თურქეთი. საპატიმროებში არსებული პირობები – თებერვალი 2021

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუცია კრძალავს წამებას, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას, თუმცა ადგილობრივი და საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები აღნიშნავენ, რომ ზოგიერთი პოლიციის ოფიცერი, ციხის პერსონალი, სამხედრო და სადაზვერვო სამსახურის თანამშრომელი მსგავს პრაქტიკას მიმართავს. ადგილობრივი უფლებადამცველი ორგანიზაციები, ანკარის ადვოკატთა ასოციაცია, ოპოზიციური პოლიტიკური ფიგურები და საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ სახელისუფლებო აგენტები, დაკავების ცენტრებში, ზოგიერთი პირის მიმართ იყენებენ დაშინებას, არასათანადო მოპყრობას და სავარაუდოდ წამებასაც. ანკარის ადვოკატთა ასოციაციამ გაასაჯაროვა წამების სავარაუდო მსხვერპლთა დეტალური ინტერვიუები, სადაც ისინი საუბრობენ მათ მიმართ მოპყრობაზე. თურქეთის ეროვნული პოლიცია მსგავსი შინაარსის ბრალდებებს უარყოფს.

2018 წლის თებერვალში გაეროს სპეციალური მომხსენებელი წამების საკითხებზე, ნილს მელზერი, სერიოზულ შეშფოთებას გამოთქვამდა თურქეთის პოლიციის საპატიმროებში წამებისა და სხვა არაადამიანური მოპყრობის შესახებ მზარდი ბრალდებების თაობაზე. მელზერი აღნიშნავდა, რომ დიდი რაოდენობა ადამიანებისა, რომლებიც კავშირში იყვნენ გიულენის მოძრაობასთან ან ქურთისტანის მუშათა პარტიასთან, აცხადებდნენ არასათანადო მოპყრობის შესახებ; კერძოდ, აღიარებითი ჩვენებისა თუ სხვათა დადანაშაულების მიზნით მათ მიმართ დაკითხვის სასტიკი მეთოდების გამოყენების შესახებ. აღნიშნული სასტიკი მეთოდები მოიცავდა ცემას, ელექტროშოკის გამოყენებას, ცივი წყლის დასხმას, ძილის შეწყვეტას, დაშინებას, თავდასხმას და სექსუალურ ძალადობას. სპეციალური მომხსენებელი აცხადებდა, რომ ხელისუფლება არ დგამდა სათანადო ნაბიჯებს მსგავსი შინაარსის ბრალდებების სათანადო გამოძიებისა და დამნაშავეთა პასუხისგებაში მიცემის მიმართულებით.

ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები საუბრობენ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ პოლიციის საკნებში. მათი მტკიცებით, ასეთი პრაქტიკა უფრო გარცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონების პოლიციის ზოგიერთ განყოფილებაში. ადამიანის უფლებათა დაცვის ასოციაციის ინფორმაციით, 2019 წლის პირველი 6 თვის განმავლობაში, მათ მიიღეს 65 საჩივარი სავარაუდო წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის შესახებ აღმოსავლეთ და სამხრეთ აღმოსავლეთ რეგიონებიდან. მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ მისდევს ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკას პოლიციის მხრიდან წამების გამოყენების საკითხში, უფლებადამცველი ჯგუფები აცხადებენ, რომ ხელისუფლების მხრიდან სერიოზული ქმედებებს ადგილი არ აქვს.

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი იგივე ანგარიშში წერს, რომ თურქეთის ციხეები ზოგადად შეესაბამება გაეროს სპეციალური მომხსენებლის სტანდარტებს ფიზიკური პირობების, როგორიცაა მაგალითად, ინფრასტრუქტურა და საბაზისო აღჭურვილობა, კუთხით. აღსანიშნავი გამონაკლისია გადატვირთულობა, რომელიც თავის მხრივ, იწვევს პრობლემებს პატიმართა სათანადო ჯანდაცვის უზრუნველყოფის კუთხით. ანგარიშში ნათქვამია, რომ 2019 წელს ხელისუფლებამ მოიძია დაფინანსება დამატებითი საპატიმროებისთვის.

ციხეების გადატვირთულობა სერიოზული პრობლემაა. თურქეთის რესპუბლიკის იუსტიციის სამინისტროს მონაცემებით, ქვეყნის 353 საპატიმრო 218 950 პატიმარზეა გათვლილი, პატიმართა რაოდენობა კი 286 ათასია. ოფიციალური სტატისტიკის არ არსებობის პირობებში, დამკვირვებლები ვარაუდობენ, რომ გასული წლის განმავლობაში 3 ათასი პატიმარი სამარტოო საკანში იყო გამწესებული. სამარტოო საკნის გამოყენების პრაქტიკამ იმატა, რაც დამკვირვებლების ვარაუდით, დაკავშირებულია ციხეებში თვითმკვლელობის მზარდ მაჩვენებელთან.

არასრულწლოვანი პატიმრები, იმ შემთხვევაში თუ ცალკე დაწესებულება არაა ხელმისაწვდომი, იმყოფებიან იმავე საპატიმროებში, სადაც სრულწლოვანი პატიმრები, თუმცა განცალკევებულ სექციებში. ნებადართულია ექვს წლამდე ასაკის ბავშვების ყოფნა პატიმარ დედებთან. წინასწარ პატიმრობაში მყოფი პირები იმავე დაწესებულებებში არიან, სადაც მსჯავრდებულები.

ხელისუფლება არ აქვეყნებს მონაცემებს ციხეში არსებული პირობების ან ციხის თანამშრომელბის ქმედებების შედეგად გარდაცვლილი პატიმრების შესახებ. ადგილობრივი მედიის მტკიცებით, იზმირის ციხეში, რვა თვის განმავლობაში 14 პატიმარი გარდაიცვალა. მედია საშუალების მტკიცებით, არსებულმა გადატვირთულობამ და სათანადო ჰიგიენისა და საკვების ნაკლებობამ ეპიდემიის გავრცელება გამოიწვია, რის გამოც კარანტინის დაწესება გახდა აუცილებელი.

ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები ამტკიცებენ, რომ პატიმრები ხშირად განიცდიან სასმელი წყლის, სათანადო გათბობის, ვენტილაციის, განათების, საკვებისა და ჯანდაცვის სერვისების ნაკლებობას. იგივე პრობლემების შესახებ 2019 წლის სექტემბერში პარლამენტის დაკავებულთა და მსჯავრდებულთა უფლებების დაცვის კომიტეტის წევრმაც განაცხადა.

2019 წლის სექტემბერში იუსტიციის სამინისტრომ პარლამენტისადმი მოხსენებაში განაცხადა, რომ 1300-ზე მეტი სამედიცინო მუშაკი ემსახურებოდა 286 ათას პატიმარს; მათ შორის იყო 6 ექიმი, 65 სტომატოლოგი და 805 ფსოქოლოგი. უფლებადამცველი ასოციაციები სერიოზულ შეშფოთებას გამოთქვამდნენ ციხის ექიმების ნაკლებობის გამო. ადამიანის უფლებათა ასოციაციის ინფორმაციით, 2019 წლის დეკემბერში 1334 პატიმარი იყო ავად ქვეყნის ციხეებში და მათგან 457 მძიმე მდგომარეობაში.

უფლებადამცველი ორგანიზაციები ამტკიცებენ, რომ ექიმები, მათ მიმართ შემდგომი რეპრესიების შიშის გამო, ხელს არ აწერენ სამედიცონო დოკუმენტაციას, რომელიც პატიმრების სავარაუდო წამებას ასახავს. შედეგად, პატიმრები ვერ ახერხებენ მათ მიმართ სავარაუდო წამების დამადასტურებელი სამდიცინო დოკუმენტაციის მოპოვებას. მთავარ პროკურატურას აქვს ფართო დისკრეცია, განსაკუთრებით ანტიტერორიტული კანომდებლობით, რომ პირები, ვისაც მიიჩნევენ საზოგადოების უსაფრთხოებისთვის საფრთხის მატარებლად, განამწესონ წინასწარ პატიმრობაში, მიუხედავად სამედიცინო დოკუმენტებით დადასტურებული სერიოზული ავადმყოფობისა.

ხელისუფლებამ რიგ შემთხვევებში, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის სარწმუნო ბრალდებების შემთხვევებში, დაიწყო გამოძიება, თუმცა არ გაუსაჯაროვებია გამოძიების შედეგები ან ინფორმაცია დამნაშავეთა პასუხისგებაში მიცემის შესახებ. მთავრობა არ ასაჯაროვებს ინფორმაციას ციხეში სავარაუდო ძალადობის შესახებ. ზოგიერთი უფლებადამცველი ორგანზიაცია ამტკიცებს, რომ პატიმრებს ხშირად თვითნებურად უკრძალავენ ოჯახის წევრებთან და ადვოკატებთან შეხვედრას.

მთავრობა ნებას რთავს ზოგიერთ დამკვირვებელს, მათ შორის პარლამენტარებს, მოინახულონ საპატიმრო დაწესებულებები. მთავრობა ციხეების მონიტორინგის ნებას არ რთავს არასამთავრობო ორგანიზაციებს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Freedom House“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, ხელისუფლების მხრიდან წამების გამოყენება კვლავ რჩება აქტუალურ საკითხად. უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომლები წამებას და სხვა არაადამიანურ მოპყრობას იყენებენ კონკრეტული პროფილის პირების მიმართ, ესენი არიან გიულენის მოძრაობის წევრები, ქურთები და მემარცხენეები. პროკურატურა მსგავს ბრალდებებს არ იძიებს.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2021 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ გაზრდილი იყო ბრალდებები წამებისა და სხვა არაადამიანური მოპყრობის შესახებ;  მსგავსი მოპყრობის ობიექტები ხშირად ისინი იყვნენ, რომელთაც ბრალად ედებოდათ პოლიტიკური თუ სხვა ხასიათის დანაშაული. ანგარიშის მიხედვით, წამებისა და არასათანადო მოპყრობის სავარაუდო შემთხვევების დროს, პროკურორები არ ატარებენ სათანადო საგამოძიებო ღონისძიებებს და ქვეყანაში არსებობს უსაფრთხოების ძალებისა და პოლიციის დაუსჯელობის ღრმად გამჯდარი კულტურა.

