებით რთულია იქ, სადაც ბრძოლაში დაღუპულთა დაკრძალვები ყოვედღიურობის ნაწილი გახდა; განსაკუთრებით არა-რუსებით დასახლებულ პატარა სოფლებში ბურიატიასა და დაღესტანის რესპუბლიკებში; ასევე, რუსებით დასახლებულ, მაგრამ კიდევ უფრო პატარა სოფლებში, მოსკოვისგან მოშორებით. ასეთ რეგიონებში, ნებისმიერი რაოდენობის პროპაგანდა უძლურია, გადაფაროს პუტინის ომის ნამდვილი ფასი და ადგილობრივები ეწინააღმდეგებიან ამ ომში მონაწილეობას.

ალეკსეი იზჰაკი, უსაფრთხოების საკითხების მკვლევარი კიევის სტრატეგიული კვლევების ინსტიტუტიდან, ამბობს, რომ რუსები მობილიზებულნი იყვნენ გამარჯვებისთვის, მაგრამ მხოლოდ ტელევიზორებთან და არა რეალობაში, როდესაც აუცილებელი ხდება თავის გაწირვა. მკვლევარი მიიჩნევს, რომ კრემლის გადაწყვეტილება – აირიდოს საყოველთაო მობილიზაცია – დაკავშირებულია რუსული მმართველი წრის გონებაში დალექილ მოგონებასთან 1917 წლის მოვლენებთან დაკავშირებით; როდესაც თავდაპირველად რუსები ენთუზიაზმით იყვნენ განწყობილნი ომის მიმართ, მოგვიანებით კი მათ იარაღი ხელისუფლებისკენ მიატრიალეს და გადააგდეს ორი მთავრობა, რომლებიც მხარს უჭერდნენ ომს, რომელსაც ხალხი ეწინააღმდეგებოდა. ასეთი ისტორიული გამოცდილების გათვალისწინებით, პუტინი და მისი გარემოცვა, ერიდება რისკს არათუ გაზარდოს არმიის რაოდენობა, საერთოდ ახსენოს სიტყვა ომი.

მკვლევარი ასევე მიიჩნევს, რომ დანაკარგების ზრდის პარალელურად, აუცილებლად გაიზრდება წინააღმდეგობა როგორც გაწვევის, ასევე უკრაინაში გაგზავნის მიმართ; და მოსკოვს აღარ დარჩება სხვა გზა, გარდა ახლანდელი არჩევნის შეცვლისა. ამჟამად, რუსეთის ხელისუფლება ცდილობს, ფონს გავიდეს „ფარული მობილიზაციით“, რასაც რეზერვისტების გაწვევით აკეთებს. ხოლო თუ კრემლი გადაწყვეტს, საყოველთაო მობილიზაციის გამოცხადებას, მას მოუწევს, ეს როგორმე „მიჰყიდოს“ საზოგადოებას.[1]

საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაცია „Jamestown Foundation“ 2022 წლის 23 მაისს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ რუსეთის სასაზღვრო რეგიონები უკვე, შეიძლება ითქვას, რეგულარულად ხვდება საარტილერიო დარტყმების ობიექტი. კრემლი კი ამის შესახებ სდუმს. პირველი ასეთი თავდასხმების შემდეგ, დასავლეთი ფიქრობდა, რომ კრემლი ოფიციალურადაც გამოაცხადებდა ომს, რაც მას საყოველთაო მობილიზაციის გამოცხადების საშუალებას მისცემდა. თუმცა კრემლი დუმილს ამჯობინებს და არათუ იყენებს ტერმინს „სპეციალური სამხედრო ოპერაცია“, არამედ საერთოდ კრძალავს უკრაინაში მიმდინარე მოვლენებთან დაკავშირებით, სიტყვა ომის გამოყენებას. ზოგიერთი ექსპერტი მიიჩნევს, რომ მიზეზი, რატომაც პუტინი თავს არიდებს საყოველთაო მობილიზაციას, არის სავარაუდო პასუხი „ნატოს“ მხრიდან და მიუხედავად კრემლის რიტორიკისა, აშკარაა, რომ რუსეთს „ნატოსთან“ პირდაპირი სამხედრო კონფრონტაციის ეშინია.[2]

ევროკავშირის თავშესაფრის სააგენტო [EUAA] 2022 წლის 5 აპრილს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში წერს, რომ რუსეთის ფედერაციაში 18-დან 27 წლამდე ასაკის ყველა მამაკაცი ვალდებულია, ერთი წლით იმსახუროს შეიარაღებულ ძალებში. გაწვევა ხორციელდება წელიწადში ორჯერ – გაზაფხულსა და შემოდგომაზე. ახალწვეულები, თავდაპირველად, 1-2-თვიან საბაზისო მომზადებას გადიან. ამის შემდეგ ისინი გადიან 3-6-თვიან ძირითად წვრთნას, ვიდრე მოხდება მათი დანაყოფებში განაწილება. მოქმედი კანონმდებლობით, წვევამდელების საბრძოლო მოქმედებებში ჩართვა არ შეიძლება, ვიდრე ისინი მინიმუმ 4-თვიან წვრთნას არ გაივლიან. თუმცა, საომარი მოქმედებების შესახებ კანონი ან საყოველთაო მობილიზაცია უპირატესია და გადაწონის ამჟამინდელ პოლიტიკას და ხელმძღვანელობას საშუალებას მისცემს, მობილიზებული რეზერვი ან ახალი გაწვეულები დაუყოვლებლივ ჩართონ საბრძოლო მოქმედებებში. წყაროების მტკიცებით, 2021 წლის შემოდგომაზე გაწვეულების ნაწილი უკვე მსახურობს უკრაინაში მებრძოლ დანაყოფებში. ევროკავშირის თავშესაფრის სააგენტო წერს, რომ რუსეთს არ აუმოქმედებია საომარი მდგომარეობის შესახებ კანონი და არც საყოველთაო მობილიზაცია გამოუცხადებია. თუ რუსეთი ასეთ გადაწყვეტილებას მიიღებს, მას მარტივად შეეძლება, რეზერვის გამოძახება და მამაკაცების საბრძოლო მოქმედებებში [თუნდაც იძულებით] ჩართვა მობილიზაციისა და გაწვევის გამოყენებით.[3]

[1] საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაცია „Jamestown Foundation“; უკრაინაში ომი რუსეთს სახლში უბრუნდება, რაც მოსკოვისთვის რიგების შევსებას ართულებს; გამოქვეყნებულია 2022 წლის 3 მაისს; ხელმისაწვდომია ბმულზე:

[ნანახია 2022 წლის 6 ივნისს]

[2] საერთაშორისო კვლევითი ორგანიზაცია „Jamestown Foundation“; რატომ დუმს კრემლი რუსეთის ტერიტორიებზე თავდასხმების შესახებ; ავტორი: ვიქტორ დავიდოფი; გამოქვეყნებულია 2022 წლის 23 მაისს; ხელმისაწვდომია ბმულზე:

[ნანახია 2022 წლის 6 ივნისს]

[3] ევროკავშირის თავშესაფრის სააგენტო [EUAA]; სამხედრო დეზერტირების მიმართ დამოკიდებულება უკრაინაში შეჭრის შემდეგ; გამოქვეყნებულია 2022 წლის 5 აპრილს; ხელმისაწვდომია ბმულზე:

[ნანახია 2022 წლის 6 ივნისს]

იემენი. სამხედრო სამსახურში გაწვევა და იძულებითი რეკრუტირება. მარტი, 2022

ევროკავშირის თავშესაფრის სააგენტო [EUAA] 2022 წლის 3 მარტს გამოქვეყნებულ ინფორმაციაში – „გაწვევა და რეკრუტირება იემენში“ – წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუციის მიხედვით [მე-60 მუხლი], „რელიგიისა და სამშობლოს დაცვა მოვალეობა, ხოლო სამხედრო სამსახური ღირსეული საქციელია“. ამავე მუხლის მიხედვით, ეროვნული სამხედრო სამსახურის გავლასთან დაკავშირებულ საკითხებს არეგულირებს კანონმდებლობა. იემენის კანონმდებლობით, ქვეყანაში არ არსებობს „ჯარში გაწვევა“. იემენში სამხედრო სამსახური ნებაყოფლობითია და მინიმალური სამხედრო ასაკი 18 წელია. ის, ვინც ნებაყოფლობით შეუერთდება შეიარაღებულ ძალებს, ვალდებულია იმსახუროს 2 წლის განმავლობაში.

წყაროების ინფორმაციით, აღწერილი იყო 171 გადამოწმებული შემთხვევა, როდესაც 10-17 წლის ასაკის ბავშვების რეკრუტირება იემენის შეიარაღებულ ძალებშ მათი გამოყენება მოხდა 2019 და 2020 წელს. რეკრუტირებას ადგილი ჰქონდა, ძირითადად, შაბვას, მარიბის, დალის, ტაიზისა და ბაიდის პროვინციებში. 2020 წლის თებერვალში თავდაცვის და შინაგან საქმეთა სამინისტროებმა გამოსცეს პოლიტიკური და სამხედრო განკარგულება, რომელიც კრძალავდა ბავშვების რეკრუტირებას და იემენის არმიასა და უსაფრთხოების ძალების მიერ გამოყენებას. 2021 წლის სექტემბერში, წყაროები აღნიშნავდნენ, რომ 2020 წლის განმავლობაში ბავშვების რეკრუტირების დოკუმენტირებული შემთხვევების [მინიმუმ 239 შემთხვევა] 10% მოდიოდა სამთავრობო ძალებზე. ექსპერტთა მოსაზრებით, რეკრუტირებას, როგორც ბრიგადების, ასევე სამთავრობო ძალების მხრიდან, ფინანსური საფუძველი აქვს – ახალგაზრდა ბიჭების ოჯახების ეკონომიკური საჭიროებები – რადგან რეკრუტირებულებს მიმზიდველ ანაზღაურებას სთავაზობენ.

წყაროების ინფორმაციით, ჰუტები კონცენტრირებულნი არიან ახალგაზრდების იდეოლოგიური არმიის შექმნაზე და ისინი ცდილობენ სკოლებსა და სამეზობლოში მოახდინონ ახალგაზრდების რეკრუტირება და ამისთვის იყენებენ რელიგიურ, კულტურულ და პოლიტიკურ პროპაგანდას. გარდა ამისა, გავრცელებული ინფორმაციით, ასევე ადგილი აქვს იძულებასა და დაშინებასაც. მუქარის ობიექტები ხდებიან ახალგაზრდა ბიჭების ოჯახებიც – მათ ემუქრებიან დაპატიმრებით, რათა ახალგაზრდა ბიჭები აიძულონ, გაწევრიანდნენ შეიარაღებულ დანაყოფში.

2020 წლის მაისში წყაროები წერდნენ, რომ ჰუტებმა აამოქმედეს გაწვევის კამპანია „ახალგაზრდა მამაკაცებისთვის თავიანთი კონტროლის ქვეშ მყოფ ტერიტორიებზე, საუდის არაბეთის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიციისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების მიერ მხარდაჭერილი ძალების წინააღმდეგ საბრძოლველად.“ წყაროების ცნობით, დედაქალაქი სანას თითოეული რაიონიდან/სამეზობლოდან [neighbourhood] იყვნადნენ 4 ახალგაზრდა ბიჭს და მიჰყავდათ წვრთნებზე – ბრძოლის ველზე გაგზავნამდე, მათ იარაღის მოხმარებას ასწავლიდნენ.

წყაროები 2021 წლის თებერვალში ასევე წერდნენ, რომ მებრძოლების ნაკლებობას, განსაკუთრებით კარგად გაწვრთნილი მებრძოლების ნაკლებობას ჰუტები განიცდიან და ეს ბოლო 6 თვეში უფრო თვალსაჩინო გახდა. ჰუტები ყოველთვის მიმართავდნენ გაწვევას თავიანთი რიგების შესახვსებად, მაგრამ ბოლო გაწვევებისას, რეკრუტირებულები უფრო ახალგაზრდები არიან, იღებენ ნაკლებ წვრთნა/მომზადებას და მათ უხდიან [საერთოდ თუ უხდიან] გაცილებით ნაკლებს, ვიდრე 6 თვით ადრე.

ჰუტები რეკრუტირების რამდენიმე მეთოდს მიმართავენ, მათ შორის დაშინებას და ზეწოლას. ჰუტების მხრიდან რეკრუტირების ძირითადი მეთოდებია: ინდოქტრინაცია სკოლებში და საზაფხულო ბანაკები; ფინანსური შეთავაზებები და შიმშილის ტაქტიკა; გატაცება; რეკრუტირება დაკავების ცენტრებში როგორც გათავისუფლების პირობა.[1]

[1] ევროკავშირის თავშესაფრის სააგენტო EUAA; კითხვაზე პასუხი – იემენი: გაწვევა და რეკრუტირება; გამოქვეყნებულია 2022 წლის 3 მარტს; ხელმისაწვდომია ბმულზე:

[ნანახია 2022 წლის 28 მარტს]

ირანი. ინფორმაცია სეფაში რეგისტრაციისა და მსახურების შესახებ. ოქტომბერი, 2020

გაერთიანებული სამეფოს საშინაო საქმეთა ოფისი ირანში სავალდებულო სამხედრო სამსახურის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში წერდა, რომ ირანში ახალწვეულებმა სავალდებულო სამხედრო სამსახური უნდა გაიარონ ქვეყნის ერთ-ერთ სამხედრო უწყებაში, ესენია: ჯარის სახმელეთო ნაწილი; ირანული საზღვაო ძალები; ირანული საჰაერო ძალები; Khatam al-Anbiya-ს საჰაერო თავდაცვის ქვედანაყოფი; „ისლამური რევოლუციის გვარდიის კორპუსის“ (IRGC) სახმელეთო ძალები; IRGC საზღვაო ძალები; IRGC საჰაერო ძალები და სამართალდამცავი ორგანოები.

ანგარიშში საუბარია, რომ ა.შ.შ. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს მიხედვით, ირანში სამხედრო გაწვევისას,  ახალწვეულთა მინიმალური ასაკი შემდეგია: Basij-ში (სახალხო სამობილიზაცო არმია) გაწვევისას – 15 წელი; მოხალისეების შემთხვევაში – 16 წელი; სამართალდამცავ ორგანოებში გაწვევის დროს – 17 წელი; ხოლო სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევისას – 18 წელი.