ანგარიშის მიხედვით, ევროსაბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტმა (CPT) 2016 წლის შემდგომ, ქვეყანაში 3 ვიზიტი ჩაატარა. აგვისტოში, თურქეთის მთავრობამ ნება დართო კომიტეტს, გამოექვეყნებინა 2017 და 2019 წლებში განხორციელებული ვიზიტების შესახებ ანგარიშები, სადაც საუბარი იყო პოლიციის დაკავებაში მყოფი პირების მიმართ არასათანადო მოპყრობასა და გადავსებულ საპატიმროებში გაუარესებული ფიზიკური პირობების შესახებ.[3]

ევროსაბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტი (CPT) 2020 წლის 5 აგვისტოს გამოქვეყნებულ ანგარიშში, რომელიც თურქეთის საპატიმროებში 2019 წელს განხორციელებულ ვიზიტს ეხებოდა, წერდა, რომ ყველა სასჯელაღსრულების დაწესებულაბში, რომელიც კომიტეტმა მოინახულა, ზოგადი პირობები იყო კარგი და დამაკმაყოფილებელი. შენობები არ  საჭიროებდა რემონტს, იყო სუფთა და კარგად ვენტილირებული. მიუხედავად ამისა, კომიტეტს სურს აღნიშნოს, რომ ფიქსირდება გარკვეული ხარვეზები, მაგალითად: ბევრ საკანს არ აქვს წვდომა ბუნებრივ შუქზე, ხოლო ხელოვნური განათებები ზოგჯერ საკმარისი არაა.

ანგარიშის მიხედვით, კომიტეტი უკანასკნელი ვიზიტების ფარგლებში (2009 წლიდან მოყოლებული) აკრიტიკებდა თურქეთის ხელისუფლებას საპატიმროებში გადავსებულობის მაღალი მაჩვენებლის გამო. ამას გარდა, კომიტეტი ნეგატიურად აფასებდა საპატიმროებში არსებულ ზოგიერთ პირობებს, მაგალითად: ზედმეტად ვიწრო საკნებს; პატიმართა შეზღუდული წვდომას საკნის-გარეთ აქტივობებზე და ზედმეტად გადატვირთული ჯანდაცვით სერვისებს. თურქეთის მთავრობამ, აღნიშნული საპასუხოდ, გააფართოვა ქვეყნის სასჯელაღსრულებით დაწესებულებათა ქსელი და, ბოლო პერიოდში, უფრო ხშირად იყენებდა ისეთ სასჯელის სახეებს, როგორიცაა პირობითი მსჯავრი და დაკავება/დაპატიმრების სხვა ალტერნატიული ღონისძიებები. თუმცა, სამწუხაროდ, 2019 წლის ვიზიტმა ნათლად აჩვენა, რომ მიუხედავად თურქეთის მთავრობის მიერ მიღებული ზომებისა, სიტუაცია კვლავაც კრიტიკული იყო.

მაგალითად, მიუხედავად იმისა, რომ  Şanlıurfa-ს რეგიონში 2016 წელს გახსნეს ორი ახალი საპატიმრო, რომელთა ოფიციალური ტევადობაც 1050 პირს შეადგენდა, კომიტეტის ვიზიტის დროს დაფიქსირდა გადავსებულობის მაღალი მაჩვენებელი. კერძოდ, თითოეული ზემოხსენებული საპატიმროს შემთხვევაში, პატიმართა პოპულაცია აღემატებოდა 1600 პირს. ანალოგიური პრობლემა ფიქსირდებოდა კომიტეტის მიერ მონახულებულ ახლადგახსნილ საპატიმროებში Diyarbakır-ის რეგიონშიც.

CPT გამოთქვამს შეშფოთებას თურქეთში 2000-იანი წლებში დაწყებული, ციხეების პოპულაციის ზრდის ტენდენციის შესახებ. ოფიციალური მონაცემებით, 2018 წლის ნოემბრისთვის თურქეთში პატიმართა რაოდენობამ 260 000-ს მიაღწია. აღსანიშნავია, რომ 2006 წელს განხორციელებული ვიზიტის დროს, კომიტეტი ასევე შეშფოთებას გამოთქვამდა იმის გამო, რომ თურქეთში პატიმართა პოპულაცია გაორმაგდა და 112 000-ს მიაღწია. 2013 წლის ვიზიტის დროს აღნიშნული მაჩვენებელი 130 000-ს უდრიდა, ხოლო 2017 წელს 220 000-ს მიაღწია.

კომიტეტი მოუწოდებს თურქეთის ხელისუფლებას, მიიღოს გადამწყვეტი ზომები, რათა შეამციროს საპატიმროებში პატიმართა პოპულაციის ზრდა და აღმოფხვრას გადავსებულობასთან დაკავშირებული პრობლემა. ამ კუთხით, მნიშვნელოვანია პროკურატურისა და სასამართლო ორგანოების ჩართულებაც, მათ შორის ტრეინინგების სახით, რათა უზრუნველყოფილ იქნას იმის გაგება, რომ წინასწარი დაკავება და პატიმრობა წარმოადგენს სასჯელის ყველაზე მკაცრ ზომას და, რომ აღნიშნული არ უნდა იყოს გამოყენებული ყველა შემთხვევაში.[4]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2019 – Turkey, 11 March 2020 available at

[accessed 2 February 2021]

[2] Freedom House: Freedom in the World 2020 – Turkey, 4 March 2020

[accessed 2 February 2021]

[3] Human Rights Watch – World Report 2021 – Turkey; published on 13 January 2021; available at

[accessed 2 February 2021]

[4] Council of Europe – Report to the Turkish Government on the visit to Turkey carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) from 6 to 17 May 2019; published on 5 August 2020; available at

[accessed 2 February 2021]

ყაზახეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები. დეკემბერი, 2020

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა დაცვის კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ საპატიმროებში არსებული პირობები, როგორც წესი, იყო მძიმე, ზოგჯერ სიცოცხლისთვის საშიში და არ შეესაბამებოდა საერთაშორისო ჯანდაცვით დადგენილ სტანდარტებს. ჯანმრთელობის პრობლემების მქონე პატიმრები ხშირად მკურნალობას საერთოდ არ ექვემდებარებოდნენ,  ან მათი მდგომარეობა, ციხეში არსებული პირობების გამო, კიდევ უფრო უარესდებოდა. ამას გარდა, საპატიმროებში ფიქსირდებოდა სამედიცინო პერსონალის სერიოზული ნაკლებება.

ქვეყანაში მოქმედი „ეროვნული წამების პრევენციის მექანიზმი“ (NPM) საკუთარ ანგარიშებში აღნიშნავდა, რომ საპატიმროებში შემდეგი უფლებადარღვევები ფიქსირდებოდა: მძიმე პირობები ჯანდაცვისა და სანიტარიის კუთხით, სუსტი სამედიცინო სერვისები, მათ შორის, იმ პატიმრებისთვის, რომელთაც ჰქონდათ აივ-ინფექცია/შიდს-ი, ტუბერკულოზი და დიაბეტი. ამას გარდა, არსებობდა წამების მაღალი რისკი პატიმრის ჩხრეკის, გამოძიების და სხვა საპატიმროში გადაყვანის დროს; პროკურორები სათანადოდ არ იძიებდნენ წამების შესახებ საჩივრებს; პატიმრების კომუნიკაცია ოჯახებთან შეზღუდული იყო; მოწყვლადი ჯგუფების (შშმ პირები, შიდს-ით დაავადებულები და ა.შ.) მიმართ ფიქსირდებოდა დისკრიმინაცია.

ინფრასტრუქტურული პრობლემების გადასაჭრელად, ყაზახეთის მთავრობამ 2019 წელს, დროებით დახურა ყველაზე უარესი პირობების მქონე 4 საპატიმრო, ხოლო 2018-ში – კიდევ 8. როგორც NPM, ასევე – საჯარო მონიტორინგის კომისია, რომლებიც ახორციელებდნენ მონიტორინგს ციხეებში, ავრცელებდნენ ცნობებს საპატიმროებში არსებული ისეთი ინფრასტრუქტურული პრობლემების შესახებ, როგორიცაა: არადამაკმაყოფილებელი ჰიგიენური პირობები; ცუდი საკანალიზაციო სისტემა  და არასანიტარული საწოლები. PMC ცნობით, ზოგიერთ შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე პატიმარს თვეების განმავლობაში არ გააჩნდა წვდომა შხაპზე. ამას გარდა, იყო სამედიცინო მუშაკებისა და მედიკამენტების ნაკლებება, ასევე – გადაადგილების კუთხით არსებული პრობლემები იმ პატიმართათვის, რომელთაც გააჩნდათ შეზღუდული შესაძლებლობა. ბევრი საპატიმროს შემთხვევაში, NPC-ს მიხედვით, პატიმრებს ეზღუდებოდათ წვდომაგარესამყაროსთან და მათი ცოდნა საკუთარი უფლებების შესახებ, იყო ძალიან მწირი. პატიმრები, ასევე, გამოხატავდნენ შეშფოთებას საჭმლის ხარისხზე და ამბობდნენ, რომ ზოგჯერ, მათ ვადაგასული საკვებით კვებავდნენ.

მთავრობა არ გამოუქვეყნებია სტატისტიკა 2019 წელს ციხეებში პატიმართა გარდაცვალების, მათ მიერ თვითმკვლელობის ან თვითმკვლელობის მცდელობის შემთხვევების შესახებ. PMC ინფორმაციით, ასეთ ფაქტებს ადგილი ჰქონდა. მაგალითად, 17 სექტემბერს, პატიმარმა ევგენი ბელოვმა სცადა თვითმკვლელობა ჩამოხრჩობით, ხოლო 1 კვირის შემდეგ – მინის ნატეხის გამოყენებით. პენიტენციური კომიტეტის სპიკერმა განაცხადა, რომ ბელოვის ეს ქმედებები, სხვა პატიმრებთან კონფლიქტის შედეგი იყო. თუმცა, ბელოვის დედამ მედიას განუცხადა, რომ მისი შვილი ხშირად ჩიოდა ციხის თანამშრომლების მხრიდან მასზე ზეწოლისა და ძალადობის შესახებ.

შესაბამისი სამსახურები არ ატარებდნენ გამოძიებას, რათა სათანადოდ დაესაჯათ სავარაუდო არასათანადო მოპყრობაში ბრალდებული პირები. უფლებადამცველი ორგანიზაციების ცნობით, ციხის ადმინისტრაცია არ იძიებდა პატიმართა საჩივრებს წამების შესახებ და სათანადოდ არ სჯიდა სავარაუდო დამნაშავე თანამშრომლებს. ვრცელდებოდა ცნობები, რომ საპატიმროებში ფიქსირდებოდა ძალადობა და წამება, რომელსაც პატიმრების მიმართ ჩადიოდნენ ე.წ. „ასისტენტ-პატიმრები“; ესენი წარმოადგენდნენ იმ პატიმრებს, რომლებიც ციხის ადმინისტრაციისგან განსაკუთრებულ პრივილეგიებს იღებდნენ, მათ მიერ კონკრეტული ბრძანებების შესრულების სანაცვლოდ.

ანგარიშის მიხედვით, 2018 წელს ომბუდსმენმა მიიღო 148 საჩივარი პირთა წამების, ძალადობისა და სხვა არასათანადო თუ დამამცირებელი მოპყრობის შესახებ. აპრილში მან გამოხატა შეშფოთება ციხეებში წამების და ძალადობის მზარდი შემთხვევების შესახებ. ომბუდსმენმა, ასევე, საჯაროდ გამოაქვეყნა მის მიერ პროკურატურისადმი მიწერილი წერილი, სადაც აკრიტიკებდა აღნიშნული ორგანოს თანამშრომლების მიერ საპატიმროებში წამების შემთხვევების გამოძიების არაეფექტურობას.

ივლისში ვებ-გვერდ Youtube-ზე გავრცელდა ვიდეო, რომელშიც სავარაუდოდ ზარეჩნიის საპატიმროს პერსონალი ფიზიკურად უსწორდებოდა პატიმრებს. ვიდეოს ერთერთ მონაკვეთში, პირები სცემდნენ ადამიანს, რომელიც ჰაერში იყო გამოკიდებული უკან გადაგრეხილი მკლავებით. პრეზიდენტმა ტოკაევმა მალევე საჯაროდ მოუწოდა შესაბამის ორგანოების  საქმის გამოძიებისკენ. აგვისტოში, მედიაში გავრცელებული ცნობებით, აღნიშნულ საქმეზე დააკავეს საპატიმროს 7 თანამშრომელი, ხოლო კიდევ 8 (მათ შორის – ციხის უფროსი) – თანამდებობიდან გაათავისუფლეს. შინაგან საქმეთა მინისტრმა იერლან ტურგუმბაევმა მოინახულა ციხე და განაცხადა: „საპატიმრობში წამება ჩვენი პენიტენციური სისტემის სირცხვილია“.

4 სექტემბერს, პავლოდარის სასამართლომ, პირთა წამებისთვის  თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა საპატიმროების 13 ყოფილ თანამშრომელს. აღნიშნული საქმე ჯერ კიდევ 2016 წელს დაიწყო, როდესაც პავლოდარის ძიუდოს ფედერაციის ვიცე-პრეზიდენტი საკანში დანით მიყენებული 130 ჭრილობისგან გარდაცვილი იპოვეს. 3-წლიანი გამოძიების შედეგად, გამომძიებლებმა აღმოაჩინეს კიდევ ერთი გარდაცვალებისა და წამების 26 ფაქტის მტკიცებულებები.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House-ის ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2020 წლის ანგარიშის მიხედვით, საპატიმროებსა და წინასწარი დაკავების იზოლატორებში არსებული ზოგადი პირობები მძიმეა. ამას გარდა, ანგარიშში აღნიშნულია, რომ 2019 წლის ივლისში, ალმაატის მახლობლად მდებარე ციხის 5 თანამშრომელი დააკავეს და ბრალად წაუყენეს პატიმართა წამება მას შემდეგ, რაც გავრცელდა მათი ქმედების ამსახველი ფოტო-ვიდეო მასალა.[2]

იგივე Freedom House ყაზახეთში დემოკრატიზაციის და კანონის უზენაესობის კუთხით არსებული ვითარების შესახებ 2020 წლის 6 მაისს გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ 2015 წლიდან მოყოლებული, ყაზახეთში დაპატიმრებულ პირთა რაოდენობა 21%-ით შემცირდა. თუმცა, მიუხედავად ამისა, ქვეყანაში მოქმედ საპატიმროებსა და დაკავების ცენტრებში, წამების შემთხვევები კვლავაც ფართოდ არის გავრცელებული. მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანს თუ როგორ აწამებენ პატიმრებს ალმატის რეგიონის ზარეჩნის LA155/8საპატიმროში, ყაზახეთის გენერალურმა პროკურორმა დაიწყო ციხეთა და დაკავების ცენტრების ინსპექტირების კამპანია. კამპანიის ფარგლებში იდენტიფიცირებულ იქნა 2500 კანონდარღვევა, რომელთა შორის იყოს როგორც სათანადო სანიტარული პირობების არარსებობის, ასევე – პატიმართა მიმართ არასათანადო მოპყრობის შემთხვევები. აუდიტმა ასევე აჩვენა, რომ არც ერთ შემოწმებულ კოლონიაში ზოგადი პირობები  არ იყო თავსებადი საერთაშორისო სტანდარტებთან.[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Human Rights Watch  ყაზახეთში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული სიტუაციის შესახებ 2020 წლის იანვარში გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ მიმდინარე წელს, რამდენიმე საქმის ფარგლებში, პირთა წამების გამო პოლიციისა და საპატიმროთა თანამშრომლები გაასამართლეს. თუმცა, 2019 წლის პირველ ნახევარში, სამართალდამცავი ორგანოების მიერ წამების შესახებ მიღებული 119 საჩივრიდან, მხოლოდ 13 გადაიგზავნა სასამართლოში. აგვისტოში, ზერეჩნოეს საპატიმროს 7 თანამშრომელი დააპატიმრეს მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანდა თუ როგორც აწამებდნენ ისინი პატიმრებს. პრეზიდენტმა ტოკაევმა გენერალურ პროკურორს მოუწოდა საქმის „დეტალური გამოძიებისკენ“. თუმცა, უფლებადამცველებმა ოქტომბერში გამოხატეს შეშფოთება იმის შესახებ, რომ მიმდინარე საქმეში დაზარალებულთა ნახევარმა უკან წაიღო ციხის თანაშრომლების წინააღმდეგ ბრალდებები.[4]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Amnesty International“ყაზახეთის შესახებ 2020 წლის ანგარიშში წერს ეჭვმიტანილებისა და პატიმრების მიმართ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ახალი შემთხვევების შესახებ. კერძოდ, კაპჩაგაიში მდებარე საპატიმროს კოლონიის პატიმარმა – ვალერი ცოიმ რამდენჯერმე (23 და 26 აგვისტოს, ასევე – 3 სექტემბერს) განაცხადა, რომ ციხის პერსონალმა ის წამებას დაუქვემდებარა. ცოის მიხედვით, ის ხელკეტებისა და ხის ჯოხების გამოყენებით ცემეს, ხოლო შემდეგ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენეს და დააშინეს, რათა ჩუმად დარჩენილიყო. 1-ელ ოქტომბერს ცოიმ, აღნიშნულის თაობაზე, რეგიონულ პროკურატურაში სარჩელი შეიტანა, რაზეც ალმატის რეგიონის ანტი-კორუფციულმა ბიურომ გამოძიება დაიწყო. პატიმარი მალევე ალმატიში მდებარე წინასწარი დაკავების ცენტრში გადაიყვანეს. საქმე 24 ნოემბერს, სათანადო მტკიცებულებების არარსებობის გამო დაიხურა. ანტი-კორუფციულმა ბიურომ დაასკვნა, რომ 4 სექტემბერს ვალერი ცოიმ თავად იპოვა პოლიციელის ხელკეტი, ხოლო შემდგომ საკუთარ თანამესაკნეს სთხოვა, ეცემა იგი. ცოიმ აღნიშნული გადაწყვეტილება გაასაჩივრა, თუმცა, წლის ბოლოსთვის არსებული მდგომარეობით, მისი საქმეკვლავ განხილვის პროცესში იყო.[5]

„გაეროს კონვენცია წამებისა და სხვა სახის სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობის და დასჯის წინააღმდეგ“ ეგიდით შექმნილი „წამების წინააღმდეგ კომიტეტისადმი“ 2018 წლის 5 დეკემბერს ყაზახეთის მთავრობის მიერ გაგზავნილ მეოთხე პერიოდულ ანგარიშში აღნიშნულია ის ნაბიჯები, რომლებიც ყაზახეთის მთავრობის მიერ იდგმება, რათა სათანადოდ იმპლემენტირებული იყოს კონვენციით გათვალისწინებული სხვადასხვა დებულებები.

ანგარიშის მიხედვით,  2015 წლის იანვრიდან ძალაში შევიდა ახალი რეგულაციები, რომელთა საფუძველზეც, სისხლისსამართლებრივი წესით გასაამართლეს წამებაში ბრალდებული 63 სამართალდამცავი. მათ უმრავლესობას, სასჯელის სახით პატიმრობა მიესაჯა.ამას გარდა, უშუალოდ საპატიმროებთან დაკავშირებით ანგარიშში აღნიშნულია, რომ დაკავებულ პირებს სათანადო წვდომა გააჩნიათ ჯანდაცვაზე, ადექვატურ კვებასა და უნიფორმაზე.