ანგარიშის მიხედვით, სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდება დასჯადია შეიარაღებული ძალების სისხლის სამართლის კოდექსის 40 მუხლით, რომელიც ითვალისწინებს 6-დან 24 თვემდე პატიმრობას ან მოქმედი სამხედრო სამსახურის გადავადებას. 18 წელს მიღწეული მამაკაცები, რომლებსაც შესაბამისი სამსახურები იძახებენ გაწვევაზე და არ ცხადდებიან, ითვლებიან დეზერტირებად და მათი ქმედება ისჯება სისხლისსამართლებრივი წესით. პირები, რომლებიც მშვიდობიანობის დროს სამხედრო სამსახურს თავს აარიდებენ 3 თვით (ან ომის დროს – 15 დღით), დაექვემდებარიან დამატებით 3 თვის ვადით სავალდებულო სამხედრო სამსახურის გაგრძელებას. თუ ახალწვეული ამაზე უფრო მეტ ხანს არის მიმალული, მაშინ მას სამხედრო სამსახურის მოხდის პერიოდი გაეზრდება დამატებით 6 თვით. 1 წელზე მეტი ხნით (ან ომიანობის შემთხვევაში – 2 თვეზე მეტი ხნით) თავის არიდების შემთხვევაში, პირი დაექვემდებარება სამხედრო სასამართლოს წინაშე წარდგომას.

დეზერტირობისთვის განკუთვნილი სასჯელი, ხშირად დამოკიდებულია კონკრეტული ქეისის კონკრეტულ გარემოებებზე: დეზერტირობა მოხდა ომიანობის თუ მშვიდობიანობის პერიდოში; იყო თუ არა პირი უშუალოდ გაწვეული; შესაბამის სამსახურებთან საკუთარი ნებით გამოცხადდა თუ დააკავეს და ა.შ. ასევე რელევანტურია თუ რა პოზიციაზე მსახურობდა რეკრუტი; დეზერტირობის დროს თან წაიღო თუ არა სამხედრო აღჭურვილობა, რომელი სასამართლოს წინაშე წარდგება და ა.შ.

ამას გარდა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ თუ პირი თავს აარიდებს სავალდებულო სამხედრო სამსახურს, მას შესაძლოა მთავრობის მიერ უარი ეთქვას მართვის მოწმობის აღებაზე. ასევე, მისი პასპორტი შესაძლოა გააუქმონ და დაუწესონ შეზღუდვა, რომელიც სპეციალური ნებართვის გარეშე, ახალწვეულს ქვეყნიდან გასვლას უკრძალავს.[1]

საერთაშორისო ვებ-პორტალ globalsecurity.com მიხედვით, 18-დან 49 წლამდე ირანელი მამაკაცები ვალდებულნი არიან, გაიარონ სამხედრო სამსახური, რომელის პერიოდი შეადგენას 18 თვეს. აღნიშნულ სამსახურს შემდგომ მოსდევს სამოხალისეო სარეზერვო სამსახური. პირებს, მოხალისეობის შემთხვევაში, შეუძლიათ იმსახურონ 16 წლის ასაკიდან. ირანის არმიის 80 %-ს; ხოლო რევოლუციური გვარდიის კორპუსის 60 %-ს სწორედ გაწვეული ახალწვეულები შეადგენენ.[2]

[1] UK Home Office – Country Policy and Information Note Iran: Military Service; published in April 2020; available at https://www.justice.gov/eoir/page/file/1274581/download [accessed 8 October 2020]

[2] Globalsecurity.com – Iran – Military Conscription; available at https://www.globalsecurity.org/military/world/iran/conscription.htm [accessed 8 October 2020]

თურქეთი. სავალდებულო სამხედრო სამსახურგისგან თავის არიდება. სექტემბერი, 2020

ნიდერლანდების საგარეო საქმეთა სამინისტრო 2019 წლის ივლისში გამოქვეყნებულ ანგარიშში სახელწოდებით „თემატური წარმოშობის ქვეყნის შესახებ ინფორმაცია – სამხედრო სამსახური თურქეთში“  წერდა, რომ თურქული კანონმდებლობის მიხედვით, სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდებად შეიძლება ჩაითვალოს 3 ქმედება: 1. რეგისტრაციაზე/სამედიცინო სქრინინგზე არ-გამოცხადება; 2. უშუალოდ სავალადებულო სამხედრო სამსახურის მოსახელად არ-გამოცხადება და 3. დეზერტირობა.

ზემოხსენებული ქმედებებიდან პირველისა და მეორის ჩადენის შემთხვევაში, ანგარიშის მიხედვით, თურქული შესაბამისი სამსახურები იშვიათად თუ იყენებენ სასჯელის ყველაზე უფრო მკაცრ ზომას – პატიმრობას. აღნიშნულისთვის, ყველაზე უფრო გავრცელებული სანქცია ფულადი ჯარიმაა. მათ შორის რელიგიური მოტივით სავალდებულო სამხედრო სამსახურზე უარის თქმის გამო (აღნიშნული თურქეთში არ წარმოადგენს სამხედრო სამსახურისგან გამორიცხვის წინაპირობას), არ გამოიყენება პატიმრობა. თუმცაღა, როდესაც სახეზე არის განგრძობადი ხასიათის, რამდენჯერმე ჩადენილი თავის არიდება, რა თქმა უნდა, იზრდება იმის შანსი, რომ ჯარიმის ნაცვლად, სასჯელის სახით განსაზღვრული იქნება პატიმრობა.

აღნიშნულ ქმედებებს არეგულირებს თურქეთის სამხედრო სისხლის სამართლის კოდექსის 63 მუხლი, რომლის მიხედვითაც, თავის არიდების თარიღად განისაზღვრებად წვევამდელის რეგისტრაცია/სქრინინგზე გამოძახების ან უშუალოდ გაწვევის თარიღები. მუხლის მიხედვით, განსაზღვრულია შემდგომი სასჯელები:

ის პირები, რომლებიც:

  • საკუთარი ნებით, გამოძახებიდან 7 დღის ვადაში გამოცხადდებიან შესაბამის სამსახურებთან, დაექვემდებარებიან მაქსიმუმ 1 თვით თავისუფლების აღკვეთას;
  • ანალოგიური ქმედება, როდესაც წვევამდელი კვლავ საკუთარი ნებით ცხადდება 7 დღის შემდგომ, მაგრამ მაქსიმუმ 3 თვემდე ვადაში, ისჯება 3-დან 12 თვემდე პატიმრობით;
  • ხოლო 3 თვის ვადის გასვლის შემდგომ, საკუთარი ნებით გამოცხადება ისჯება 4 თვიდან 2 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით.

როდესაც პირი საკუთარი ნებით არ ცხადდება სავალდებულო სამხედრო სამსახურში და მას აკავებენ შესაბამისი სამსახურები, განსაზღვრული სასჯელებია:

  • გამოძახებიდან 7 დღის ვადაში დაკავების შემთხვევაში, 3 თვემდე თავისუფლების აღკვეთა;
  • გამოძახებიდან 7 დღის შემდეგ, მაგრამ 3 თვემდე ვადაში – 4-დან 18 თვემდე პატიმრობა;
  • გამოძახებიდან 3 თვის შემდგომ დაკავების შემთხვევაში – 6 თვიდან 3 წლამდე თავისუფლების აღკვეთა.

ანგარიშის მიხედვით, თურქეთის სამხედრო სისხლის სამართლის კოდექსის 50 და 51 მუხლების თანახმად,  სასამართლო უფლებამოსილია, 1 წლამდე ვადით თავისუფლების აღკვეთის სასჯელი შეცვალოს ჯარიმით. ამასთანავე, მაქსიმუმ 2 წლამდე პატიმრობის სასჯელი სასამართლომ, საკუთარი დისკრეციის საფუძველზე, შესაძლებელია გადაავადოს.

გთავაზობთ ცხრილს, სადაც დეტალურადაა განსაზღვრული ის ფულადი ჯარიმები, რომლებიც შესაძლოა სასამართლომ მსჯავრდებულს დააკისროს მისი კონკრეტული ქეისიდან გამომდინარე:

რაც შეეხება დეზერტირობას, აღნიშნული ქმედებისთვის გათვალისწინებული სანქციები ანალოგიურია როგორც ახალწვეულთათვის, ასევე – მოქმედი, საკონტრაქტო წესით მომუშავე სამხედრო პერსონალისთვის. შესაბამისად, ის ჯარისკაცები, რომლებიც წინასწარი ნებართვის გარეშე, საკუთარ დანაყოფში 6 დღის განმავლობაში არ გამოცხადდებიან  ან ისინი, რომლებიც შვებულების შემდგომ (მათ შორის, სამედიცინო ჩვენებით შვებულებისას), საპატიო მიზეზის გარეშე, არ ცხადდებიან დანაყოფში 6 დღის განმავლობაში, ითვლებიან დეზერტირებად. აღნიშნული ქმედებისთვის სასჯელის ზომად განსაზღვრეულია 1-დან 3 წლამდე პატიმრობა. სასჯელი მძიმდება იმ შემთხვევაში, თუ დამნაშავე საზღვარგარეთ მიიმალა და საზღვრის კვეთიდან 3 დღის განმავლობაში დანაყოფში არ დაბრუნდა – კერძოდ, ამისთვის დამნაშავეს 3-დან 5 წლამდე თავისუფლების აღკვეთა ემუქრება. დამამძიმებელი გარემოებებია საზღვარგარეთ დეზერტირობასთან ერთად იარაღის, ტყვია-წამლის, სატრანსპორტე საშუალების ან/და სხვა ტიპის სამხედრო მასალის მოპარვა, რაც 5-დან 10 წლამდე პატიმრობით ისჯება. საკონტრაქტე წესით მომსახურე ოფიცრების მხრიდან დეზერტირობის შემთხვევების დროს, კანონის მიხედვით, განისაზღვრება სასჯელის მაქსიმალური ზომა.

ანგარიშის მიხედვით, იმ დეზერტირების შემთხვევაში, რომლებიც შესაძლოა შესაბამისი სამსახურების მიერ დაკავშირებული იყვნენ სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობასთან, შესაძლოა, დეზერტირობასთან ერთად სხვა, შედარებით მძიმე დანაშაულებისთვის პასუხისმგებლობის საკითხი დადგეს (მაგალითად, ტერორისტული ორგანიზაციის წევრობა).[1]

[1] Ministry of Foreign Affairs of Netherlands – “Thematic Country of Origin Information Report Turkey: Military service”; published in July 2019; available at

[accessed 03 September 2020]

ერიტრეა. ადამიანის უფლებების დაცვა; სავალდებულო სამხედრო სამსახური. ივლისი, 2020

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ერიტრეაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ ერითრეა არის მკაცრად ცენტრალიზებული, ავტორიტარული რეჟიმს დაქვემდებარებული სახელწმიფო, რომელსაც პრეზიდენტი ასაიას აფვერკი აკონტროლებს. ქვეყანაში ერთადერთი პოლიტიკური პარტიაა „დემოკრატიისა და სამართლიანობის ხალხთა ფრონტი“, რომელსაც პრეზიდენტი ხელმძღვანელობს. ქვეყანაში, 1993 წლის დამოუკიდებლობების რეფერენდუმის შემდგომ, არ ჩატარებულა არანაირი ტიპის არჩევნები.

ერიტრეაში ქვეყნის შიდა უსაფრთხოებას უზრუნველყოფს პოლიცია, ხოლო შეიარაღებული ძალები საგარეო უსაფრთხოებაზე არიან პასუხისმგებელნი. მთავრობა ზოგჯერ იყენებს რეზერვში არსებულ ძალებს, ასევე – დემობილიზებულ ჯარისკაცებსა და სამოქალაქო შეიარაღებულ ჯგუფებს, რათა უზრუნველყოს სათანადო პასუხი ზოგიერთი შიდა თუ საგარეო გამოწვევის მიმართ. შეიარაღებულ ძალებს შეუძლიათ სამოქალაქო პირთა დაპატიმრება. სამოქალაქო ინსტიტუციები და საჯარო ორგანოები, უსაფრთხოების ძალების უდიდეს ნაწილზე ინარჩუნებდნენ ეფექტურ კონტროლს.

მიმდინარე წელს ადამიანის უფლებათა კუთხით, ერიტრეაში აქტუალური საკითხები იყო:  სამთავრობო ძალების მიერ პირთა იძულებითი გაუჩინარების შემთხვევები, წამება და თვითნებური დაკავება; მკაცრი და სიცოცხლისთვის საშიში საპატიმრო პირობები; პოლიტიკური პატიმრები; პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევა; დამოუკიდებელი სასამართლოს არარსებობა; ცენზურა და პრესისა და გამოხატვის თავისუფლების კუთხით დაწესებული უსაშინლესი შეზღუდვები; შეკრებისა და მანიფესტაციის უფლების შეზღუდვა; შეზღუდვები რელიგიის და გადაადგილების თავისუფლებების კუთხით;  პირთა ტრეფიკინგი; იმავე სქესის პირთა შორის ნებაყოფლობითი სექსუალური ურთიერთობის კრიმინალიზება და იძულებით შრომა, მათ შორის – პირთა იძულებითი მონაწილეობა სავალდებულო სამხედრო სამსახურში, რომელიც რუტინულად მოიცავს კანონით დაწესებულ 18 თვეზე გაცილებით ხანგრძლივ პერიოდს.

მთავრობა, როგორც წესი, არ დგამდა არანაირ ნაბიჯს, რათა სათანადოდ გამოეძიებინა ზემოხსენებული სამართალდარღვევები და დაესაჯა დამნაშავეები. შესაბამისად, დაუსჯელობა აღნიშნული ქმედებებისთვის ნორმად მიიჩნეოდა.

ანგარიშში ასევე საუბარია ქვეყანაში მოქმედ სავალდებულო სამხედრო სამსახურზეც. კერძოდ, კანონის მიხედვით, 18-დან 50 წლამდე ყველა მოქალაქემ უნდა გაიაროს სავალდებულო სამხედრო სამსახური, რომლის მოცულობაც არის 18 თვე – 6 თვე სამხედრო წვრთნები, ხოლო შემდგომი 12 – უშუალო მსახურება კონკრეტული სახელმწიფო ორგანოსთვის. ქვეყანაში არ არსებობს ალტერნატიული სამსახური.