მოქმედი კანონმდებლობით, ყველა დაკავებულ პირს აქვს უფლება მიიღოს სათანადო ჯანდაცვა და მკურნალობა, და რომ აღნიშნული სერვისებით მიღებისას, ისინი სარგებლობენ იგივე სტატუსით, როგორითაც ყაზახეთის მოქალაქეები. აღნიშნულ ჯანდაცვით და სამკურნალო სერვისებს პატიმრებს სამედიცინო დაწესებულებები აწვდიან. ყაზახეთის პენიტენციურ სისტემასგააჩნია 71 სტაციონარული სამედიცინო ერთეული; ღია საპატიმროებში არსებული 14 სამედიცინო ცენტრი და 7 ციხის საავადმყოფო.

რაც შეეხება პატიმრების კვებას, მსოფლიოს ჯანდაცვის ორგანიზაციისა (WHO) და „გაეროს საკვებისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის“ მიერ გაცემულ რეკომენდაციების ფარგლებში, მოცემული საკითხი ყაზახეთის მთავრობის მიერ გადახედილ იქნა. კერძოდ, აღნიშნული პროცესის ფარგლებში, დაპატიმრებულ პირთა დღიური რაციონი გაიზარდა 15-დან 26 ერთეულამდე. საკვებ ულუფებში დამატებულ იქნა: კარაქი; რძის პროდუქტები; კვერცხი; მშრალი ხილი; ციტრუსი და სხვადასხვა ხილის წვენი. ანგარიშის მიხედვით, როგორც საპატიმროებში, ასევე – წინასწარი დაკავების დაწესებულებებში მყოფ პატიმრებს კვება დღეში სამჯერ მიეწოდებათ, ხოლო სამედიცინო ჩვენებების მქონე პატიმრებს, ექიმის რეკომენდაციის გათვალისწინებით – დღეში ოთხჯერ.

აღნიშნულ დოკუმენტში დაფიქსირებულია უშუალოდ ყაზახეთის მთავრობის ოფიციალური პოზიცია და ის არ შეიცავს „წამების წინააღმდეგ კომიტეტის“ კომენტარებს. ანგარიში კომიტეტს გადაეგზავნა 2018 წლის დეკემბერში, ხოლო მასზე დასკვნითი კომენტარები „წამების წინააღმდეგ კომიტეტს“ ჯერ არ გამოუქვეყნებია.[6]

რადიო თავისუფალი ევროპა/რადიო თავისუფლება (RFE/RL) 2020 წლის 24 ნოემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთის ცენტრალურ რეგიონ ყარაღანდიში მდებარე მკაცრი რეჟიმის საპატიმროში გამოძიება დაიწყო მას შემდეგ, რაც გავრცელდა ვიდეო, სადაც პირი, რომელსაც თვალები და პირი ამოკერილი აქვს, საპატიმროში წამების შემთხვევებზე საუბრობს.

„ცენტრალური აზიის რეგიონის პენიტენციურმა დეპარტამენტმა“, აღნიშნული ვიდეოს გავრცელებიდან მალევე, გამოძიება დაიწყო. მათი განცხადებით, ისინი ასევე შეისწავლიან კოლონიაში სხვა პატიმრების მიერ გადაღებულ ვიდეობსაც და თუ მათი ბრალდებები დადასტურდება, ყველა პასუხისმგებელი პირი სათანადოდ დაისჯება.

აღნიშნულ ვიდეოში პირი აცხადებს, რომ ბევრ პატიმარს ყოველდღიურად აწამებენ, რის გამოც ისინი (პატიმრები) მიმართავენ ისეთ უკიდურეს ზომებს, როგორიცაა: ხელების დასერვა; თავის ჩამოხრჩობა; საკუთარი სხეულის დასახიჩრება და ა.შ., რათა გამოხატონ პროტესტი, ან დროებით მაინც აირიდონ წამება, სანამ მიღებული დაზიანებების გამო, გარვკეული პერიოდით, საავადმყოფოში იმკურნალებენ. ის მიმართავს ქვეყნის პრეზიდენტს, გენერალურ პროკურორსა და მინისტრებს დახმარებისთვის. პატიმრის განმარტებით, მათი ყოფა იმდენად აუტანელია, რომ თვალებს და პირს იკერავენ, რათა არ ჰქონდეთ საშუალება ციხის პერსონალი დაინახონ, ან მათ გაესაუბრონ.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ უკანასკნელ წლებში, ყაზახეთში პატიმრებმა არაერთხელ მიმართეს ბუნტს, რათა გაეპროტესტებინათ საპატიმროებში არსებული პირობები. ყურადღების მისაქცევად, ბევრი მათგანი საკუთარ სხეულსაც კი ისახიჩრებდა.[7]

იგივე წყარო 2020 წლის 14 სექტემბერს გამოქვეყნებულ სტატიაში წერდა, რომ ყაზახეთმა 82  პენიტენციურ დაწესებულებაში, ახალი კორონავირუსის გავრცელების პრევენციის მიზნით, „ლოქდაუნი“ გამოაცხადა, რის გამოც პატიმრების ოჯახის წევრებთან კომუნიკაცია მნიშვნელოვნად შეიზღუდა. გამოცემის მიერ გამოკითხული პირი – იულია ილჩენკო (რომლის ქმარიც ერთერთ საპატიმროში იხდის სასჯელს) აცხადებდა, რომ „პატიმრებს არ აძლევენ პირბადეებს და, ასევე, მათი საკნები არ ექვემდებარება დეზინფექციას“. ამას გარდა, მან ასევე აღნიშნა, რომ ყაზახეთის ციხეებში გადავსებულობა მნიშვნელოვანი პრობლემაა და, რომ ზოგჯერ, ერთ საკანს 25 პატიმარიც კი იზიარებს.

სტატიის მიხედვით, უფლებადამცველები აცხადებდნენ, რომ ყაზახეთში, ბევრ საპატიმრო დაწესებულებაში არსებული ზოგადი პირობები პანდემიის დაწყებამდეც არ იყო თავსებადი საერთაშიროსო სტანდარტებთან, ხოლო მას შემდეგ, ბუნებრივია, სიტუაცია კიდევ უფრო გაუარესდა. მათ ასევე დაამატეს, რომ ლოქდაუნის ფარგლებში მიღებული ღონისძიებები არღვევს პატიმართა უფლებებს და მათ ფიზიკურ და მენტალურ ჯანმრთელობას რისკის წინაშე აყენებს.

ორგანიზაციის მიერ გამოკითხული სხვა პირი – ადვოკატი ქუსპანი აცხადებდა, რომ ყაზახეთის ციხეების უმრავლესობაში საკნები ძველი, ბინძური და მცირე ზომისაა, სადაც 4 პირისთვის გათვალისწინებულ საცხოვრებელ ფართს ხშირად 8 ან მეტი პატიმარი იყენებს. ქუსპანი ასევე ამბობდა, რომ საკნებში არ აღწევს არც მზის შუქი და არც სუფთა ჰაერი, ხოლო პატიმრებს ხშირად უწევთ საკვების მიღება ტუალეტების მიმდებარედ, რაც მისი განცხადებით დამამცირებელი და არაჰიგიენურია.

სტატიაში ასევე აღნიშნულია, რომ საპატიმროები ვერ უზრუნველყოფენ პატიმართა წვდომას ისეთ ელემენტარულ ჰიგიენურ საშუალებებზე, როგორიცაა: სუფთა თეთრეული, პირბადეები, სადიზინფექციო საშუალებები და მედიკამენტები, რის გამოც, მათ  აღნიშნულ საშუალებებს ოჯახის წევრები უგზავნიან.[8]

[1] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2020 – Kazakhstan; published in March 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[3] Freedom House – Report on democratisation (electoral process, civil society, independent media, governance) and rule of law (corruption) in 2019 – Kazakhstan; published on 6 May 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[4] Human Rights Watch – World Report 2020 – Kazakhstan; published in January 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[5] Amnesty International – Human Rights in Eastern Europe and Central Asia – Review of 2019 – Kazakhstan; published on 16 April 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[6] United Nations Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment – Fourth periodic report submitted by Kazakhstan under article 19 of the Convention pursuant to the optional reporting procedure, due in 2018* , ** [Date received: 5 December 2018]; available at

[accessed 16 December 2020]

[7] Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) – article “Kazakh Penitentiary Launches Probe After Inmate Video Alleges Widespread Torture”; published on 24 November 2020; available at

[accessed 16 December 2020]

[8] Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) – article„Kazakh Prisoners Packed In Cells, Endure ‘Degrading’ Conditions In Coronavirus Lockdown“; published on 14 September 2020; available at https://www.rferl.org/a/kazakh-prisoners-packed-in-cells-endure-degrading-conditions-in-coronavirus-lockdown/30838547.html [accessed 16 December 2020]

რუსეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული ვითარება. ოქტომბერი, 2020

2017 წლის 6-7 ივნისს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა, თავის 1288-ე შეხვედრაზე დადებითად შეაფასა რუსეთის ფედერაციის ხელისუფლების მიერ პენიტენციურ სისტემაში განხორციელებული რეფორმები და მიიღო გადაწყვეტილება CM/Del/Dec(2017)1288/H46-24, რომლის მიხედვითაც, მინისტრთა კომიტეტმა:

„4. დადებითად შეაფასა ხელისუფლების მიერ ფედერალური პენიტენციური სამსახურის მმართველობის ქვეშ მყოფ დაწესებულებებში დაკავების არასათანადო პირობების გამოსწორების მიმართულებით განხორციელებული მნიშვნელოვანი პროგრესი; ….

  1. ამ მიმართულებით დადებითად შეაფასა ფედერალური მიზნობრივი პროგრამის – „სასჯელაღსრულების სისტემის განვითარების“ ფარგლებში დაკავების პირობების გაუმჯობესების მიზნით საპატიმრო დაწესებულებების, მათ შორის, სამედიცინო პალატებისა და დაწესებულებების რეკონსტრუქციისა და განახლების მიზნით განხორციელებული ძალისხმევა;
  2. აღნიშნა ინსპექტირებისა და ხელახალი განხილვის მექანიზმის გაძლიერების საკითხი პატიმრობის პირობების კონვენციისეულ მოთხოვნებთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად;
  3. დადებითად შეაფასა, ასევე, პატიმრობის დაწესებულებების გადატვირთულობის პრობლემის აღმოსაფხვრელად სისხლის სამართლის წარმოების ეფექტიანობის ზრდა და წინასწარი პატიმრობის შემთხვევების შემცირება, დაკავების ალტერნატივების გამოყენების გზით; …
  4. ასევე, აღნიშნა, ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, რუსეთის სასამართლოებში არსებული ზრდადი პრაქტიკა, დაკავების არასათანადო პირობების გამო ფულადი კომპენსაციის გაცემის შესახებ….“.[1]

***

2019 წლის 4-6 ივნისს ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტმა განიხილა რუსეთის ფედერაციის საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები და მიიღო გადაწყვეტილება CM/Del/Dec(2019)1348/H46-23, რომლის მიხედვითაც, მინისტრთა კომიტეტმა:

„6. დადებითად შეაფასა დაკავების პირობების გაუმჯობესების მიმართულებით გაწეული პროგრესი;…..

  1. დადებითად შეაფასა ციხეების გადატვირთულობის შესამცირებლად გატარებული ზომები, განსაკუთრებით, წინასწარი პატიმრობისა და თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებებში თავისუფლების აღკვეთის ღონისძიებების გამოყენების შემცირება; ასევე, წინასწარი პატიმრობისა და მსჯავრდებულთა რაოდენობის 30%-ით შემცირება;
  2. სასამართლო განხილვის ეტაპზე სამართლებრივი დაცვის საშუალებაზე წვდომის საკითხთან დაკავშირებით, კომიტეტმა დადებითაც შეაფასა პრევენციული მექანიზმების ფუნქციონირება, მათ შორის, უზენაესი სასამართლოს პლენუმის გადაწყვეტილებაში გაკეთებული განმარტებები მტკიცების ტვირთთან, რუსეთის ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის საფუძველზე საპატიმრო დაწესებულებებში მყოფი პირების მიერ მტკიცებულებების შეგროვებაში სასამართლოს დახმარების კომპეტენციებთან დაკავშირებით და სასამართლო ბაჟის შემცირებასთან დაკავშირებით.
  3. დადებითად შეაფასა დაკავების პირობების მონიტორინგი საპროკურორო, დეპარტამენტისა და სახალხო დამცველის დონეზე.“[2]

***

რუსეთის ფედერაციის  შესახებ წამების კომიტეტის 2018 წლის 28 აგვისტოს მეექვსე პერიოდული ანგარიშის (CAT/C/RUS/CO/6) მიხედვით,  კომიტეტი მიესალმება რუსეთის ინიციატივებს კონვენციის შესაბამისად თავისი ეროვნული კანონმდებლობის გადახედვასა და შესწორებასთან დაკავშირებით, მათ შორის:

(ა) რუსეთის ფედერაციის სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 43-ე და 96-ე მუხლებში 2015 წელს შესულ ცვლილებებს, რომლის საფუძველზეც გამომძიებელს ეკისრება ვალდებულება, პატივი სცეს დაკავებული პირების მიერ ნათესავებთან კონტაქტის ქონის უფლებას;

ბ) 2015 წლის 13 ივლისს 260-ე ფედერალურ კანონში, სასჯელაღსრულების კოდექსში შესულ ცვლილებას, რომლის საფუძველზეც ბრალდებულ პირებს გაეზარდათ ყოველთვიური შემწეობა.[3]

კომიტეტი, ასევე, მიესალმება რუსეთის მიერ კონვენციის აღსრულებისთვის გადადგმულ ნაბიჯებს და შესაბამისი პროგრამებისა თუ ადმინისტრაციული ზომების დახვეწას, მათ შორის, ადამიანის უფლებათა კომისრის დანიშვნას 85-ვე ოლქში.[4]

წამების კომიტეტი 2018 წელს გამოქვეყნებული ანგარიშის 24-ე პარაგრაფში მიესალმება წამებისა და არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის ან სასჯელის წინააღმდეგ ბრძოლის ევროპულ კომიტეტთან რუსეთის ფედერაციის აქტიურ თანამშრომლობას და მიესალმება რუსეთის ფედერაციის პოზიტიურ დამოკიდებულებას ვიზიტების შესახებ კომიტეტის მიერ შესაბამისი ანგარიშების გამოქვეყნებასთან დაკავშირებით.[5]

წამების კომიტეტი მიესალმება რუსეთის ფედერაციის მიერ პენიტენციურ დაწესებულებებში დაკავების პირობების გაუმჯობესებასთან, მათ შორის, სამედიცინო სერვისებზე დაკავებულების წვდომასთან დაკავშირებით 2015 წელს განხორციელებულ რეფორმებს.[6]

***

გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის 2018 წლის ანგარიშის (A/HRC/WG.6/30/RUS/2) მიხედვით, გაეროს უნივერსალური პერიოდული მიმოხილვის ფარგლებში, მოსამარლეთა და იურისტთა დამოუკიდებლობის შესახებ სპეციალურმა მომხსენებელმა დადებითად შეაფასა რუსეთის ხელისუფლების მიერ სასამართლოს დამოუკიდებლობის მიმართულებით განხორციელებული რეფორმები.[7]

***

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ 2020 წლის 9 აპრილს მიიღო გადაწყვეტილება საქმეზე ევგენი მიხაილოვიჩ შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ (Yevgeniy Mikhaylovich Shmelev against Russia), სადაც სასამართლო დადებითად აფასებს რუსეთში ბოლო პერიოდში პენიტენციური სისტემის დახვეწის მიმართულებით განხორციელებულ რეფორმებს, მათ შორის, მართლმსაჯულებაზე ხელმისაწვდომობის, სასამართლოს დამოუკიდებლობისა და მიუკერძოებლობის, ისევე როგორც, სამართლებრივ დახმარებაზე წვდომის უზრუნველსაყოფად გატარებულ ზომებს. სტრასბურგის სასამართლო ასევე დადებითად აფასებს, საპატიმრო დაწესებულებებში პატიმართა უფლებების დარღვევასთან დაკავშირებით ახლადდაარსებულ ზიანის ანაზღაურების მექანიზმს. სტრასბურგის სასამართლოს გადაწყვეტილებაში ასევე კმაყოფილებაა გამოხატული იმასთან დაკავშირებით, რომ ადგილობრივი ხელისუფლება და სასამართლოები კარგად იცნობენ და ითვალისწინებენ სტრასბურგის სასამართლოს პრაქტიკას.

უფრო ვრცლად:

2019 წლის 31 ოქტომბერს და 2020 წლის 10 იანვარს რუსეთის მთავრობამ სტრასბურგის სასამართლოს წერილობით აცნობა იმ საკანონმდებლო და პრაქტიკული რეფორმების შესახებ, რომლებიც რუსეთის პენიტენციურ სისტემაში განხორციელდა და რომლებიც მიზნად ისახავდა დაკავების პირობების დახვეწასა და ამ მიზნით სამართლებრივი დაცვის ახალი მექანიზმების დანერგვას.[8] განსაკუთრებით ყურადღება გამახვილებული იყო ახალ ადმინისტრაციულ საპროცესო კოდექსზე, სისხლის სამართლის კოდექსში განხორციელებულ ცვლილებებზე და რუსეთის უზენაესი სასამართლოს შესაბამის პრაქტიკაზე.[9] რუსეთის მთავრობამ სასამართლოს ასევე ინფორმაცია მიაწოდა 2019 წლის 27 დეკემბერს მიღებული „კომპენსაციის აქტთან“ დაკავშირებითაც, რომელიც ადგენს ზიანის ანაზღაურების უფლებას დაკავების პირობების დარღვევების გამო.

2019 წლის 29 აპრილს რუსეთის მთავრობამ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტს წარუდგინა დაკავების პირობებთან დაკავშირებით ანგარიში[10] და სამოქმედო გეგმა, რომლის მიხედვითაც, 2018 წლის 6 აპრილს რუსეთის მთავრობამ დაამტკიცა ფედერალური მიზნობრივი პროგრამა „პენიტენციური სისტემის განვითარება 2018-2026“, რომლის ბიუჯეტიც შეადგენს 54.9 მილიარდ რუბლს (დაახლოებით 763 მილიონი ევრო). აღნიშნული სამოქმედო გეგმა ფარავს როგორც წინა საპატიმრო, ასევე საპატიმრო დაწესებულებებს. 2018 წელს განხორციელდა 135 შენობის რეკონსტრუქცია, 183 წინა საპატიმრო დაწესებულების განახლება, 3 საპატიმრო დაწესებულებისა და 27 სასჯელაღსრულების ცენტრის გახსნა და ა. შ. 2018 წლის დეკემბერში რუსეთის სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსში შესული ცვლილებების, კერძოდ, განახლებული 109-ე მუხლის თანახმად, გაიზარდა გამომძიებლის მტკიცების ტვირთი დაკავების საჭიროების დასაბუთების შესახებ. 2016 წლიდან განხორციელებული რეფორმების შედეგად, საპატიმრო დაწესებულებებში მყოფ პირთა რაოდენობა 117,500 პირიდან (2016 წელს) შემცირდა 99,800 პირამდე (2019 წელს). საერთო ჯამში, საპატიმრო დაწესებულებებში მყოფ პატიმართა რაოდენობა 2017 წელთან შედარებით 2018 წელს შემცირდა 7%-ით (2013 წელთან შედარებით 17.2%-ით).