ანგარიშის მიხედვით, მიუხედავად 18 თვიანი კანონისმიერი ლიმიტისა, მთავრობა არ ათავისუფლებდა ახალწვეულებს მათი ვადის მოხდის შემდგომ და მათ აიძულებდა განუსაზღვრელი ვადით მსახურებას, რისთვისაც იყენებდა ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა – დაკავების მუქარა; ასევე – მუქარები წამების ან ოჯახის მიმართ სხვადასხვა სასჯელების შესახებ. ახალწვეულებს არ აქვთ სამსახურიდან წამოსვლის უფლება და მათ, ასევე, არ შეუძლიათ სხვა დამატებით სამსახურში იმუშავონ. როგორც წესი, მათ ასევე არ შეუძლიათ ქვეყნის დატოვება, რადგან მთავრობა მათ ვიზას ან ქვეყნიდან გამსვლელ ნებართვას არ აძლევს. გარდა სტანდარტული მოვალეობებისა, როგორიცაა – პატრული და საზღვრის მონიტორინგი, ახალწვეულებს უწევდათ ისეთი სამუშაოების შესრულება, როგორიცაა: გზების შეკეთება; მცენარეების დათესვა; სწავლება; მშენებლობებში მონაწილება; სამთავრობო სტრუქტურების ოფისებში კლერკული სამუშაოს შესრულება და ა.შ. ასევე, გავრცელებული ცნობების თანახმად, ზოგიერთი ახალწვეული ასევე ექვემდებარებოდა ფიზიკურ შრომას, რასაც არანაირი კავშირი არ ჰქონდა სავალდებულო სამხედრო სამსახურთან.[1]

Human Rights Watch ერიტრეის შესახებ 2020 წლის ანგარიშში წერდა, რომ ბოლო 2 ათწლეულის განმავლობაში, პრეზიდენტი ისაიას აფევერკი იყენებდა ეთიოპიასთან არსებულ კონფლიქტს, რათა გაემართლებინა მოქმედი ავტორიტარული რეჟიმი. მართალია,  2018 წლის ივლისში, ორ ქვეყანას შორის ზავი დაიდო, რის შედეგადაც დასრულდა ერითრეის დიპლომატიური იზოლაცია, თუმცა, სიტუაცია იგივე დარჩა. მთავრობა კვლავ აგრძელებდა განუსაზღვრელი ვადით ერითრეელი მოქალაქეების სამხედრო გაწვევას, რის შედეგადაც აიძულებდა მათ ემუშავათ დაბალ ხელფასზე, არ ჰქონოდათ არანაირი არჩევანი სამუშაო ადგილი არჩევის კუთხით და, ხშირად, ემუშავათ და ეცხოვრათ უმძიმეს პირობებში.

მთავრობის მიერ სავალდებულო სამსახურის წესების დარღვევის გამო, ათასობით ერიტრიელი (მათ შორის, ბავშვები) იძულებული იყო, ქვეყნის გარეთ გაქცეულიყო. UNHCR-ის 2018 წლის ბოლოს არსებული მონაცემებით, ქვეყანა დატოვა 507. 300-მა პირმა, რაც ქვეყნის საერთო მოსახლეობის დაახლოებით 10 %-ია.[2]

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) ერითრეაში სამხედრო სამსახურის შესახებ გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში წერდა, რომ ქვეყანაში დე ფაქტო „საგანგებო მდგომარეობა“ 1998 წელს გამოცხადდა და მას შემდეგ ძალაშია, შესაბამისად, აღნიშნული მიზეზის გამო, არსებული სავალდებულო სამხედრო სამსახური განუსაზღვრელი ვადით გრძელდება. 2018 წელს, მას შემდეგ, რაც საბოლოოდ შედგა სამშვიდობო შეთანხმება ეთიოპიასთან, იყო მოლოდინი, რომ აღნიშნული სამსახურის მაქსიმალური ვადა კანონისმიერ ჩარჩოს – კერძოდ, 18 თვეს დაუბრუნდებოდა. თუმცა, 2019 წლის აგვისტოს მდგომარეობით, არაფერი შეცვლილა და ამ კუთხით, ჯერჯერობით არანაირი ნაბიჯი არ გადადგმულა. ხელისუფლება აცხადებს, რომ რეფორმას გარკვეული დრო სჭირდება, რადგან თუ ასობით ათას მოქმედ ახალწვეულს გაათავისუფლებს, მნიშვნელოვნად ხელს შეუწყობს უმუშევრობას, რადგან მათი უმრავლესობისთვის საკმარისი სამუშაო ადგილები არ იქნება. შესაბამისად, მთავრობას, იმისთვის, რომ შექმნას აღნიშნული ადგილები, გარკვეული დრო ჭირდება.

1995 წლის ეროვნული სამხედრო სამსახურის პროკლამაციის 8 მუხლის მიხედვით, სავალდებულო სამსახური გრძელდება 18 თვეს, რომელთაგან 6 თვე ეთმობა სამხედრო წვრთნებს, ხოლო დანარჩენი 12 – უშუალოდ მსახურებას. თუმცა, კანონის 21 (1) მუხლი ამბობს, რომ ომიანობის დროს, აღნიშნული სამსახურის პერიოდი განუსაზღვრელი ვადით შეიძლება გაგრძელდეს. ეს  მუხლი გამოყენებულ იქნა ეთიოპიასთან ომის დაწყების დროს 1998 წელს და დღემდე მოქმედებს. გამოკითხულ წყაროთა მიხედვით, ზოგჯერ, ახალწვეულებს 18 თვით მსახურების შემდგომ ათავისუფლებენ, თუმცა, უმრავლეს შემთხვევაში, ეს პერიოდი გაცილებით ხანგრძლივია. არის ბევრი შემთხვევა, როდესაც პირები 10 ან 20 წლის განმავლობაშიც არიან სამხედრო სამსახურში გაწვეულნი. როგორც წესი, ქალებს გაცილებით ადრე ათავისუფლებენ, ვიდრე მამაკაცებს და ეს ხშირად მათი ქორწინებისას ან პირველი შვილის დაბადებისას ხდება.

სავალდებულო სამხედრო სამსახურის ზემოაღნიშნულ 12 თვეს ახალწვეულები სამოქალაქო ან სამხედრო მსახურებაში ატარებენ. გავრცელებული ცნობებით, სამოქალაქო ნაწილში არსებული სიტუაცია უკეთესია, ვიდრე სამხედრო ნაწილში. თუმცა, მიუხედავად ამისა,  არის კონკრეტული სერიოზული პრობლემები. კერძოდ, მათ არ შეუძლიათ:

  • მსახურების ადგილის არჩევა, რაც ხელს უშლის მათ განათლებას, უნარებსა და პირად მისწრაფებებს;
  • მსახურებისთვის დაწესებული სარგო ძალიან დაბალი და არასაკმარისია;
  • მათ ეკრძალებათ საზღვარგარეთ გამგზავრება.

სამოქალაქო სამსახურში, გადაცდომისთვის დაწესებული დისციპლინარული პასუხისმგებლობის ფორმები არ არის ისეთი მკაცრი, როგორც სამხედრო სამსახურში. წყაროები ამ კუთხით არაფერს წერდნენ წამების შემთხვევების შესახებ. სასჯელად შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას სამხედრო ნაწილში გადაყვანა ან/და დაპატიმრება.

სიტუაცია კარდინალურად განსხვავებულია სამხედრო ნაწილში სამსახურის მოხდისას. ეს, გარკვეულწილად, იმით არის განპირობებული, რომ მეთაურებს შეუზღუდავი უფლებამოსილებები გააჩნიათ მათ დაქვემდებარებულ ახალწვეულებთან მიმართებით. პრობლემატური საკითხებია:

  • ცუდი დისციპლინის ან რეკრუტის მიერ შესაბამისი უნარის ვერ გამომუშავების გამო სასჯელი ზედმეტად მკაცრია – გავრცელებული ცნობებით, მათ სცემენ და საათობით ან რამდენიმე დღის განმავლობაშიც კი ჰყავთ გაკოჭილი;
  • სამხედრო ნაწილების უმრავლესობას აქვს საკუთარი საპატიმრო, სადაც პირობები საშინელია. ზოგიერთი მათგანი მიწისქვეშაა ან სულაც სატვირთო კონტეინერებში მდებარეობს. არის გადატვირთულობის, ჰიგიენის, მედიკამენტებისა და კვების კუთხით არსებული სერიოზული პრობლემები;
  • მძიმეა სამუშაო პირობებიც და პერიოდიც, გავრცელებული ცნობებით, 72 საათიანი სამუშაო კვირებიც ფიქსირდება;
  • ბევრი ქალი ახალწვეული ექვემდებარება სექსუალურ ძალადობას;
  • სამხედრო სამსახურის ხანგრძლივობა განუსაზღვრელია და ახალწვეულებმა არ იციან, როდის დასრულდება იგი. ხშირია 10 ან 20 წლით მსახურების შემთხვევებიც.

რაც შეეხება სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდებისთვის არსებულ სანქციას, 1995 წლის ეროვნული სამხედრო სამსახურის პროკლამაციის 37 (1) მუხლის მიხედვით, ამ კანონიდან ნებისმიერი ტიპის გადახვევა  (მათ შორის, გაწვევისგან თავის არიდება და დეზერტირობა) ისჯება 2 წლამდე ვადით თავისუფლების აღკვეთით ან/და 3 000 ნაკფას მოცულობით (180 ევრო) ჯარიმით. ამას გარდა, ასევე მოქმედებს ერითრეის სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი მუხლებიც. მაგალითად, 297 მუხლის თანახმად, ომიანობის პერიოდში, გაწვევისგან თავის არიდება დასჯადია 5 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით, ხოლო იმავე დროს დეზერტირობა ისჯება 5 წლით ან უვადო პატიმრობით, ხოლო განსაკუთრებით სერიოზულ შემთხვევები კი, შესაძლებელია გამოყენებულ იქნას სიკვდილით დასჯა. ანგარიშის მიხედვით, დე-ფაქტო სასჯელები გაწვევისგან თავის არიდებისთვის თვითნებური ხასიათისაა და დამოკიდებულია კონკრეტულ სამხედრო მეთაურზე. ვერ მოიძებნა კონკრეტული და სანდო ინფორმაცია იმის თაობაზე, თუ რამდენად შეიცვალა სიტუაცია ამ კუთხით სამშვიდობო შეთანხმების შემდგომ. ერითრეის შესაბამისი სამსახურები აგრძელებენ დეზერტირებისა და სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლების ძებნას სხვადასხვა მეთოდებით, მათ შორის:

  • სამხედრო მეთაურები აგზავნიან ჯარისკაცებს წვევამდელის ან დეზერტირის მოსაძებნად უშუალოდ მათ სახლში ან სოფელში;
  • ტარდება შემოვლები სახლიდან სახლამდე, რომლის დროსაც ყველა ოჯახს უჩვენებენ წვევამდელის ან დეზერტირის ფოტოებს და ეკითხებიან, ფლობენ თუ არა მათზე რაიმე ინფორმაციას;
  • სპეც-ოპერაციების (Giffa) მეშვეობით, აპატიმრებენ დეზერტირს ან თავის ამრიდებელს;
  • მათ ასევე აპატიმრებენ უშუალოდ საზღვრის უკანონო კვეთისას;
  • ზოგიერთ შემთხვევაში, ასევე აპატიმრებენ დეზერტირის ოჯახის წევრებს, რათა აიძულონ მათ საკუთარ დანაყოფს დაუბრუნდეს.

ანგარიშის მიხედვით, სავალდებულო სამსახურის სამხედრო კომპონენტში მომსახურე დეზერტირებს, იმ შემთხვევაში, თუ კოლეგა ჯარისკაცები დაიჭერენ, აბრუნებენ საკუთარ დანაყოფში, რის შემდეგაც მისი უშუალო მეთაური განსაზღვრავს, თუ რა სასჯელს დაექვემდებარება იგი. როგორც სამხედრო, ასევე – სამოქალაქო კომპონენტში მომსახურე დეზერტირებს, ასევე – სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლებს, რომლებსაც ზემოჩამოთვლილი მეთოდებით დაიჭერენ, პირდაპირ საპატიმროში უშვებენ. ციხეებში ისინი ექვემდებარებიან დაკითხვას და, ზოგჯერ, წამებასაც. წყაროთა მიხედვით, საპატიმროში ისინი ერთიდან 12 თვემდე ვადით არიან, თუმცა, დანაშაულის რეციდივის ან საბუთების გაყალბების დროს, დამნაშავეებს 3 წლითაც სჯიან. ციხიდან გათავისუფლების შემდგომ, დეზერტირები უბრუნდებიან საკუთარ დანაყოფებს; ხოლო სამსახურისგან თავის ამრიდებლები გადიან სამხედრო წვრთნებს. მას შემდეგ, რაც დეზერტირები დაბრუნდებიან საკუთარ დანაყოფში, მათ მეთაური თვითნებურად განსაზღვრავს დამატებით სასჯელს, რომელიც შესაძლებელია იყოს დამატებითი ვადით პატიმრობა უშუალოდ დანაყოფის ციხეში, სადაც ისინი პოტენციურად დაექვემდებარებიან წამებას. მეთაურმა შესაძლოა არ დააწესოს სასჯელი და ამ დროს, პირი უბრალოდ დანაყოფში რეინტეგრაციას დაქვემდებარება.

სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლების ან დეზერტირების ოჯახის წევრებს ზოგჯერ აპატიმრებენ რამდენიმე კვირით ან თვით, რათა აიძულონ პირი, გამოჩნდეს. აღნიშნული მეთოდი, როგორც წესი, გამოიყენება მაშინ, თუ არსებობს ვარაუდი, რომ პირი ჯერ კიდევ ერითრეაშია. თუ ის ქვეყანას დატოვებს, ნათესავებს, როგორც წესი, ათავისუფლებენ. 2005 წლიდან 2010 წლამდე ადგილი ჰქონდა პრაქტიკას, როდესაც იმ დეზერტირების ან თავის ამრიდებლების, რომლებმაც ერითრეა დატოვეს, ოჯახებს, უნდა გადაეხადათ ჯარიმა 50 000 ნაფკას მოცულობით. თუ ისინი ვერ გადაიხდიდნენ აღნიშნულ თანხას, მათ დააპატიმრებდნენ 1 წლამდე ვადით, ან წაართმევდნენ ქონებას. უკანასკნელი წლების განმავლობაში, აღნიშნული პრაქტიკა თანდათან გაქრა, თუმცა, 2019 წლის მდგომარეობით, იშვიათად, თუმცა მაინც ხდება.

რაც შეეხება ერიტრეაში საზღვარგარეთიდან დაბრუნებულ მოქალაქეებს, ანგარიშის მიხედვით, უცხოეთიდან დაბრუნებისას (მიუხედავად იმისა, ქვეყანა ლეგალურად დატოვეს თუ არა) მათ უნდა დააკმაყოფილონ კონკრეტული პირობები: კერძოდ, ისინი, საზღვარგარეთ ბინადრობისას, ერითრეის შესაბამის საელჩოში უნდა იხდიდნენ „რეაბილიტაციისა და რეკონსტრუქციის გადასახადს“ – მათი შემოსავლის 2 პროცენტს, რომელსაც სხვაგვარად „დიასპორის გადასახადი“ ეწოდება. ამას გარდა, იმ პირებს, რომელთაც გავლილი არ აქვთ სავალდებულო სამხედრო სამსახური, უწევთ სპეციალური 4/4.2 ფორმის შევსება. აღნიშნული წარმოადგენს ერთგვარ „სინანულის ფურცელს“, რომლის ფარგლებშიც ისინი აღიარებენ, რომ სავალდებულო სამსახურისგან თავის არიდებით, ჩაიდინეს დანაშაული და, რომ მზად არიან, პასუხი აგონ ამისთვის. ასევე, მართალია, კანონისმიერ დანაწესს არ  წარმოადგენს, თუმცა დე-ფაქტო მოთხოვნაა ისიც, რომ ისინი არ უნდა ეწეოდნენ არანაირ ანტი-სამთავრობო, პოლიტიკური ხასიათის საქმიანობას უცხოეთში.

იმ პირებს რომლებიც დააკმაყოფილებენ აღნიშნულ პირობებს, მიეცემათ ე.წ. „პრივილეგირებული სტატუსი“, რომელის ფარგლებშიც შეუძლიათ ჩავიდნენ ერითრეაში და შემდგომ დატოვონ ქვეყანა სპეციალური, „ქვეყნიდან გასვლის ვიზის“ გარეშე. ამას გარდა, ისინი დროებით არ დაექვემდებარებიან სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევას. თუმცა, აღნიშნული სტატუსი დროებითია და განკუთვნილია მხოლოდ იმ პირთათვის, რომლებიც ქვეყანაში ხანმოკლე ვიზიტით (6-დან 12 თვემდე ვადით) ბრუნდებიან. წყაროთა მიხედვით, პირები, რომლებიც აღნიშნულ ვადას გადააცილებენ, კვლავ ერითრეის რეზიდენტებად მიიჩნევიან და, შესაბამისად, ექვემდებარებიან გაწვევას.

ქვეყანაში დაბრუნებისას, თუ რა ტიპის მოპყრობას (მათ შორის, პატიმრობას ან სავალდებულო სამსახურში გაწვევას) დაექვემდებარება პირი, დამოკიდებულია შემდგომ ფაქტორებზე:

  • როგორ დაბრუნდა პირი ერითრეაში, საკუთარი ნებით თუ იძულებით;
  • როგორ წავიდა საზღვარგარეთ, ლეგალურად თუ არალეგალურად;
  • გადაიხადა თუ რა 2 %-იანი დიასპორის გადასახადი და შევსებული აქვს თუ არა ფორმა 4/4.2
  • მისი პოლიტიკური აქტივობები საზღვარგარეთ;
  • მოხდილი ჰქონდა თუ არა სავალდებულო სამსახური ქვეყნიდან გასვლისას;
  • რა დროით რჩება ერითრეაში, დროებით თუ პერმანენტულად:
  • კონტაქტები მთავრობაში და საჯარო სექტორში
  • გადაწყვეტილების მიმღების თვითნებობა

აღნიშნული ფაქტორების გათვალისწინებით, პირი, რომელსაც არ აქვს სავალდებულო სამხედრო სამსახური მოხდილი და პერმანენტულად ბრუნდება ერითრეაში, შესაძლებელია დაექვემდებაროს განსხვავებულ მოპყრობას. წყაროთა უმრავლესობა კონკრეტულად ვერ ასახელებს ზუსტად რა შედეგი მოჰყვება აღნიშნულ ქმედებას. მათ თქმით, იყო შემთხვევები, როდესაც პირები წარმატებით, ყოველგვარი პრობლემების გარეშე დაბრუნდნენ საზოგადოებაში. ზოგიერთი წყაროს ცნობით, იყო შემთხვევები, როდესაც ისინი დააკავეს, პატიმრობაში დაუქვემდებარეს წამებას და შემდგომ გაგზავნეს სამხედრო დანაყოფებში. თუმცა, იმ პირებს, რომელთაც გადახდილი ჰქონდათ დიასპორის გადასახადი და, ასევე, წარადგინეს ზემოხსენებული სპეციალური ფორმა, შედარებით უკეთესად მოექცნენ, თუმცა, მიუხედავად ამისა, საბოლოოდ მაინც დააკავეს.

წყაროთა ინფორმაცია ამ საკითხზე განსხვავებულია, მათი ნაწილი იზიარებს იმ აზრს, რომ ერითრეაში დაბრუნებულ სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლებს დააკავებენ და გაწვევას დაუქვემდებარებენ,  თუმცა უმრავლეს შემთხვევაში, წყაროები უბრალოდ არ ფლობენ ამაზე ინფორმაციას.[3]

[1] United States Department of State –  Country Report on Human Rights Practices 2019 – Eritrea; published in March 2020; available at

[accessed 22 July 2020]

[2] Human Rights Watch – World Report 2020 – Eritrea; published in January 2020; available at

[accessed 23 July 2020]

[3] EASO – “Eritrea National service, exit, and return Country of Origin Information Report”; published in September 2019; available at

[accessed 23 July 2020]

სირია. მოსახლეობის სავალდებულო სამხედრო სამსახურში გაწვევა. ივლისი, 2020

ევროპის თავშესაფრის მხარდაჭერის ოფისი (EASO) სირიის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ სპეციალურ ანგარიშში წერდა, რომ სირიაში 18-დან 42 წლამდე მამრობითი სქესის მოქალაქეები სავალდებულო ხასიათის სამხედრო გაწვევას ექვემდებარებიან. სამხედრო სამსახურის ხანგრძლივობა 18-დან 21 თვემდე განისაზღვრება და მასში მონაწილეობის მიღება, სურვილის შემთხვევაში – ქალებსაც შეუძლიათ. ანგარიშის მიხედვით, მიუხედავად იმისა, რომ კანონით, გაწვევისას პირის მაქსიმალური ასაკი 42 წელს არ უნდა აღემატებოდეს, პრაქტიკაში აღნიშნული შეზღუდვა ნაკლებად მოქმედებს და, როგორ წესი, 45-55 წლამდე პირებსაც ზოგჯერ, იძულებით იწვევენ სამხედრო სამსახურში. წყაროთა ინფორმაციით, სამხედრო სამსახურზე ასაკის ლიმიტი ნაკლებად დამოკიდებულია კანონით დადგენილი ზოგად წესზე და უფრო მეტად განპირობებულია იმით, თუ რამდენად საჭიროებს მთავრობა კონკრეტულ მომენტში ძალების მობილიზაციას. ზოგადად, სამთავრობო ძალები გასაწვევად მაინც უფრო 18-დან 27 წლამდე პირებს ეძებენ, შესაბამისად, შედარებით უფროსი ასაკის მამაკაცებისთვის, სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდება შედარებით იოლია. ამას გარდა, სირიაში კონფლიქტის დაწყების შემდეგ, ბევრი მაშინდელი ახალწვეული არ გაუთავისუფლებიათ სავალდებულო სამხედრო სამსახურის ვადის გასვლის შემდეგ და მხოლოდ 2018 წელს მოხდა მათი გათავისუფლება, თუმცა, ზოგიერთი მათგანი დღესაც მსახურობს.

ანგარიშში მოყვანილია ექსპერტის – კრისტოფერ კოზაკის (Christopher Kozak) შეფასება სირიაში პირთა სავალდებულო სამხედრო გაწვევის თემაზე, რომლის მიხედვითაც,  ქვეყანაში პირთა რეკრუტირების მასშტაბი იგივეა, მიუხედავად იმისა, რომ სიტუაცია, უკანასკნელ ხანებში, შედარებით სტაბილური გახდა. კოზაკი ხაზს უსვამს, რომ სირიის მთავრობა ცდილობს, მის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიებიდან გაიწვიოს ნებისმიერი სამხედრო ასაკის პირი, რომელზეც მას ხელი მიუწვდება. სირიელი სუნიტებიც კი, რომლებიც სამთავრობო ძალების შეფასებით არ არიან სანდო, დაექვემდებარებიან გაწვევას და მათ გაანაწილებენ ისეთ რეგიონებში (მაგ. სამხრეთ სირიაში, სადაც შედარებით ნაკლები რისკებია მოსალოდნელი.

რაც შეეხება უშუალოდ წვევამდელების საკითხს, ანგარიშის მიხედვით, სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდება დასჯადია სირიის სამხედრო სისხლისსამართლებრივი კოდექსით, თუმცა, პრაქტიკაში მისი გამოყენება თვითნებურია. აღნიშნული კოდექსის 98 და 99 მუხლებით, გაწვევისგან თავის ამრიდებლები, მშვიდობიანი პერიოდის დროს, დაისჯებიან 1-დან 6 თვემდე თავისუფლების აღკვეთით, ხოლო შემდეგ მოიხდიან სავალდებულო სამხედრო სამსახურს სრულად. ომიანობის დროს, გაწვევისგან თავის არიდება სისხლისსამართლებრივი წესით დასჯადი ქმედებადაა და ისჯება 5 წლამდე ვადით თავისუფლების აღკვეთით. წყაროთა მიხედვით, შესაბამისი სამსახურები აღნიშნულ კანონის დადგენილ ნორმებს, პრაქტიკაში, არ მისდევდნენ და ხშირი იყო შემთხვევები, როდესაც თავის ამრიდებელი პირი პირდაპირ სამხედრო სამსახურში იგზავნებოდა.

ამას გარდა, ანგარიშის მიხედვით, კონფლიქტის დაწყებიდან მოყოლებული, ათიათასობით მოქმედი ოფიცერი თუ ახალწვეული გახდა დეზერტირი. ბევრმა მათგანმა სირია დატოვა, ხოლო ისინი კი, ვინც დარჩნენ, ძირითადად შეუერთდნენ სხვადასხვა შეიარაღებულ ჯგუფებს. სირიის სამხედრო სისხლისსამართლებრივი კოდექსის 100 და 101 მუხლების მიხედვით, დეზერტირობა ისჯება 1-დან 5 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით მშვიდობიანი პერიოდის დროს, ხოლო აღნიშნული სასჯელი ომიანობის პერიოდში, შესაძლებელია გაორმაგდეს. ის პირები, რომლებიც დეზერტირობის შემდგომ ქვეყანა დატოვეს, შესაძლებელია დაექვემდებარონ 15 წლამდე თავისუფლების აღკვეთასაც ომის დროს. დეზერტირობა, რომელიც მტრის მხარეს გადასვლით სრულდება, დასჯადია სიკვდილით ან უვადო თავისუფლების აღკვეთით. წყაროთა მიხედვით, უშუალო დეზერტირები გაცილებით უფრო მკაცრ სასჯელებს ექვემდებარებოდნენ, ვიდრე გაწვევისგან თავის ამრიდებლები.[1]

დანიის იმიგრაციის სამსახურმა 2020 წლის მაისში გამოაქვეყნა ანგარიში სირიაში სამხედრო სამსახურის შესახებ, რომელიც თებერვალში განხორციელებულ ფაქტების დამდგენი მისიის ფარგლებში მოპოვებულ მასალას ეფუძნებოდა. ანგარიშის მიხედვით, 2018 წლის ზაფხულიდან მოყოლებული, სირიის არმიაში გაწვევის მასშტაბი გაიზარდა, რაც განპირობებული იყო იმით, რომ სამთავრობო ძალებს ჰქონდათ უფრო მეტ ადამიანებზე წვდომა მას შემდეგ, რაც დაიბრუნეს კონკრეტული ტერიტორიები. ამას გარდა, არმია საჭიროებს დამატებით ჯარისკაცებს იდლიბის რეგიონში მიმდინარე სამხედრო მოქმედებებისთვის. როგორც წესი, გაწვევა უშუალოდ ხდება სამხედრო გამშვებ პუნქტებზე, საჯარო ინსტიტუციებში, უშუალოდ საზღვრის კვეთის დროს და იძულებით გადაადგილებულთა ბანაკებში. ამას გარდა, უკანასკნელ ხანებში სირიის არმიის მიერ დაბრუნებულ ტერიტორიებზე, გაწვევის ყველაზე გავრცელებული ფორმაა რეიდები სახლებში.

ანგარიშის მიხედვით, სირიის არმიაში მყოფი ნებისმიერი პირი, მიუხედავად მისი გამოცდილებისა, კვალიფიკაციისა, რელიგიური თუ გეოგრაფიული კუთვნილებისა, თანაბრად არის წინა ხაზზე დისლოკაციის ან/და უშუალოდ სამხედრო მოქმედებებში ჩართვის რისკის წინაშე.

ანგარიშში საუბარია უშუალოდ იმ პირების სამხედრო გაწვევაზეც, რომლებმაც სამხედრო ასაკის ლიმიტს (42 წელი) მიაღწიეს. კერძოდ, წყაროთა უმრავლესობა ამბობდა, რომ მათ არ გააჩნდათ ინფორმაცია იმის შესახებ, იწვევდა თუ არა სირიის მთავრობა 42 წელს გადაცილებულ პირებს სამხედრო სამსახურში. ერთი წყარო უთითებდა, რომ მსგავსი ფაქტი 2016 წლის შემდეგ არ დაფიქსირებულა, ხოლო მეორეს ინფორმაციით, ბოლოს ეს 2018 წელს მოხდა.

გრეგორი უოთერსი – დელეგაციის მიერ გამოკითხული ექსპერტი, ამბობდა, რომ  ისიც არ ფლობდა ინფორმაციის 42 წელს გადაცილებული პირების სავალდებულო სამსახურში გაწვევის თაობაზე. თუმცა, ის ასევე აღნიშნავდა, რომ იცოდა რამდენიმე შემთხვევის  შესახებ, როდესაც 42 წელს გადაცილებული პირები, სირიაში ლიბანიდან და იორდანიიდან დაბრუნების შემდეგ, გაიწვიეს სარეზერვო სამსახურში.

დელეგაციის მიერ გამოკითხული კიდევ ერთი წყარო – SNHR  კი უთითებდა, რომ მათი ინფორმაციით, ზოგჯერ ადგილი ჰქონდა 42 წელს გადაცილებული პირების გაწვევის შემთხვევებსაც. კერძოდ, მათ მოიყვანეს მაგალითი – ჰაითჰამ ჰასსან ალ-ქანის ქეისი, რომელიც მასწავლებლად მუშაობდა ჰომსის პროვინციის ქალაქ თალბისაში. ის 2019 წელს სირიის სამთავრობო ძალებმა დააკავეს და გაიწვიეს, როგორც რეზერვისტი. მოგვიანებით, 2020 წლის 13 იანვარს, ის დაიღუპა ჰამას პროვინციაში მიმდინარე სამხედრო შეტაკებისას.

ანგარიშის მიხედვით, სირიის მთავრობა ზოგადად, ასრულებს კონკრეტულ საკანონმდებლო ნორმებს და არ იწვევს იმ პირებს, რომლებიც: არიან ოჯახში ერთადერთი ვაჟები; პირები, რომლებიც სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან გამორიცხვის მოტივით, იხდიან კანონით დადგენილ გადასახადს; სამედიცინო ჩვენებით გამორიცხული პირები, თუმცა, აღნიშნული ჩვენება ზოგჯერ ბუნდოვანი და არაზუსტია.