საქმეზე ევგენი მიხაილოვიჩ შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ სტრასბურგის სასამართლომ აღნიშნა, რომ რუსეთის ფედერაციის მიერ მიღებული „კომპენსაციის აქტით“ დაკავების პირობების დარღვევის საფუძველზე ზიანის ანაზღაურების დადგენილი მექანიზმი არის მარტივი და ხელმისაწვდომი, არ აწესებს მოსარჩელისათვის მიზანშეუწონელ ტვირთს.[11]

სტრასბურგის სასამართლოს ასევე აღნიშნავს, რომ საჩივრების განხილვის მექანიზმი შეიცვას მთელ რიგ პროცედურულ გარანტიებს. საჩივრები განიხილება კანონიერი სასამართლოს მიერ, შეჯიბრებითი და ღია პროცესის გარანტირებით; მოსარჩელეს აქვს შესაძლებლობა ჰყავდეს მის მიერ არჩეული სამართლებრივი წარმომადგენელი. სასამართლოს აქვს შესაძლებლობა წინასწარი ზომები გამოიყენოს, ეს არის მნიშვნელოვანი მექანიზმი განმცხადებლის სხვა დაწესებულებაში გადასაყვანად ან სამედიცინო შემოწმებისთვის.[12]

სტრასბურგის სასამართლომ გადაწყვეტილების 115-ე პარაგრაფში განმარტა, რომ: „სასამართლო კმაყოფილია პროცედურის განხორციელებისას არსებული პროცედურული გარანტიებით, როგორიცაა დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა, სამართლებრივ დახმარებასა და დაცვის სხვა საშუალებებზე წვდომა, რომლებიც დაკავშირებულია შეჯიბრებითობის პრინციპთან. დაკავებულთა სპეციალური მდგომაროების გასათვალისწინებლად მიღებულია შესაბამისი უსაფრთხოების ზომები. არ არსებობს მიზეზი იმ დასკვნის გამოსატანად, რომ პროცესი გონივრულ ვადაში არ წარიმართება ან არ მოხდება ზიანის ანაზღაურება დროულად.“

დაკავების არასათანადო პირობების შემთხვევაში შესაბამისი ზიანის ანაზღაურებასთან დაკავშირებით, სტრასბურგის სასამართლომ ამავე გადაწყვეტილებაში დაადგინა, რომ „ახალი კომპენსაციის აქტი, წარმოადგენს, რეალურად ადეკვატურ და ეფექტურ საშუალებას ზიანის ანაზღაურების მისაღებად და განმცხადებლებს დავის მათ სასარგებლოდ გადასაწყვეტად გონივრულ შესაძლებლობას სთავაზობს.“[13]

ამავე გადაწყვეტილების 129-ე პარაგრაფში სტრასბურგის სასამართლომ გამოხატა თავისი კმაყოფილება რუსეთის წინასწარი პატიმრობის დაწესებულებებში განხორციელებული მთელი რიგი პოზიტიური რეფორმების შესახებ.

ამ გადაწყვეტილების 133-ე, 134-ე და 135-ე პარაგრაფებში სასამართლომ დადებითად შეაფასა პენიტენციურ დაწესებულებებში დაკავების პირობების გაუმჯობესების მიმართულებით რუსეთის მთავრობის მიერ გატარებული ღონისძიებები.

ამავე გადაწყვეტილების 154-ე პარაგრაფის მიხედვით, სტრასბურგის სასამართლომ 2020 წლის 9 აპრილის გადაწყვეტილებით დაადგინა, რომ „კომპენსაციის შესახებ აქტი“ წარმოადგენს ადეკვატურ და ეფექტიან სამართლებრივი დაცვის საშუალებას რუსეთის ფედერაციაში პენიტენციურ დაწესებულებებში მყოფ პირთათვის. ამავე გადაწყვეტილების 155-ე პარაგრაფში სასამართლომ განაცხადა, რომ რუსეთის ფედერაციის წინააღმდეგ სტრასბურგის სასამართლოში შეტანილი ყველა იმ პირის სარჩელი,  რომელიც ეხება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 და მე-13 მუხლების დარღვევას რუსეთის პენიტენციურ დაწესებულებებში დაკავების არასათანადო პირობების არსებობის გამო, არ უნდა იქნეს დასაშვებად ცნობილი იმ საფუძვლით, რომ რუსეთშივე არსებობს მათი უფლებების ეფექტიანი დაცვის საშუალება „კომპენსაციის შესახებ აქტის“ სახით.

ამავე გადაწყვეტილების 161-ე პარაგრაფში სტრასბურგის სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს რუსეთის ხელისუფლების მიერ დაკავების მატერიალური პირობებისა და წინასწარ პატიმრობაში/პატიმრობაში მყოფი პირების რაოდენობის შემცირების საკითხზე. სასამართლო ასევე აღნიშნავს, რომ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტი დადებითად აფასებს რუსეთის პენიტენციურ დაწესებულებებში განხორციელებულ რეფორმებს. ყოველივე ზემოაღნიშნულზე დაყრდნობით, სტრასბურგის სასამართლო ადგენს, რომ რუსეთში ეროვნულ დონეზე არსებობს სამართლებრივი დაცვის ეფექტიანი მექანიზმები წინასწარ პატიმრობასა და პატიმრობაში მყოფი პირებისთვის.

საბოლოოდ, სასამართლომ დასაშვებად არ ცნო განმცხადებლების საჩივარი რუსეთის ციხეებში კონვენციის მესამე მუხლით დაცული წამების აკრძალვის უფლების დარღვევის შესახებ.[14]

***

ყურადსაღებია, ასევე, სტრასბურგის სასამართლოს მიერ 2014 წლის 31 ივლისს გამოტანილი განაჩენი საქმეზე ტერშიევი აზერბაიჯანის წინააღდეგ (Case of Tershiyev V. Azerbaijan)[15]:

განმცხადებელი აცხადებდა, რომ რუსეთში ექსტრადიციის შემთხვევაში იგი დაექვემდებარებოდა წამებას და მისი სიცოცხლე იქნებოდა საფრთხის ქვეშ, რამდენადაც იგი იყო ჩეჩენი და მონაწილეობდა სამხედრო მოქმედებებში რუსეთის ფედერალური ძალების წინააღმდეგ.[16]

განაჩენის მე-60, 62-ე და 63-ე პარაგრაფების მიხედვით, სასამართლომ დაადგინა, რომ განმცხადებლის ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინების მიუხედავად, რუსეთში ექსტრადიციის შემთხვევაში, იგი არ დაექვემდებარებოდა წამებას ან არაადამიანურ მოპყრობას.[17]

განაჩენის 61-ე პარაგრაფის მიხედვით, სასამართლომ დაადგინა, რომ გასათვალისწინებელი იყო ის ფაქტიც, რომ მოცემულ საქმეში ექსტრადიცია უნდა განხორციელებულიყო ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის ხელშემკვრელ სახელმწიფოში, რომელსაც კონვენციის დებულებების შესრულების ვალდებულება აქვს აღებული.[18]

[1] ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტი, 1288-ე შეხვედრა, გადაწყვეტილება CM/Del/Dec(2017)1288/H46-24, 2017 წლის 6-7 ივნისი.

[2] ევროპის საბჭო, მინისტრთა კომიტეტი, CM/Del/Dec(2019)1348/H46-23.

[3] რუსეთის ფედერაციის  შესახებ წამების კომიტეტის 2018 წლის 28 აგვისტოს მეექვსე პერიოდული ანგარიში (CAT/C/RUS/CO/6), პარაგრაფი 5.

[4] რუსეთის ფედერაციის  შესახებ წამების კომიტეტის 2018 წლის 28 აგვისტოს მეექვსე პერიოდული ანგარიში (CAT/C/RUS/CO/6), პარაგრაფი 6(e).

[5] რუსეთის ფედერაციის  შესახებ წამების კომიტეტის 2018 წლის 28 აგვისტოს მეექვსე პერიოდული ანგარიში (CAT/C/RUS/CO/6), პარაგრაფი 24.

[6] რუსეთის ფედერაციის  შესახებ წამების კომიტეტის 2018 წლის 28 აგვისტოს მეექვსე პერიოდული ანგარიში (CAT/C/RUS/CO/6), პარაგრაფი 38.

[7] გაეროს ადამიანის უფლებათა უმაღლესი კომისრის 2018 წლის ანგარიში (A/HRC/WG.6/30/RUS/2), პარაგრაფი 29; იხ. ასევე, მოსამარლეთა და იურისტთა დამოუკიდებლობის შესახებ სპეციალური მომხსენებლის 2014 წლის 30 აპრილის ანგარიში (A/HRC/26/32/Add.1), პარაგრაფი 89.

[8] ევგენი მიხაილოვიჩ შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ (Yevgeniy Mikhaylovich Shmelev against Russia), ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო (ECtHR), Application no. 41743/17,  2020 წლის 9 აპრილი, პარაგრაფი 13 [შემდეგში: შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ].

[9] შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ, პარაგრაფი 14.

[10] DH-DD(2019)473, იხილეთ ასევე: ევროპის საბჭოს 2019 წლის 4-6 ივნისს გამართული 1348-ე შეხვედრის ოქმი, CM/Notes/1348/H46-21, 2019 წლის 6 ივნისი.

[11] შმელევი რუსეთის წინააღმდეგ, პარაგრაფი 111.

[12] იქვე, პარაგრაფი 112.

[13] იქვე, პარაგრაფი 119.

[14] იქვე, პარაგრაფები 163-164.

[15] ტერშიევი აზერბაიჯანის წინააღმდეგ (Case of Tershiyev V. Azerbaijan), ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო (ECtHR), Application no. 10226/13, 2014 წლის 31 ივლისი.

[16] იქვე, პარაგრაფი 51.

[17] იქვე, პარაგრაფები 60, 62, 63.

[18] იქვე, პარაგრაფი 61.

უკრაინა. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული ვითარება. სექტემბერი, 2020

ა.შ.შ. სახელმწიფო დეპარტამენტი უკრაინაში ადამიანის უფლებების კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2020 წლის მარტში გამოქვეყნებულ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ საპატიმროებსა და დაკავების ცენტრებში არსებული პირობები კვლავ რჩებოდა მძიმედ, არ იყო თავსებადი საერთაშორისო სტანდარტებთან და, ზოგჯერ, საფრთხეს უქმნიდა პატიმრების სიცოცხლესა და ჯანმრთელობას. ფიზიკური ძალადობა, შესაბამისი სამედიცინო სერვისებისა და კვების უკმარისობა, ცუდი სანიტარული პირობები და ადექვატური განათების არარსებობა კვლავაც პრობლემად რჩებოდა. გადავსებულობა ისევ აქტუალურ საკითხს წარმოადგენდა, თუმცა, უფლებადამცველი ორგანიზაციები აღნიშნავდნენ, რომ 2016 წელს გატარებული რეფორმების შედეგად, ვითარება ამ კუთხით, შედარებით გამოსწორდა.