რაც შეეხება სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლებს, გამოკითხულ წყაროთა უმრავლესობის მიხედვით,   სირიის მთავრობა მათ, ხელში ჩაგდების შემთხვევაში,  პირდაპირ სამხედრო სამსახურში გააგზავნის. ზოგიერთის შემთხვევაში, მანამდე შესაძლებელია ადგილი აქვს მცირე პერიოდით დაკავებასაც. თუმცა, როგორც წესი, ამრიდებელთა უმრავლესობა, პატიმრობას მაგივრად, ფრონტზე გაგზავნას დაექვემდებარება. დეზერტირობა დასჯადია და დანაშაულის სიმძიმისა და ქმედების მოტივის მიხედვით, აღნიშნული დანაშაულისთვის სასჯელი რამდენიმე წლით თავისუფლების აღკვეთიდან სიკვდილით დასჯამდე მერყეობს. ანგარიშში, ასევე, საუბარია უკანასკნელ ხანებში სირიის მთავრობის მიერ  დეზერტირებისა თუ სავალდებულო სამსახურისგან თავის ამრიდებლების მიმართ გამოცხადებულ ამნისტიებზეც, თუმცა, დელეგაციის შეფასებით, მათი მოქმედება შეზღუდულია და, ზოგადად, სირიის მთავრობა მათ პრაქტიკაში არ ასრულებს.[2]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Atlantic Council 2019 წლის თებერვალში გამოქვეყნებულ ანგარიშში, რომელიც უშუალოდ სირიაში იძულებით სამხედრო გაწვევას ეხება, წერდა, რომ 2011 წლიდან მოყოლებული, ასადის რეჟიმი სავალდებულო სამსახურში მომსახურე ჯარისკაცებს იტოვებდა, როგორც “სათადარიგო ძალებს“ და არ აძლევდა მათ საშუალებას, დაესრულებინათ აღნიშნული სამხედრო სამსახური. ამის გამო, პირები გაურკვეველი ვადით იყვნენ გაწვეულნი და ზოგიერთი მათგანი დაახლოებით 8 წლის განმავლობაში იხდიდა სავალდებულო სამხედრო სამსახურს. შედეგად, ბუნებრივია, ბევრი სირიელი ახალგაზრდა მამაკაცი გაიქცა ქვეყნიდან ან სხვა გზებით ცდილობდა, აერიდებინა თავი გაწვევისთვის. აღნიშნული ქმედება სირიის კანონმდებლობით წარმოადგენს დეზერტირობას და ისჯება 3 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით.

2018 წლის ოქტომბერში, ბაშარ ალ ასადის მთავრობამ გამოაქვეყნა კანონი, რომელიც 800 000  დეზერტირი პირისთვის ამნისტიას აწესებდა იმ შემთხვევაში, თუ შესაბამის ორგანოებში გამოცხადდებოდნენ 4 (სირიაში მცხოვრები პირები) ან 6 (საზღვარგარეთ მობინადრე სირიელები)  თვის განმავლობაში. აღნიშნულ ფაქტს, ბუნებრივია, უამრავი სირიელი ახალგაზრდა სიხარულით შეეგება. თუმცა, მთავრობამ, მალევე გამოაქვეყნა 400 000 კაციანი ახალი სია, რომელიც ითვალისწინებდა აღნიშნული პირების „გადაუდებელ სამხედრო სამსახურში“ გაწვევას. აღნიშნულ სიაში უმრავლესობას შეადგენდნენ ის სირიელი ახალგაზრდები, რომლებიც წინა სიამ ამნისტიაში შეიყვანა.

ანგარიშში მოცემულია ინტერვიუ 35 წლის რა’იდთან, რომელიც აცხადებდა, რომ 4 წლიანი მალვის შემდეგ, საშუალება მიეცა მშვიდად გასულიყო ქუჩაში და დაბრუნებოდა თავის ოჯახს. „სიხარული მხოლოდ 7 დღეს გაგრძელდა, რადგან მალევე მომივიდა გაწვევის ცნობა გადაუდებელ სამხედრო სამსახურში. არ მსურს რეჟიმის არმიაში სამსახური და იმ ომში ბრძოლა, რომლისაც არ მჯერა. მხოლოდ ოჯახთან ერთად მშვიდი ცხოვრება მინდა“ – განაცხადა რა’იდმა.

ანგარიშში ასევე საუბარია იმ ჯარისკაცებზე, რომლებიც სავალდებულო სამხედრო სამსახურში 2011 წლიდან მსახურობენ და რეჟიმი მათ არ ათავისუფლებს. მიუხედავად იმისა, რომ სირიაში აღნიშნული სამსახურის ვადა მაქსიმუმ ორი წლით განისაზღვრებოდა, რეჟიმის მიერ გატარებული პოლიტიკიდან გამომდინარე, ზოგიერთი ახალწვეული 2011 წლიდან დღემდე მსახურობს.[3]

ავსტრიის წარმოშობის ქვეყნისა და თავშესაფრის კვლევების და დოკუმენტირების ცენტრი (ACCORD) 2020 წლის 14 თებერვალს გამოქვეყნებულ ანგარიშის მიხედვით, როგორც სირიის მთავრობა, ასევე – არასამთავრობო აქტორები (ქურთული YPG; SDF;) აქტიურად დაეძებენ ახალ რეკრუტებს, რათა შეაჩერონ თურქეთის სამხედრო ძალებისა და მათი მხარდამჭერი სირიელი აჯანყებულების წინსვლა რეგიონში.

ამას გარდა, Euro-Mediterranean Human Rights Monitor-ის მიერ 2019 წლის სექტემბერში გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, გავრცელებული ცნობებით, სირიის დემოკრატიულმა ძალებმა (SDF) სირის ჩრდილო-აღმოსავლეთში მდებარე ბანაკიდან გაიტაცეს ათობით ბავშვი და ასობით ახალგაზრდა, რათა დაუქვემდებარონ გაწვევას და სამხედრო მოქმედებებში ჩართვას. უკანასკნელ ხანებში, SDF-მა წამოიწყო მასობრივი კამპანია, რომლის ფარგლებშიც საკუთარ კონტროლს დაქვემდებარებულ ტერიტორიებზე და სირიის სხვადასხვა რეგიონებში, აკავებენ ახალგაზრდა არაბ მამაკაცებს და სამხედრო სამსახურში იძულების წესით იწვევენ. მაგალითად, რამდენიმე დღის წინ ალ-ჰოულის ბანაკიდან გაიტაცა 200-მდე ბავშვი და დაუქვემდებარა იძულებით რეკრუტირებას. ბავშვთა უმრავლესობა 13-დან 16 წლამდე ასაკისაა და მათ შორის არიან როგორც ობლები, ასევე – არა-არაბი ბავშვები.

აღნიშნულის გარდა, ანგარიშში მოყვანილია სხვადასხვა წყაროების მიერ გავრცელებული სხვადასხვა ტიპის ინფორმაცია, რომელთა მიხედვითაც, ქურთული YPG-ის და სირიის დემოკრატიული ძალების(SDF) მხრიდან, პირთა, მათ შორის – ბავშვების, იძულებითი გაწვევა რუტინაა და ხდება სირიის ბევრ რეგიონში.. ამას გარდა, ერთ-ერთი წყაროს მიხედვით, ზოგჯერ, ადგილი ჰქონდა მცირეწლოვანი გოგონების სამხედრო გაწვევასაც. ზოგჯერ, სამწუხაროდ, ზოგიერთ შემთხვევაში, ხდებოდა აღნიშნული ბავშვების ჩართვა უშუალოდ საბრძოლო მოქმედებებში.[4]

Freedom House-ს 2020 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში სირიის შესახებ (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) აღნიშნულია, რომ კონფლიქტის მონაწილე სხვადასხვა შეიარაღებული ჯგუფები პირებს უქვემდებარებდნენ იძულებით რეკრუტირებას და ასევე, იყენებდნენ ბავშვ მებრძოლებს.[5]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი სირიაში ადამიანის უფლებების კუთხით მდგომარეობის შესახებ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ სირიის მთავრობა და მისი მოკავშირეები ფართოდ იყენებდნენ მათ შორის ისეთ მეთოდებს, როგორიცაა – პირთა იძულებითი რეკრუტირება. ანგარიშის მიხედვით, აღნიშნული პრაქტიკა განსაკუთრებით გავრცელებული იყო რეჟიმის არმიის მიერ დაპყრობილ ტერიტორიებზე. ანგარიშში ასევე საუბარი არის პირთა (მათ შორის, ბავშვთა) იძულებითი რეკრუტირების შემთხვევებზე კონფლიქტის მონაწილე სხვადასხვა შეიარაღებული ჯგუფების მიერ.[6]

[1] EASO – “Syria Targeting of Individuals”; published on March 2020; available at

[accessed 15 July 2020]

[2] Danish Immigration Service – „Syria Military Service” (Report based on a fact-finding mission to Istanbul and Beirut (17-25 February 2020)) published in May 2020; available at

[accessed 15 July 2020]

[3]Atlantic Council – “Forced conscription continues despite amnesty by Syrian Government”; published on 13 February 2020; available at https://www.atlanticcouncil.org/blogs/syriasource/forced-conscription-continues-despite-amnesty-by-syrian-government/ [accessed 15 July 2020]

[4]ACCORD – “Query response on Syria: Recruitment practice of Kurdish People’s Defense Units (YPG) and Women’s Defense Units (YPJ), particularly in Qamishli [a-11189]”; published 14 February 2020; available at

[accessed 10 March 2020]

[5] Freedom House – Freedom in the World 2020 – Syria; published in  March 2020; available at

[accessed 15 July 2020]

[6] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Syria; published in March 2020; available at

[accessed 15 July 2020]

ერიტრია. ადამიანის უფლებები; გადაადგილება; სამხედრო სამსახური; იძულებითი შრომა; მარტი, 2019

ერიტრეა მკაცრად ცენტრალიზებული, ავტორიტარული რეჟიმის მქონე ქვეყანაა, რომელსაც პრეზიდენტი ისაიას აფვერკი აკონტროლებს. სამართლიანობის და დემოკრატიის სახალხო ფრონტი, რომელსაც პრეზიდენტი ხელმძღვანელობს, ქვეყნის ერთადერთი პოლიტიკური პარტიაა. ქვეყანამ ეთიოპიისგან დამოუკიდებლობა 1993 წელს მოიპოვა და მას შემდეგ არცერთი ეროვნული დონის არჩევნები არ ჩატარებულა. რეჟიმის სამოქალაქო ხელისუფლება, როგორც წესი, ეფექტურ კონტროლს ინარჩუნებს უსაფრთხოების ძალებზე.

ადამიანის უფლებების ყველაზე მნიშვნელოვან დარღვევებს წარმოადგენს თვითნებური მკვლელობები; გაუჩინარებები; წამება და სხვა არა ადამიანური მოპყრობა უსაფრთხოების ძალების მხრიდან, მათ შორის რელიგიური და პოლიტიკური შეხედულებების გამო; მძიმე საპატიმრო პირობები; თვითნებური დაპატიმრებები; სამართლიანი სასამართლოს უფლების შეზღუდვა; პირად ცხოვრებაში უკანონო ჩარევა; სიტყვისა და პრესის თავისუფლების შეზღუდვა; ინტერნეტის, აკადემიური და კულტურული ღონისძიებების თავისუფლების შეზღუდვა; რელიგიის, შეკრებისა და გაერთიანების უფლების შეზღუდვა; შიგა და გარე გადაადგილების უფლების შეზღუდვა; მთავრობის არჩევის უფლების არ არსებობა; კორუფცია და გამჭვირვალობის ნაკლებობა; საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების საქმიანობის შეზღუდვა; ქალთა და გოგონათა მიმართ ძალადობა; ადამიანებით ვაჭრობა; ერთსქესიანთა კავშირის სისხლის სამართლებრივი დევნა; იძულებითი შრომა, მათ შორის იძულებითი მონაწილეობა ქვეყნის სამხედრო სამსახურში 18-თვიანი ვადის მიღმა. მთავრობა, როგორც წესი, არაფერს აკეთებს ოფიციალური პირების მიერ ჩადენილი ადამიანის უფლებების დარღვევების გამოსაძიებლად და დამნაშავეების დასასჯელად. დაუსჯელობა ასეთი ქმედებებისთვის ნორმადაა ქცეული.

გადაადგილების თავისუფლება – კანონი და კონსტიტუცია აწესებს შიგა და გარე გადაადგილების, ემიგრაციისა და რეპატრიაციის თავისუფლებას, თუმცა მთავრობა კრძალავს ყველა ამ უფლების განხორციელებას.

ქვეყნის შიგნით გადაადგილება – მთავრობა მოითხოვს მოქალაქეებისგან, რომ მათ ბინადრობის ადგილის ცვლილების შესახებ აცნობონ ადგილობრივი ხელისუფლებას, თუმცა ბევრი ამას არ აკეთებს. ქვეყნის შიგნით მოგზაურობისას, განსაკუთრებით სასაზღვრო რეგიონებში, რამდენიმე საკონტროლო-გამშვებ პუნქტზე ხელისუფლება მოქალაქეებისგან მოითხოვს მოგზაურობის დასაბუთების წარდგენას. არა მოქალაქეების გადაადგილების თავისუფლების შეზღუდვა კანონიერია. მთავრობა ითხოვს ყველა დიპლომატისგან, საერთაშორისო ჰუმანიტარული მისიით მომუშავეებისგან, გაეროს თანამშრომლებისგან და უცხოელებისგან, რომ მათ ითხოვონ მთავრობისგან ნებართვა 10 დღით ადრე, ვიდრე ისინი ასმარადან 15.5 მილის დაშორებით გამგზავრებას გადაწყვეტენ. ხელისუფლება გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისრის ოფისის თანამშრომლებისთვის გასცემს ერთთვიან ნებართვას, რათა მათ შეძლონ გადაადგილება უმკულუს ლტოლვილთა ბანაკის მიმართულებით. აღნიშნული ტერიტორიის მონახულების უფლებას დიპლომატებს აძლევენ მაისში.