ანგარიშის მიხედვით, ასევე პრობლემას წარმოადგენდა ციხის პერსონალის მხრიდან განხორიცელებული ფიზიკური ძალადობის ფაქტები. მაგალითად, მარტში, #26 საპატიმროში ვიზიტისას, არასამთავრობო ორგანიზაცია “Kharkiv Human Rights Protection Group”-ის წარმომადგენლებს პატიმრებმა განუცხადეს, რომ ციხის ადმინისტრაციამ, იმისთვის, რომ თავიდან აერიდებინა სავარაუდო ბუნტი, გამოიძახა სპეც. დანიშნულების რაზმი და მასობრივ ცემას დაუქვემდებარა ისინი. ექსპერტებმა 7 პატიმრის სხეულზე სერიოზული ფიზიკური დაზიანების კვალი დაადასტურეს. 8 სხვა პატიმარი, ინციდენტის შემდგომ, გადაიყვანეს Kryvy Rih-ის საპატიმროში, ხოლო მანამდე, მათივე განცხადებით, აღნიშნული პატიმრები ციხის პერსონალმა დაუქვემდებარა ცემას. საპატიმროს ადმინისტრაციის განცხადებით, პატიმრებმა ჯანმრთელობის დაზიანები თავად, განზრახ მიიყენეს.

გარდა ამისა, ვრცელდებოდა ცნობები უშუალოდ პატიმრებს შორის ერთმანეთზე ძალადობის ფაქტებზეც. მაგალითად, პრესის მიერ მარტში გავრცელებული ცნობების თანახმად, ბერდიანსკის ციხეში ერთმა პატიმარმა მეორე გააუპატიურა, სავარაუდოდ, ციხის ადმინისტრაციის მითითების შესაბამისად. მსხვერპლი,  სავარაუდოდ, 23 წლის სამხედრო მოსამსახურე იყო, რომელიც საპატიმროში პოსტის ნებართვვის გარეშე მიტოვებისთვის იხდიდა სასჯელს. ციხის ადმინისტრაცია კატეგორიულად უარყოფდა, რომ დანაშაული მათი მითითების საფუძველზე მოხდა. პოლიციამ დაიწყო გამოძიება, მაგრამ ოქტომბრის თვის მდგომარეობით, არავინ დაუკავებიათ. პრესის მიხედვით, ადგილობრივი პროკურორი და პოლიციის წარმომადგენლები რამდენჯერმე შეხვდნენ მსხვერპლს და მისგან სავარაუდოდ ითხოვნდნენ ხელის მოწერას კონკრეტულ დოკუმენტზე, სადაც აღნიშნული იქნებოდა, რომ ის მომხდარ შემთხვევაზე პასუხისმგებლობას საპატიმროს ადმინისტრაციას არ აკისრებდა.  ადგილობრივი უფლებადამცველი ორგანიზაციების მიხედვით, აღნიშნულ საპატიმროზე წარსულში ვრცელდებოდა ცნობები სავარაუდო წამების შესახებ.

ანგარიშის მიხედვით, დაკავების დაწესებულებათა უმრავლესობა იყო მოძველებული და საჭიროებდა რემონტს. დაკავებულები აცხადებდნენ, რომ მათ საკნებში ვენტილაციის კუთხით საკმაოდ მძიმე პირობები იყო, ასევე – ფიქსირდებოდა მწერების ჭარბი რაოდენობა. პოლიციის დროებით და წინასწარი დაკავების ცენტრებში, საპატიმრო დაწესებულებებთან შედარებით, ზოგადი პირობები უფრო ცუდი იყო. ზოგიერთ შემთხვევაში, არ არსებობდა ადექვატური სანიტარული პირობები და შესაბამისი სამედიცინო სერვისები. საკუთარ 2017 წლის ანგარიშში, „ევროსაბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტი“ (CPT) გამოხატავდა შეშფოთებას იმაზე, რომ წინასწარი დაკავების ცენტრებში მყოფ პატიმრებს, ზოგადად, არ ჰქონდათ საკნის-გარეთ აქტივობებზე წვდომა, გარდა ეზოში დღეში ერთსაათიანი ვარჯიშისა.

ფიქსირდებოდა პრობლემები საჭმლის ხარისხის კუთხითაც. მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრები იღებდნენ დღეში სამჯერად კვებას, ბევრგან აღნიშნული საკვები ფასდებოდა, როგორც „საჭმელად უვარგისი“. პატიმრებში ხშირად გამოკიდებულნი იყვნენ იმ დამატებით საკვებზე, რომელსაც ოჯახებიდან გზავნილების სახით იღებდნენ. CPT აღნიშნავდა, რომ ზოგიერთ წინასწარი დაკავების ცენტრში, დაკავებულებს არ ჰქონდათ მდგრადი წვდომა საკვებსა და სასმელ წყალზე. ამას გარდა, UN SRT-ის მიხედვით, ჰიგიენის პროდუქტების უმრავლესობა, მათ შორის – ტუალეტის ქაღალდი, საპონი და ა.შ. პატიმრებს არ მიეწოდებოდათ და ისინი, ამ კუთხით, დამოკიდებულნი იყვნენ ოჯახებსა და ჰუმანიტარულ ორგანიზაციებზე.

გაერო და სხვა სადამკვირვებლო საერთაშორისო ორგანიზაციები ყურადღებას ამახვილებდნენ ჯანდაცვითი სერვისების მიწოდების კუთხით არსებულ სისტემურ პრობლემებზე. CPT მიხედვით, დღის წესრიგში იდგა ისეთი პრობლემები, როგორიცაა: კონფიდენციალურობის პრინციპის უგულებელყოფა; დაზიანებების არასათანადო და არაადექვატური აღწერა და შესაბამისი დარგის სამედიცინო სპეციალისტებზე (მათ შორის, გინეკოლოგებსა და ფსიქიატრებზე) არასათანადო წვდომა. დეფიციტი იყო თითქმის ყველა ტიპის მედიკამენტზე და პატიმრები იძულებულნი იყვნენ, ამ ასპექტში, თავიდან ბოლომდე ოჯახებზე ყოფილიყვნენ დამოკიდებულნი. საპატიმროებში მოქმედ სამედიცინო დაწესებულებებში პირობები იყო ცუდი და არაჰიგიენური. ბიუროკრატიული და ფინანსური ხასიათის საკითხები აფერხებდა პატიმართა დროულ გადაყვანას საქალაქო საავადმყოფოებში, რასაც შედეგად მათი გახანგრძლივებული ტრავმა და დაგვიანებული დიაგნოზი სდევდა თან.

ანგარიშში ასევე აღნიშნულია, რომ უკრაინაში პატიმრებსა და დაკავებულებს შეუძლიათ პატიმრობის პირობების შესახებ საჩივრებით მიმართონ სახალხო დამცველს. მიუხედავად ამისა, უფლებადამცველი ორგანიზაციები აცხადებდნენ, რომ ციხის ადმინისტრაცია ან ცენზურას უქვემდებარებდა აღნიშნულ საჩივრებს, ან ცდილობდა დაერწმუნებინა პატიმრები, არ გამოეყენებინათ აღნიშნული მექანიზმი. ფიქსირდებოდა საჩივრების ავტორი პატიმრების მიმართ სასჯელის დაკისრების და დევნის ფაქტებიც. უფლებადამცველი ჯგუფები ასევე აღნიშნავდნენ, რომ კანონისმიერი ნორმები ყოველთვის არ უზრუნველყოფნდნენ საჩივრების კონფიდენციალურობას, რაც პრობლემას წარმოადგენდა.

მიუხედავად იმისა, რომ საპატიმროების ადმინისტრაცია ზოგადად, ნებას რთავდა პატიმრებს, მიეღოთ ვიზიტორები, პატიმართა უფლებადამცველი ორგანიზაციები აღნიშნავდნენ, რომ ზოგიერთ ოჯახს ამ კანონიერი უფლების გამოყენებისთვის ქრთამის გადახდა უწევდა.

მთავრობა, ზოგადად, ნებას რთავდა ისეთ უფლებადამცველ ორგანიზაციებს, როგორიცაა – CPT, HRMMU და ომბუდსმენის ოფისი, დამოუკიდებელი სამონიტორინგო საქმიანობა ეწარმოებინათ საპატიმროებსა და დაკავების ცენტრებში.[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House უკრაინის შესახებ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში (საანგარიშო პერიოდი – 2019 წელი) წერდა, რომ ბევრ საპატიმროში არსებული პირობები არაჰიგიენური და ჯანმრთელობისთვის საშიში იყო.[2]

არასამთავრობო ორგანიზაცია Kharkiv Human Rights Protection group 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ უკრაინის ზოგიერთ პენიტენციურ დაწესებულებაში პატიმრებს არ გააჩნდათ საკმარისი რაოდენობის საწოლები, რის გამოც, იძულებულნი იყვნენ, ცვლებში ეძინათ.  აღნიშნული პრაქტიკა ფართოდ იყო გავრცელებული წინასწარი დაკავების იზოლატორებშიც, სადაც დაკავებულები ასევე უჩიოდნენ განათებისა და სუფთა ჰაერის ნაკლებებობასაც. ამ კუთხით, განსაკუთრებით პრობლემატურია ე.წ. „ტრანზიტული საკნები“, სადაც ერთი ციხიდან მეორეში გადასაყვანი პატიმრები დროებით არიან განთავსებულნი.

ფიზიკური პირობები პენიტენციურ დაწესებულებათა უმრავლესობის შემთხვევაში არადამაკმაყოფილებელია, რაც ძირითადად განპირობებული იყო ისეთი ფაქტორებით, როგორიცაა – საცხოვრებელი ფართის სიმცირე; მძიმე სანიტარული პირობები; სარდაფებში განთავსებული საკნები; განათების და ტემპერატურის კონტროლის კუთხით არსებული პრობლემები; შეზღუდული წვდომა სუფთა ჰაერსა და სასმელ წყალზე და ა.შ. როგორც წესი, ადექვატური საპატიმრო პირობები ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ არასრულწლოვანთათვის; ქალებისთვის და პრივილეგირებული პირებისთვის.