საზღვარგარეთ მოგზაურობა – მთავრობას ზღუდავს საზღვარგარეთ მოგზაურობას. მთავრობა მოითხოვს მოქალაქეებისგან, ხანდახან ორმაგი მოქალაქეობის მქონე პირებისგანაც, რომ მათ აიღონ ქვეყნის დატოვების ნებართვა. მთავრობა ზღუდავს ერიტრიელებად მიჩნეული ბავშვების მოგზაურობას, მაშინაც როცა მათ უცხო ქვეყნის პასპორტი აქვთ. პასპორტისა და ქვეყნიდან გასასვლელი ვიზის მიღებისთვის დადგენილი მოთხოვნები არა თანმიმდევრული და გაუმჭვირვალეა. მთავრობა ხშირად არ გასცემს მოქალაქეებზე პასპორტებს და გასვლის ნებართვის ვიზებს იმ მიზეზით, რომ მოქალაქეებს არ აქვთ დასრულებული სამხედრო სამსახური; ან უბრალოდ ყოველგვარი მიზეზის გარეშე. ხელისუფლება, როგორც წესი, არ გასცემს ქვეყნის დატოვების ნებართვას 5 წლის ზევით ასაკის ბავშვებზე. ქვეყნიდან გასვლის ნებართვას ძალიან ცოტა მოზარდი იღებს. მშობლები ერიდებიან ქვეყნიდან გასვლის ნებართვა ითხოვონ სამხედრო სამსახურში გაწვევის ასაკთან ახლოს მყოფი შვილებისთვის, რადგან შიშობენ, რომ ხელისუფლება მშობლებსაც აუკრძალავს ქვეყნიდან გასვლას. ქვეყნიდან გასვლაზე უარს ეუბნებიან, ძირითადად, მამაკაცებს 54 წლამდე, იმის მიუხედავად, მოიხადეს თუ არა მათ თავიანთი წილი სამხედრო სამსახური და ქალებს 30 წლამდე, თუ მათ შვილები არ ჰყავთ. მთავრობა, როგორც წესი, ქვეყნის დატოვების ნებართვას არ გასცემს სამოქალაქო მილიციის წევრებზე, თუმცა ზოგი, ვინც ხელისუფლების მიერ გათავისუფლებულია ეროვნული სამსახურიდან და აქვს თავისი ზონის მეთაურის თანხმობა, ქვეყნიდან გასვლის ნებართვას იღებს.

2015 წელს წყაროები წერდნენ, რომ მთავრობამ, დიდწილად სამხედრო ძალებმა და განსაკუთრებით სასაზღვრო მეთვალყურეობის დანაყოფმა „მიზანშეწონილი პერიოდისთვის“ დანერგა სასიკვდილო გასროლის პოლიტიკა. 2016 წელს წყაროები აღნიშნავდნენ, რომ არსებობდა საიმედო მტკიცებულებები აღნიშნული პოლიტიკის კვლავ არსებობისა, თუმცა მისი აღსრულება აღარ ხდებოდა ისე მკაცრად, როგორც წარსულში. ორგანიზაცია „ექიმები საზღვრების გარეშე“ წერდა, რომ ერიტრიელებს, რომლებიც ცდილობდნენ საზღვრის გადაკვეთას და ეთიოპიაში გადასვლას, ესროდნენ; ბევრი ერიტრიელი გახდა იმის მოწმე, თუ როგორ გაუხსნეს ცეცხლი სხვა ერიტრიელებს საზღვრის გადაკვეთის მცდელობის დროს.

ქვეყნის დატოვება – გავრცელებული ინფორმაციით, იყო შემთხვევები, როდესაც ქვეყნის დატოვების ნებართვის გარეშე ერიტრიიდან გასულ მოქალაქეებს აღარ აძლევდნენ ქვეყანაში დაბრუნების უფლებას. ბევრი მოქალაქე, ვინც ერიტრეა დატოვა, თავად რჩებოდა დევნილობაში, რადგან ეშინოდა თავისი რელიგიის ან პოლიტიკური შეხედულებების გამო ან გაურბოდა სამხედრო სამსახურში გამოძახებას. სხვა წყაროების ინფორმაციით, არაფერი ემუქრებოდათ მათ, ვინც სხვა ქვეყნის ბინადრობას ან მოქალაქეობას ფლობდა. ზოგადად, მოქალაქეებს აქვთ დაბრუნების უფლება, მაგრამ მათ, ვინც ცხოვრობდა საზღვარგარეთ, უნდა დაადასტუროს, რომ გადაიხადეს საზღვარგარეთ გამომუშავებული შემოსავლის გადასახადი (2%-ის ოდენობით), რომ მიიღონ წვდომა სახელმწიფო სერვისებზე, მათ შორის ისეთ მომსახურებაზე, როგორიცაა ქვეყნიდან გასვლის ნებართვის აღება, დაბადების ან ქორწინების მოწმობის აღება, პასპორტის განახლება და უძრავი ქონების ტრანზაქცია. მთავრობა აღნიშნულ მოთხოვნას აღასრულებდა არა თანმიმდევრულად. მთავრობა დიდი დაკვირვებით განიხილავს იმ მოქალაქეთა საქმეებს, რომელთა შესახებ ცნობილია, რომ დაარღვიეს კანონი უცხო ქვეყანაში ან არიან რაიმე დაავადების მატარებელნი ან უცხო ქვეყნის მთავრობამ მათ უარი უთხრათ პოლიტიკური ნიშნით თავშესაფარზე.

მოქალაქეობა – იეჰოვას მოწმეები, რომლებიც არ ასრულებენ სამხედრო სამსახურს, კვლავ რჩებიან საიდენტიფიკაციო დოკუმენტების გარეშე. მათ არ შეუძლიათ იმუშაონ ფორმალურ ეკონომიკაში ან მიიღონ კვების კუპონები მთავრობის მიერ სუბსიდირებული ფასებით პროდუქტების შესაძენად.[1]

უსასრულო სამხედრო სამსახური და იძულებითი შრომა – ერიტრიის ყველა მოქალაქის უფლებები მკაცრად იზღუდება, თუმცა ყველაზე უარეს დღეში არიან ახალგაზრდები, რომელთაც სამხედრო სამსახურში იწვევენ. გაეროს სამსახურების მიერ ერიტრიის სამხედრო სამსახური დახასიათებულია, როგორც „მონობა“. და მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანამ მიაღწია შეთანხმებას ეთიოპიასთან, მთავრობამ მაინც არ გაათავისუფლა ეროვნულ სამსახურში დიდი ვადით გაწვეული არცერთი პირი.

18 წლის ყველა პირი გაწვეულია ეროვნულ (სამხედრო) სამსახურში. ისინი მსახურობენ უსასრულოდ, ზოგიერთი 18 წლის განმავლობაშიც კი. უსასრულო სამხედრო სამსახური არ არის ერთადერთი მიზეზი, რატომაც ათასობით ერიტრიელი, მათ შორის ბავშვები თანმხლები პირების გარეშე, ტოვებენ ერიტრიას ყოველთვე, მაგრამ სამხედრო სამსახური უმთავრესი მიზეზია. 1998 წლის ომის შემდეგ, ქვეყანა მოსახლეობის თითქმის 15%-მა დატოვა. მას შემდეგ, რაც ეთიოპიასთან საზღვარი გაიხსნა, ქვეყნიდან წასული ერიტრიელების, განსაკუთრებით თანმხლების პირის გარეშე ბავშვების, რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა.

სამხედრო სამსახურში გაწვეულები დიდი ხანია არა ადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის მათ შორის წამების ობიექტები არიან. მიუხედავად იმისა, რომ ანაზღაურება გაიზარდა, ის მაინც არაა საკმარისი ოჯახების შესანახად, განსაკუთრებით იმ პირობებში, რომ მატებასთან ერთად გაიზარდა საკვებისთვის განკუთვნილი დაქვითვები.

ერიტრიის ინფორმაციის მინისტრმა 2018 წელს გაცემულ ინტერვიუში აღიარა, რომ გაწვეულთა ერთ მეხუთედზე ნაკლებს აქვს სამხედრო როლი. დანარჩენები არიან ფერმის მუშახელი, მასწავლებლები, მშენებლობის მუშები, საჯარო მოსამსახურეები, დაბალი ინსტანციის მოსამართლეები და სხვა საჯარო მოხელეები. სამხედრო სამსახურში გაწვეულებს აფორმებენ მთავრობის საკუთრებაში მყოფ სამშენებლო ფირმებში და ამუშავებენ ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე უცხოელების საკუთრებაში არსებულ საბადოებზე.[2]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2017 – Eritrea, 20 April 2018

 (accessed on 6 March 2019)

[2] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Eritrea, 17 January 2019

 (accessed on 6 March 2019)

ირანი. სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდება. ნოემბერი, 2018

კანადის იმიგრაციის და ლტოლვილთა საკითხების საბჭო ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში სავალდებულო სამხედრო სამსახურის შესახებ 2014 წლის სპეციალურ ანგარიშში წერს, რომ ქვეყანაში სამხედრო სამსახური სავალდებულოა 18-დან 40 წლამდე ასაკის მამაკაცებისთვის. წყაროები მიუთითებენ, რომ სამხედრო სამსახურის ვადა განისაზღვრება 18-დან 24 თვემდე და განსხვავდება გეოგრაფიული ლოკაციების მიხედვით. მედია საშუალება BBC-ის ინფორმაციით, ირანის შეიარაღებული ძალების შტაბის ადამიანური რესურსების დეპარტამენტის ხელმძღვანელის მოადგილემ – გენერალმა მუსა კამალიმ განაცხადა, რომ „სავალდებულო სამხედრო სამსახურის ხანგრძლივობა შეადგენს 18 თვეს საომარ და უსაფრთოების კუთხით არასტაბილურ რეგიონებში, 19 თვეს ცუდი ამინდისა და არასათანადო პირობების მქონე რეგიონებში, 21 თვეს სხვა ლოკაციებზე, ხოლო 24 თვეს – სამთავრობო ოფისებში“.

სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან პირი გამოირიცხება, თუ:

  1. ის არის ოჯახში ერთადერთი ვაჟი და მისი მამა არის 65 წელს გადაცილებული;
  2. ის არის მშობლის, არასრულწლოვნის, ავადმყოფი ბებია-ბაბუის ან ავადმყოფი დედ-მამიშვილის ერთადერთი მეურვე;
  3. თუ მან თავი გამოიჩინა „განსაკუთრებული მეცნიერული მიღწევებით“

ამას გარდა, არსებობს გამორიცხვა სამედიცინო ჩვენების საფუძელზე, რომლის მიხედვითაც, პირები, რომლებიც ფიზიკური თუ გონებრივი დაავადების ან კონდიციის გამო ვერ იმსახურებენ სამხედრო ძალებში, დროებით ან მუდმივად გამორიცხული არიან სამხედრო სამსახურიდან. აღსანიშნავია, რომ პირებს, რომელთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა არ არის ბოლომდე დამაკმაყოფილებელი, თუმცა მისაღებია ოფისებში სამუშაოდ, ევალდებულებათ, რომ  სავალდებულო სამხედრო სამსახური არა-საბრძოლო პირობებში, სამხედრო ოფისებში მოიხადონ.

წყაროების მიხედვით, ხშირად ადგილი აქვს შემთხვევებს, როდესაც სექსუალური უმცირესობის წარმომადგენლები გამორიცხულნი არიან სავალდებულო სამხედრო სამსახურიდან. შესაბამისი კანონი „მორალურ ან სექსუალურ გადახვევას, მაგალითად, ტრანსსექსუალიზმს“ სამედიცინო ჩვენების საფუძველზე სამხედრო სამსახურისგან გამორიცხვის ერთ-ერთ საფუძვლად მიიჩნევს.

ქვეყნის კანონმდებლობა არ ითავლისწინებს ალტერნატიულ სავალდებულო სამსახურს.[1]

გაერთიანებული სამეფოს საგარეო საქმეთა ოფისი ირანში სამხედრო სამსახურის შესახებ 2016 წლის სპეციალურ ანგარიშში წერს, რომ არ არსებობს საფუძველი იმის ვარაუდისა, რომ სავალდებულო სამხედრო სამსახურზე უარის თქმა ირანის მთავრობის მხრიდან აღქმული იქნება, როგორც პოლიტიკური დაუმორჩილებლობა. იმ შემთვევაში, თუ ირანში დაბრუნებული პირი დაექვემდებარება სასჯელს, ეს სავარაუდოდ იქნება სისხლისსამართლებრივი სასჯელი დეზერტირობის ან სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდებისთვის. სასჯელის ზომა განპირობებული იქნება პირის საქმის კონკრეტული გარემოებებით.

ანგარიშის მიხედვით, ზოგადად, ირანში ახალწვეულთა პირობები საკმაოდ ცუდია, მათ აქვთ დაბალი ანაზღაურება, ცუდი საცხოვრებელი პირობები და არასაკმარისი კვებითი უზრუნველყოფა. არის შემთხვევები, როდესაც ახალწვეულზე ძალადობენ და შეურაცხყოფას აყენებენ რელიგიის გამო, რაც ზოგჯერ თვითდასახიჩრებით ან სუიციდით სრულდება. თუმცა, ზოგადად, ის პირობები და მოპყრობა, რომელსაც ირანში ახალწვეული ექვემდებარება, არ არის იმდენად მკაცრი, რომ ის გაუტოლდეს სერიოზული ზიანის რეალურ რისკს.

რაც შეეხება სასჯელს, რომელიც პირს სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდებისთვის შეიძლება დაეკისროს, ანგარიშის მიხედვით, თავის არიდება წარმოადგენს სისხლისსამართლებრივ დანაშაულს. „შეირაღებული ძალების სისხლისამართლებრივი კანონი“ -ის 40-ე მუხლის მიხედვით, სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის არიდება ისჯება 6 თვიდან 2 წლამდე თავისუფლების აღკვეთით ან სამხედრო სამსახურის გაგრძელებით.

2009 წელს დანიის იმიგრაციის სამსახურის და დანიის ლტოლვილთა საბჭოს ფაქტების მოძიების მისიამ შესაბამის ანგარიშში დაწერა, რომ

„პირს, რომელმაც თავი აარიდა სავალდებულო სამხედრო სამსახურს, ქვეყანაში დაბრუნების შემთვევაში, მოუწევს მისი გაგრძელება, თუ ის 40 წლამდეა. 40 წელს ზემოთ პირებს არ მოეთხოვებათ სამხედრო სამსახურის მოხდა. თუ პირმა ჩაიდინა დეზერტირობა ან თავი აარიდა სამხედრო სამსახურს და ირანში 40 წელს მიღწევის შემდეგ დაბრუნდა, მას დააკისრებენ ფულად ჯარიმას ან/და, შესაძლებელია, რომ დააპატიმრონ კიდეც. ამ საკითხს მოსამართლე წყვეტს. ადგილობრივი ადვოკატის ინფორმაციით, სამხედრო სამართლის მიხედვით, პირს, რომელსაც ევალდებულებოდა 20 თვით სამხედრო სამსახური და მან თავი აარიდა მას, სამსახურის ხანრგძლივობა გაეზრდება 24-26 თვემდე.“

ნიდერლანდების საგარეო საქმეთა სამინისტრო 2013 წლის ზოგად ანგარიშში უთითებს, რომ „პირებს, რომლებიც თავს აარიდებენ სამხედრო სამსახურს 3 თვით მშვიდობიანობის პერიოდში ან 15 დღით ომისას, მოუწევთ რეგულარული ვადის გარდა, კიდევ 3 დამატებითი თვით იმსახურონ. თუ ახალწვეული 3 თვეზე მეტია, რაც არ ჩანს (15 დღეზე მეტი ომიანობის დროს), ზემოხსენებული 3 დამატებითი თვე ორმაგდება და ხდება 6 თვე. უფრო ხანრგძილივი პერიოდით თავის არიდების შემთვევაში (1 წელი და ზემოთ მშვიდობიანობის პერიოდში, ან 2 თვე და ზემოთ ომისას), შესაძლებელია, პირის წინააღმდეგ სამხედრო სასამართლოში სისხლისსამართლებრივი საქმე აღიძრას. სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლები რისკის ქვეშ დგებიან, რომ დაკარგონ სოციალური და სამოქალაქო უფლებები, მათ შორის, უფლება მიიღონ განათლება, მუშაობის უფლება და საკუთარი ბიზნესის ფლობის უფლება.

იმავე წყაროს ინფორმაციით, „უცნობია, თუ რამდენად ახორციელებს ირანის მთავრობა დეზერტირებისა და სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლების აქტიური ძებნისა და გასამართლების პოლიტიკას პრაქტიკაში“.

IHRDC-ის ცნობით, „იმ შემთვევაში, თუ პირი არ მოიხდის სამხედრო სამსახურს და არ არსებობს მისი სამსახურისგან გამორიცხვის პირობები, მასზე არ გაიცემა მართვის მოწმობა, მისი პასპორტი გაუქმდება და სპეციალური ნებართვის გარეშე, მას აეკრძალება ქვეყნის დატოვება“.

Iran Pulse-ის მიხედვით, „სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან თავის ამრიდებლებს, ასევე, გამორიცხულ პირებს, არ აქვთ საშუალება, დასაქმდნენ სახელმწიფო სამსახურში და, როგორც წესი, მათ არც სხვა მაღალანაზღაურებად სამუშაო ადგილზე აიყვნენ. [2]

[1] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Iran: Military service, including recruitment age, length of service, reasons for exemption, the possibility of performing a replacement service and the treatment of people who refuse military service by authorities; whether there are sanctions against conscientious objectors, 28 March 2014, IRN104809.E, available at:

[accessed 26 November 2018]

[2] United Kingdom: Home Office, Country Policy and Information Note – Iran: Military service, 24 October 2016, Version 1.0, available at:

[accessed 26 November 2018]

სირია. სავალდებულო სამხედრო სამსახური 2003-2011 წლებში. ნომებერი, 2018

კანადის იმიგრაციის და ლტოლვილთა საკითხების საბჭო სირიაში სავალდებულო სამსახურის შესახებ 2007 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ სირიის 1973 წლის კონსტიტუციის 40-ე მუხლის თანახმად, „სამხედრო სამსახური სავალდებულოა და ეს საკითხი რეგულირდება კანონით“. კანონის მიხედვით, ყველა სირიელმა მამაკაცმა, ებრაელების გარდა, უნდა იმსახუროს სამხედრო სამსახურში. გამონაკლისს წარმოადგენენ ოჯახში ერთადერთი ვაჟები, ჯანმრთელობის  პრობლემების მქონე პირები და სტუდენტები.

კონკრეტული სირიელი მამაკაცები შესაძლოა, გამორიცხული იყვნენ სამხედრო სამსახურისგან, იმ შემთხვევაში, თუ გადაიხდიან გარკვეული რაოდენობის თანხას. ავსტრალიაში სირიის საელჩოს მიერ მოწოდებულ ინფორმაციაზე დაყრდნობით, აღნიშნულ ჯგუფებს განეკუთვნება:

  1. სირიის საზღვრებს გარეთ დაბადებული სირიელები, 18 წლის ასაკამდე განგრძობადი ბინადრობის პირობით… გადაიხდიან 2.000 ა.შ.შ. დოლარს;
  2. სირიის მოქალაქეები, რომლებმაც 12 წლის ასაკამდე დატოვეს სირია, 18 წლის ასაკამდე განგრძობადი ბინადრობის პირობით… გადაიხდიან 5.000 ა.შ.შ. დოლარს;

და ა.შ.

რაც შეეხება სამსახურის ვადას, ა.შ.შ. სახელმწიფოს დეპარტამენტის ინფორმაციით, 2005 წელს ის შემცირდა 24 თვემდე (მანამდე  – 30 თვე). ყველა სირიელი მამაკაცი ვალდებულია დადგეს სამხედრო აღრიცხვაზე, როცა მისი ასაკი მიაღწევს 18 წელს. გაწვევა სავალდებულოა 40 წლამდე მამაკაცებისთვის. სხვადასხვა ინფორმაციიით, სარეზერვო სამსახურისთვის განსაზღვრული მაქსიმალური ასაკობრივი ზღვარი არის 45-დან 50 წლამდე.

ანგარიშის მიხედვით, სირიის საზღვრებს გარეთ მცხოვრები პირები სირიაში დაბრუნებისას ხშირად ექვემდებარებიან დაკითხვას და, შესაძლოა, მათ წინააღმდეგ სავალდებულო სამხედრო სამსახურისთვის თავის არიდების ბრალდებით, გამოძიება დაიწყოს. კანადის საელჩომ კვლევით დირექტორატს მიაწოდა შემდეგი ინფორმაცია:

„სამხედრო გაწვევაზე პასუხისმგებელი კომისია წვევამდელის საცხოვრებელთან ყველაზე ახლოს მდებარე პოლიციის განყოფილებაში აგზავნის გაწვევის შესახებ დოკუმენტს, რომელიც წვევამდელს ბარდება გაწვევამდე 2-3 კვირით ადრე. თუ გაწვევის დღეს წვევამდელი არ გამოცხადდება, მისი სახელი და გვარი გადაეცემა ყველა სასაზღვრო პუნქტს და ადგილობრივი პოლიცია მასზე გამოაცხადებს ძებნას.

სამხედრო სამსასახურისგან თავის ამრიდებელი პირი ვერ აიღებს პასპორტს და ვერ გაემგზავრება ქვეყნის საზღვრებს გარეთ. ის ვერ იმუშავებს საჯარო სამსახურში და თუ კი მას იპოვნიან, დაუყოვნებლივ გააგზავნიან წვრთნებზე.“

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი სირიაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2005 წლის ანგარიშში წერდა, რომ  ზოგიერთი სირიელი ემიგრანტი, რომლებიც სტუმრობდნენ სამშობლოს, დააპატიმრეს იმ მოტივით, რომ არ ჰქონდათ გადახდილი სამხედრო სამსახურიდან გამორიცხვის შესაბამისი გადასახადი.[1]

უფრო დეტალურად სავალდებულო სამხედრო სამსახურისთვის თავის არიდების შესახებ, კანადის იმიგრაციის და ლტოლვილთა საკითხების საბჭო სირიაში სავალდებულო სამსახურის შესახებ 2014 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ სხვადასხვა წყაროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით, პირები, რომლებიც თავს არიდებენ გაწვევას, ექვემდებარებიან პატიმრობას ან იძულებით გაწვევას. ერთ-ერთი აქტივისტის ინფორმაციით, დეზერტირს შესაძლოა დაემუქროს პატიმრობა 260 დღის ვადით და ჯარიმა, თუმცა, როგორც წესი, ჯარიმის სასჯელს აუქმებენ და ხანდახან, პირს უბრალოდ აბრუნებენ ქვედანაყოფში. თუმცა, იმ შემთვევაში, თუ დეზერტირი არის ოფიცერი ან „მაღალი რანგის“ ჯარისკაცი, მისი ქმედება აღქმულია, როგორც „მოღალატეობრივი და რეჟიმის წინააღმდეგ მიმართული“, შესაბამისად, ის შეიძლება დაექვემდებაროს პატიმრობასა და წამებას.[2]

კანადის იმიგრაციის და ლტოლვილთა საკითხების საბჭო სირიაში მცხოვრები პალესტინელების უფლება-მოვალეობების შესახებ 2013 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერს, რომ მოქალაქეობის შესახებ 1969 წლის კანონის მიხედვით, პალესტინელები, მიუხედავად იმისა აკმაყოფილებენ თუ არა ნატურალიზაციისთვის დადგენილ კრიტერიუმებს, ვერ გახდებიან სირიის მოქალაქეები, რაც განპირობებულია იმით, რომ მათ შეინარჩუნონ საკუტარი იდენტობა. წყაროები ადასტურებენ, რომ სირიაში პალესტინელი ლტოლვილები არ არიან სირიის მოქალაქეები და არ ფლობენ სირიულ პასპორტებს.

რაც შეეხება სამხედრო სამსახურის მოხდის კუთხით ვალდებულებებს, 1956 წლის N 260 კანონის მიხედვით, „ამ კანონის გამოქვეყნების დღისთვის სირიაში მცხოვრები ყველა პალესტინელი, საკუთარი იდენტობის შენარჩუნებით, ეროვნულ სამსახურთან დაკავშირებული ყველა ტიპის უფლებისა და მოვალეობის კონტექსტში, მიიჩნევა სირიელად“. შესაბამისად, პალესტინელები ვალდებულნი არიან, მოიხადონ სავალდებულო სამხედრო სამსახური. ისინი, ასევე, ექვემდებარებიან სამხედრო სამსახურისგან გამომრიცხავ იმავე წესებსა და გადასახადებს, როგორც ყველა სირიელი და საზღვარგარეთ მცხოვრები რეზიდენტი.

UNRWA-ს ინფორმაციით, ყველა პალესტინელი, რომელიც სირიაში შევიდა 1948 წელს და, ასევე, მათი მამრობითი სქესის შთამომავლები, ექვემდებარებიან სამხედრო გაწვევას ისე, როგორც ნებისმიერი სხვა სირიის მოქალაქე.

ერთ-ერთი წყაროს მიხედვით, 1956 წელს შემოსული პალესტინელები არ არიან ვალდებულნი, მოიხადონ სამხედრო სამსახური. [3]

[1] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Syria: Compulsory military service, including age limit for performing service; penalties for evasion; occasions where proof of military service status is required; whether the government can recall individuals who have already completed their compulsory military service, 8 March 2007, SYR102395.E, available at:

[accessed 13 November 2018]

[2] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Syria: Compulsory military service, including age of recruitment, length of service; occasions where proof of military service status is required; whether the government can recall individuals who have already completed their compulsory military service; penalties for evasion (2008-July 2014), 13 August 2014, SYR104921.E , available at:

[accessed 13 November 2018]

[3] Canada: Immigration and Refugee Board of Canada, Syria: The legal rights and obligations of a Palestinian who has been issued a Syrian travel document, including whether they must report for military service; whether the rights and obligations apply to Palestinians that have resided outside of the country for the majority of their life and only visited it briefly (2009-November 2013), 22 November 2013, SYR104658.E , available at:

[accessed 13 November 2018]

სირია. საომარ მოქმედებებში იძულებით ჩართვა / რეკრუტირება. ნოემბერი, 2018

გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის მიერ 2017 წლის ნოემბერში გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით, სირიაში სამხედრო ვალდებულებისგან თავის არიდება სისხლის სამართლის დანაშაულია. დამოუკიდებელი დამკვირვებლები აღნიშნავენ, რომ სამხედრო ვალდებულებისგან თავის არიდება, ხელისუფლების მიერ  პოლიტიკურ და ანტი-სახელმწიფოებრივ ქმედებად მიიჩნევა . პირი, რომელიც ეცდება თავი აარიდოს სამხედრო სამსახურს, სისხლის სამართლებრივი დანაშაულისთვის შესაბამისი სანქციებით დაისჯება, რაც მოიცავს სასტიკ მოპყრობას დაკავების, დაკითხვის, დაპატიმრების ან სამხედრო სამსახურში იძულებით დაბრუნებას. პრაქტიკაში, პირი, რომელიც სამხედრო სამსახურს თავს არიდებს სისხლის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის (პატიმრობის) ნაცვლად, დაკავებიდან რამდენიმე დღეში იგზავნება მოწინავე პოზიციებზე საბრძოლველად. ხშირ შემთხვევაში ასეთ პირებს, მხოლოდ მინიმალური წვრთნა აქვთ გავლილი.

სამხედრო ვალდებულებისგან თავის არიდების მსურველთა რაოდენობის, დეზერტირობის და მსხვერპლის რაოდენობის მაღალი მაჩვენებლის გამო, არმიამ და უსაფრთხოების ძალებმა გააძლიერეს თავიანთი ძალისხმევა და უფრო ინტენსიური გახადეს თავიანთი მცდელობები სირიელი მამაკაცების გაწვევისა და რეზერვისტების მობილიზებისთვის. გარდა ამისა, როგორც იუწყებიან, გააქტიურდა და გაძლიერდა ძალისხმევა სამხედრო სამსახურისთვის თავის არიდების მსურველთა გამოვლენის კუთხით, რაც გულისხმობს მობილურ და ფიქსირებულ საგუშაგოებზე კონტროლის დაწესებას, რეიდების მოწყობას სახლებსა და საზოგადოებრივ სატრანსპორტო საშუალებებში. არმიაში გაწვევის მიზნით, სამთავრობო ძალების მიერ მთავრობის მოწინააღმდეგე დაჯგუფებებისთვის წართმეულ ტერიტორიებზე მცხოვრები სავალდებულო სამხედრო სამსახურის და სარეზერვო ასაკის მქონე მამაკაცების დიდი ნაწილი იქნა დაკავებული.

სირიაში, პირები, რომლებიც თავს არიდებენ სამხედრო ვალდებულებას, დაკავების შემთხვევაში წამების და არაადამიანური მოპყრობის რისკის ქვეშ იმყოფებიან.

ამასთანავე, სამხედრო ვალდებულებისგან თავის არიდება აღიქმება პოლიტიკურ ქმედებად, რამაც შეიძლება გარკვეული წარმოდგენა შექმნას ამა თუ იმ პირზე და ის შეიძლება მიჩნეული იყოს ხელისუფლების მოწინააღმდეგედ და ოპოზიციურად განწყობილი ძალების მომხრედ, რაც სასტიკი მოპყრობის რისკის ქვეშ აყენებს პირს და იგი სამხედრო ვალდებულებისგან თავის არიდებისთვის შეიძლება დაექვემდებაროს სამართლებრივ პასუხისმგებლობას.

სირიაში სამხედრო სამსახურის წესებთან და რეგულაციებთან, კერძოდ კი გამონაკლის პროცედურებთან მიმართებით განუკითხაობა, ჩვეულებრივ მოვლენად მიიჩნევა. ხელისუფლების მხრიდან გახშირდა იმ პირთა სამხედრო სამსახურში გაწვევა, რომლებიც ადრე ე.წ. „დაცულ მოსახლეობას“ შეადგენენ, აქ იგულისხმებიან უნივერსიტეტის სტუდენტები და საჯარო მოსამსახურეები. ვრცელდება ინფორმაცია, რომ პირებს, რომლებსაც სავალდებულო სამხედრო სამსახურში მსახურების კანონით გათვალისწინებული ვადა (18 თვე) ეწურებოდათ, სამხედრო სამსახურს კვლავ უხანგრძლივებდნენ. ანგარიშების მიხედვით, მამაკაცები, რომლებიც სავალდებულო მსახურების ვადას ასრულებდნენ, ავტომატურად ირიცხებოდნენ არმიის რეზერვში. სამხედრო სამსახურში გაწვევის და რეზერვის ასაკის მქონე ბევრ მამაკაცს, სავალდებულო სამხედრო სამსახურისთვის თავის არიდების მიზნით, ხშირად უწევს თავი შეიკავოს  თავისუფლად გადაადგილებისგან, დაიმალოს ან სხვა რაიონში გადავიდეს, კერძოდ კი ოპოზიციური შეიარაღებული დაჯგუფებების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე. ბევრი მათგანი, საკონტროლო-გამშვებ პუნქტზე დაჭერის, არაადამიანური მოპყრობის და ჯარში გაწვევის შიშით ტოვებს ქვეყანას. სირიაში უცხოეთიდან დაბრუნებულ მამაკაცებს ხშირად ამოწმებენ საზღვარზე და ადგენენ სამხედრო სავალდებულო სამსახური აქვთ თუ არა გავლილი.

სირიაში კონფლიქტის დასაწყისიდან მოყოლებული, შეიარაღებული ძალებიდან დეზერტირობა ფართოდ იყო გავრცელებული. დეზერტირობა ისჯება 1950 წლის სამხედრო სისხლის სამართლის კოდექსით, რაც კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე მოიცავს პატიმრობას ან სიკვდილით დასჯას.

კანონით დადგენილი წესების მიუხედავად, ანგარიშების მიხედვით, დაფიქსირდა შემთხვევები, როდესაც პირების მიმართ, რომლებმაც უარი თქვეს სროლის ბრძანების შესრულებაზე, ჯარიდან გაიქცნენ ან არსებობდა ეჭვი, რომ გაქცევას გეგმავდნენ, ფორმალურად არ აღძრულა საქმე მათ მიერ ჩადენილი დანაშაულის შესაბამისად. მათ დაჭერისთანავე სჯიდნენ, თვითნებურად აკავებდნენ, აწამებდნენ ან კლავდნენ, ან მათსავე სამხედრო განყოფილებაში აბრუნებდნენ.

2011 წლიდან მოყოლებული, სირიის პრეზიდენტმა რამდენიმეჯერ გამოსცა ამნისტიის ბრძანება მთავრობის მოწინააღმდეგე შეიარაღებული დაჯგუფებების, სავალდებულო სამსახურზე უარის მთქმელების და დეზერტირებისთვის. ამ ბრძანების მიხედვით,  ისინი სასჯელისგან გათავისუფლდებოდნენ, თუ გარკვეული დროის მანძილზე დაბრუნდებოდნენ.[1]

მთავრობის მიერ კონტროლირებად ტეროტორიაზე არსებული ვითარება

სამხედრო სამსახური

დანიის საიმიგრაციო სამსახურის მიერ 2017 წლის აგვისტოში გამოქვეყნებული ანგარიშის მიხედვით, სირიაში მთელი კონფლიქტის მანძილზე მამაკაცების სამხედრო სამსახურში გაწვევა კვლავ გრძელდება. გასულ წელს არ მომხდარა გენერალური მობილიზება, თუმცა, კიდევ უფრო ინტენსიური გახდა საკონტროლო-გამშვებ პუნქტებზე სამხედრო სტატუსის კონტროლი. სხვადასხვა წყარო იუწყება, რომ 2016 წლის მანძილზე, ახალწვეულთა და რეზერვისტთა გაწვევისთვის საჯარო ადგილებში რეიდები ტარდებოდა. აღნიშნული რეიდების გამომწვევი მიზეზი ის იყო, რომ მხოლოდ რამდენიმე მამაკაცი გამოცხადდა სამხედრო გაწვევის დროს.

სხვადასხვა წყარო იუწყება, რომ სამთავრობო ძალების მიერ დაკავებულ ტერიტორიებზე მიმდინარეობს მამაკაცთა სირიის არმიაში გაწვევა. აღნიშნულ ტერიტორიებზე კვლავ არსებობენ ისეთი მამაკაცები, რომლებსაც არასოდეს უმსახურიათ ჯარში და სწორედ ახლა უწევთ სამხედრო ვალდებულების მოხდა. მთავრობა აქტიურად განაგრძობს მოქალაქეების შეიარაღებულ არმიაში გაწვევას.

იმ ადამიანთა ჯგუფები, რომელთაც ადრე შეეძლოთ თავი აერიდებინათ სამხედრო ვალდებულებისგან, ამჟამად წნეხის ქვეშ იმყოფებიან და თავს ვეღარ არიდებენ სამხედრო სამსახურს. დიპლომატიური წყარო ავრცელებს ინფორმაციას, რომ უნივერსიტეტის იმ სტუდენტებს, რომელთაც სამხედრო ვალდებულების შესრულება სწავლის დამთავრების შემდეგ შეეძლოთ, დაუყოვნებლივ იწვევენ როგორც კი ფინალურ გამოცდას აბარებენ, ხოლო აკადემიური წლის დამთავრებას არ ელოდებიან, როგორც ხდებოდა კონფლიქტის დაწყებამდე.

გაეროს ლტოლვილთა უმაღლესი კომისარიატის ინფორმაციით, დაწყებულია საჯარო მოხელეების და ასევე, იმ რელიგიური უმცირესობების წარმომადგენლების გაწვევა, რომლებიც აქამდე ე.წ. „დაცულთა“ სიაში იყვნენ და არ უწევდათ სავალდებულო სამხედრო სამსახურის გავლა.

ჯანმრთელობის და მენტალური პრობლემების მქონე ადამიანებზე, რომელთაც ადრე არ იწვევდნენ სამხედრო სამსახურში, კონფლიქტის დაწყების შემდეგ, მოიხსნა შეზღუდვა და  დამატებითი სამედიცინო შეფასების შედეგად, იმ პირთა გაწვევა დაიწყეს, რომელთაც უმნიშვნელო სამედიცინო პრობლემები აქვთ. როგორც წესი, მათ ძირითადად ლოგისტიკურ ან საბრძოლო მოქმედებებში რთავენ.

სხვადასხვა წყარო იუწყება, რომ სამთავრობო ძალებმა დაიწყეს ყველას გაწვევა, მათ შორის ოჯახში არსებული ერთადერთი მამაკაცისაც, რომლებიც ადრე, კანონით გათავისუფლებული იყვნენ სავალდებულო სამხედრო სამსახურისგან.

რამდენიმე წყარო იუწყება, რომ რეზერვისტები გაწვევის განსაკუთრებული რისკის ქვეშ იმყოფებიან. ეს დამოკიდებულია თუ რა კვალიფიკაციის მქონე პირები დასჭირდება სირიის არმიას. როგორც იკვეთება სამხედრო კვალიფიკაციის მქონე რეზერვისტებზე დიდი მოთხოვნაა სირიის არმიაში. იყო შემთხვევები, როდესაც არმიას ექიმები ესაჭიროებოდა.

ვრცელდება ინფორმაცია, რომ ხშირად ხდება 42 წელს გადაცილებული რეზერვისტების გაწვევაც. როგორც სხვადასხვა წყაროს მიერ მოწოდებული ინფორმაციით იკვეთება, სამხედრო სამსახურის ასაკი 42 წლიდან 50 წლამდე გახანგრძლივდა. სირიაში მოქმედი საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების ინფორმაციით, სამხედრო სამსახურში გაწვევის ასაკი 42 წლამდეა ლიმიტირებული. თუმცა მთავრობის მიერ დაკავებულ ტერიტორიებზე, გაწვეული მამაკაცების ასაკი 45 წლამდე აღწევს. ალეპოში ბევრი მამაკაცი გაიწვიეს, მათ შორის  52 წლის მამაკაციც იყო.

ოპოზიციის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე არსებული ვითარება

დიპლომატიური წყაროს ინფორმაციით, ბევრი ოპოზიციური დაჯგუფება მოქმედებს მთავრობის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიის გარეთ. ზოგიერთი წყარო აღნიშნავს, რომ მებრძოლთა გაწვევის მეთოდები სხვადასხვა რაიონში სხვადასხვაგვარია. როგოც პროფესორი ბასელ ალ-ჰასანი აღნიშნავს, მხარეები მებრძოლთა გაწვევას, ამა თუ იმ ეთნიკური, ან რელიგიური ჯგუფისადმი კუთვნილების მიხედვით ახდენენ. ზოგიერთი წყარო აღნიშნავს, რომ ოპოზიციურ შეიარაღებულ დაჯგუფებებში გაწვევა ნებაყოფლობით ხდება. ეკონომიკური საჭიროება მნიშვნელოვნად უბიძგებს მამაკაცებს, რომ შეიარაღებულ დაჯგუფებებს შეუერთდნენ.

საერთაშორისო ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ ჯიჰადისტური დაჯგუფებები, მაგალითად, „ჯაბჰატ ალ ნუსრა“, ძალის გამოყენებით ახდენს მებრძოლთა გაწვევას. სხვა საერთაშორისო ორგანიზაცია საპირისპირო ინფორმაციას ავრცელებს, რომლის მიხედვითაც „ჯაბჰატ ალ-ნუსრა“ მხოლოდ იმ მებრძოლებს ენდობა და იწვევს, რომელთა ოჯახებიც დაჯგუფებისთვის კარგად არის ცნობილი. სხვა წყაროს ცნობით, დაჯგუფება „ჯაბჰატ ალ-ნუსრა“ მებრძოლთა გაწვევას რელიგიური და იდეოლოგიური პროპაგანდით ახორციელებს.[2]

გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭო სირიის არაბთა რესპუბლიკაში მიმდინარე პროცესების შესახებ გენერალური ასანბლეისადმი 10-28 სექტემბრის მოხსენებაში წერს, რომ ჩრდილოეთ ჰომსის პროვინციაში, მას შემდეგ, რაც სამთავრობო ძალებმა ამა წლის 15 მაისს დაიბრუნეს აღნიშნული ტერიტორია, მოსახლეობის ნაწილმა დატოვა სახლები და იძულებით გადაადგილდა. ამის მიზეზად მათ, უპირველეს ყოვლისა, დაასახელეს შიში, რომ 18-დან 42 წლამდე ყველა მამაკაცს იძულებით გაიწვევდნენ სამხედრო სამსახურში. ამას გარდა, ალეპოს პროვინციაში გამოკითხულ იძულებით გადაადგილებულ მამაკაცთა ნაწილმა გამოთქვა შიში, რომ ისინი დაექვემდებარებოდნენ სამთავრობო ძალების მხრიდან იძულებით გაწვევას.

ასევე, დარას პროვინციაში, სადაც დაახლოებით 270 000 პირი იძულებით გადაადგილდა,  თვითმხილველებმა განაცხადეს, რომ ათასობით მოქალაქემ შეგნებულად აარიდა თავი სამთავრობო ძალების მიერ კონტროლირებად რეგიონებში თავშესაფრის მოთხოვნას, ეშინოდათ რა იძულებითი გაწვევის.[3]

გაეროს ადამიანის უფლებათა საბჭო სირიის არაბთა რესპუბლიკაში მიმდინარე პროცესების შესახებ გენერალური ასანბლეისადმი 18 ივნისიდან 6 ივლისამდე პერიოდის მოხსენებაში წერს, რომ შეიარაღებული კონფლიქტის მონაწილე ყველა მხარე აგრძელებდა  საომარ მოქმედებებში ბავშვების იძულებით ჩართვას. 2017 წლის მონაცემებით, 15 წლამდე გაწვეულ ბავშვთა რაოდენობა, მთლიანად გაწვეული გოგონების და ვაჟების რაოდენობის 25 პროცენტი იყო. ყოველი 10 გაწვეული ბავშვიდან, 9 ატარებდა უნიფორმას, ჰქონდა ცეცხლსასროლი იარაღი და მონაწილეობდა სამხედრო წვრთნებში.[4]

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი სირიაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის  შესახებ 2017 წლის ანგარიშში წერს, რომ ყველაზე მნიშვნელოვან უფლებადაღვევათა შორის, სხვებთან ერთად, იყო ბავშვების იძულებითი სამხედრო გაწვევა და შემდგომ, სამხედრო მოქმედებებში ჩართვა. გავრცელებული ინფორმაციით, მთავრობის მხარდამჭერი გასამხედროებული ჯგუფები იძულებით იწვევდნენ ბავშვებს 13 წლის ასაკიდან. ასევე, ისინი, სავარაუდოდ, 6-დან 13 წლამდე ბავშვებს უხდიდნენ გარკვეული რაოდენობის თანხას, რათა მათ ემუშავათ, როგორც ინფორმატორებს. მთავრობა, გარდა იმისა, რომ ვერ ახერხებდა ბავშვების იძულებითი რეკრუტირების პრევენციას,  თვითონვე აგრძელებდა მათ იძულებით გაწვევას და სამხედრო მოქმედებებში ჩართვას.

ამას გარდა, ვრცელდებოდა ცნობები „ქურთი ხალხის დამცველი დანაყოფების“ (YPG) მიერ პირთა, იშვიათ შემთხვევაში კი – ბავშვების, იძულებითი სამხედრო გაწვევის შესახებ. ვრცელდებოდა ცნობები სამთავრობო ძალების მიერ სამხედრო ასაკს მიღწეული მამაკაცების იძულებითი რეკრუტირების შესახებაც.

გაეროს ცნობით,  სირიის დემოკრატიული ძალების (SDF) მხრიდანაც, ისლამური სახელმწიფოს წინააღმდეგ რაქას პროვინციაში სამხედრო კამპანიის მიმდინარეობისას, ფიქსირდებოდა მამაკაცთა იძულებითი გაწვევისა და სამხედრო მოქმედებებში ჩართვის ფაქტები.[5]

[1] UN High Commissioner for Refugees (UNHCR), International Protection Considerations with regard to people fleeing the Syrian Arab Republic, Update V, 3 November 2017, available at:

 [accessed 12 November 2018]

[2] Danish Immigration Service, Syria: Recruitment Practices in Government-controlled Areas and in Areas under Opposition Control, Involvement of Public Servants and Civilians in the Armed Conflict and Issues Related to Exiting Syria, August 2017, 5/2017, available at:

[accessed 12 November 2018]

[3] UN Human Rights Council, “Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Syrian Arab Republic* September 10-28 2018, available at

  [accessed 12 November 2018]

[4] UN Human Rights Council, “Summary report on the high-level panel discussion on violations of the human rights of children in the Syrian Arab Republic” June18 – July 6, available at

[accessed 12 November 2018]

[5] United States Department of State, “Country Report on Human Rights Practices 2017” – Syria 20 April 2018, available at

[accessed 12 November 2018]