უკრაინის წინააღმდეგ მიმართულ იმ საქმეებში, სადაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მე-3 მუხლის (წამების აკრძალვა) დააადგინა, საქმე ეხებოდა საპატიმრო დაწესებულებებში ისეთ სამართალდარღვევებს, როგორიცაა: გადავსებულობა; არაადექვატური სანიტარული და ჰიგიენური პირობები; არასაკმარისი განათება და ვენტილაცია; საკნებში მწერებისა და ობის არსებობა; შხაპზე შეზღუდული წვდომა; შეზღუდული დღის გასეირნება; საკვების დაბალი ხარისხი და ა.შ. აღნიშნული დარღვევები დადგინდა უკრაინის არაერთ რეგიონში მდებარე მრავალ დაწესებულებაში.

ანგარიშის მიხედვით, პატიმრებისთვის განკუთვნილი საკვები სტანდარტები არ იყო თავსებადი ჯანდაცვის სამინისტროსა და „ევროპის საპატიმროთა წესებით“ დადგენილ სტანდარტებთან. საპატიმროთა უმრავლესობის შემთხვევაში, საჭმელს გააჩნდა ცუდი ორგანოლეპტიკური თვისებები; მზა საკვებში არ იყო საკმარისი რაოდენობის ხორცი; ცუდი შესანახი პირობების შედეგად გაფუჭებული საკვები მარაგები მაინც გამოიყენებოდა და ა.შ. ასევე, იყო პრობლემები ციხეებში საკვების დისტრიბუციის თვალსაზრისითაც.

ანგარიშში ასევე აღნიშნუალი, რომ 2018 წელს მიიღეს კანონი პენეტენციური სიტემის ოპტიმიზაციის შესახებ, რომელის ფარგლებშიც, 17 პენიტენციური დაწესებულება დროებით დაიხურა. დახურული ციხეები შეირჩა არა იმ პრინციპით, თუ რამდენად საჭიროებდა შენობა და იქ არსებული ფიზიკური პირობები ოპტიმიზაციისა და რემონტს, არამედ – საპატიმროში არსებულ პატიმართა რაოდენობით. მაგალითად, დაიხურა შოსტიკივსკას N66 ციხე, რომელიც ახალი გარემონტებული იყო და იქ არსებული პირობები სტანდარტებს აკმაყოფილებდა. ხოლო უკრაინაში მოქმედი ბევრი, გაცილებით ცუდი პირობების მქონე საპატიმრო კვლავ აგრძელებს ფუნქციონირებას. [3]

უკრაინის პარლამენტის ადამიანის უფლებათა კომისარის ოფისი საკუთარ 2020 წლის ანგარიშში წერდა, რომ 2018-2020 წლებში, უკრაინის საპატიმროებში კომისიის მიერ განხორიცელებულმა სამონიტორინგო ვიზიტებმა აჩვენა, რომ ადგილი ჰქონდა ისეთ დარღვევებს, როგორიცაა, მაგალითად – პატიმრების მიმართ არალეგალური ფიზიკური ძალის გამოყენება.

2019 წლის დეკემბერში, კროპივნიცკის წინასწარი დაკავების ცენტრში მორიგი სამონიტორინგო ვიზიტისას, კომისიამ მიიღო არაერთი საჩივარი წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ. ციხის ადმინისტრაცია ცდილობდა, დაემალა ჯანმრთელობა დაზიანებულ პატიმართა რეალური რაოდენობა და ასევე, არ აწვიდა მათ შესაბამის სამედიცინო დამხარებას. საბოლოოდ, გაირკვა, რომ ნაცემი იყო 82 დაკავებული და მხოლოდ კომისიის ჩარევის შემდგომ აღუდგათ მათ წვდომა შესაბამის სამედიცინო და იურიდიულ სერვისებზე. წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ფაქტები (22 შემთხვევა) გამოვლინდა ოლექსიევკას N 25 გამოსასწაორებელ კოლონიაშიც. ორივე ზემოხსენებული შემთხვევის ფაქტზე, უკრაინის გამოძიების სახელმწიფო ბიურომ გამოძიება დაიწყო.

2018 წლის განმავლობასი, კომისიამ მოქალაქეებისგან მიიღო 1666 საჩივარი პენიტენციურ დაწესებულებებში უფლებადარღვევების შესახებ. 2019 წელს კი ეს რიცხი 1775-მდე გაიზარდა, რომელთაგანაც 1023 ციხეში არაადექვატურ პირობებს ეხებოდა, ხოლო 43 კი – სავარაუდო წამებას.

წინასწარი დაკავების ცენტრებში სამონიტორინგო ვიზიტისას, ფიქსირდებოდა ისეთი დარღვევები, როგორიცაა – პატიმრებისთვის არაადექვატური საცხოვრებელი პირობები; პატიმრებს არ გააჩნდათ ინდივიდუალური საწოლები; საკანთა უმრავლესობა იყო გადავსებული და დაკავებულები იძულებულნი იყვნენ, დაეძინათ ცვლებში. პატიმრების განაწილებისას, ციხის ადმინისტრაცია არ ითვალისწინებდა საკნების ფართობს, რის შედეგადაც, ირღვეოდა პატიმრების უფლებები.

ვიზიტების უმრავლესობისას, გამოვლენილ იქნა, რომ საკნებში არსებული ელექტრო-ენერგიის გაყვანილობა პოტენციურად საშიში იყო პატიმრების სიცოცხლისა და ჯანმრთელობისთვის, ასევე – არღვევდა უკრაინაში მოქმედ კანონს სახანძრო უსაფრთხოების შესახებ.

ამას გარდა, უკრაინის საპტიმროებში, ადგილი ჰქონდა დაკავებული შ.შ.მ. პირების უფლებების დარღვევასაც. კერძოდ, ციხეების ადმინისტრაცია არ უქმნიდა მათ საერთაშორისო და ეროვნული სტანდარტებით გათვალისწინებულ და აუცილებელ საცხოვრებელ პირობებს.[4]

[1] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2019 – Ukraine; published in March 2020; available at

[accessed 29 September 2020]

[2] Freedom House – “Freedom in the World 2020 – Ukraine”; published in March 2020; available at

[accessed 29 September 2020]

[3] Kharkiv Human Rights Protection group – Seventh Periodic Report of Ukraine on Implementation of the Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment; published in January 2020; available at

[accessed 30 September 2020]

[4] The Ukrainian Parliament Commissioner for Human Rights – “Information of the Ukrainian Parliament Commissioner for Human Rights, acting as a national preventive mechanism, on the implementation in Ukraine of the UN Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (submitted in the context of the seventh periodic report of Ukraine on the implementation of the Convention at the 70th session of the Committee against Torture )“; published in 2020; available at

[accessed 30 September 2020]

თურქეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული ვითარება. აპრილი, 2020

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის რესპუბლიკის შესახებ წერს, რომ ქვეყნის კონსტიტუცია კრძალავს წამებას, არაადამიანურ და ღირსების შემლახავ მოპყრობას, თუმცა ადგილობრივი და საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები აღნიშნავენ, რომ ზოგიერთი პოლიციის ოფიცერი, ციხის პერსონალი, სამხედრო და სადაზვერვო სამსახურის თანამშრომელი მსგავს პრაქტიკას მიმართავს. ადგილობრივი უფლებადამცველი ორგანიზაციები, ანკარის ადვოკატთა ასოციაცია, ოპოზიციური პოლიტიკური ფიგურები და საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ სახელისუფლებო აგენტები, დაკავების ცენტრებში, ზოგიერთი პირის მიმართ იყენებენ დაშინებას, არასათანადო მოპყრობას და სავარაუდოდ წამებასაც. ანკარის ადვოკატთა ასოციაციამ გაასაჯაროვა წამების სავარაუდო მსხვერპლთა დეტალური ინტერვიუები, სადაც ისინი საუბრობენ მათ მიმართ მოპყრობაზე. თურქეთის ეროვნული პოლიცია მსგავსი შინაარსის ბრალდებებს უარყოფს.

2018 წლის თებერვალში გაეროს სპეციალური მომხსენებელი წამების საკითხებზე, ნილს მელზერი, სერიოზულ შეშფოთებას გამოთქვამდა თურქეთის პოლიციის საპატიმროებში წამებისა და სხვა არაადამიანური მოპყრობის შესახებ მზარდი ბრალდებების თაობაზე. მელზერი აღნიშნავდა, რომ დიდი რაოდენობა ადამიანებისა, რომლებიც კავშირში იყვნენ გიულენის მოძრაობასთან ან ქურთისტანის მუშათა პარტიასთან, აცხადებდნენ არასათანადო მოპყრობის შესახებ; კერძოდ, აღიარებითი ჩვენებისა თუ სხვათა დადანაშაულების მიზნით მათ მიმართ დაკითხვის სასტიკი მეთოდების გამოყენების შესახებ. აღნიშნული სასტიკი მეთოდები მოიცავდა ცემას, ელექტროშოკის გამოყენებას, ცივი წყლის დასხმას, ძილის შეწყვეტას, დაშინებას, თავდასხმას და სექსუალურ ძალადობას. სპეციალური მომხსენებელი აცხადებდა, რომ ხელისუფლება არ დგამდა სათანადო ნაბიჯებს მსგავსი შინაარსის ბრალდებების სათანადო გამოძიებისა და დამნაშავეთა პასუხისგებაში მიცემის მიმართულებით.

ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები საუბრობენ წამებისა და არასათანადო მოპყრობის შესახებ პოლიციის საკნებში. მათი მტკიცებით, ასეთი პრაქტიკა უფრო გარცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონების პოლიციის ზოგიერთ განყოფილებაში. ადამიანის უფლებათა დაცვის ასოციაციის ინფორმაციით, 2019 წლის პირველი 6 თვის განმავლობაში, მათ მიიღეს 65 საჩივარი სავარაუდო წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის შესახებ აღმოსავლეთ და სამხრეთ აღმოსავლეთ რეგიონებიდან. მიუხედავად იმისა, რომ ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ მისდევს ნულოვანი ტოლერანტობის პოლიტიკას პოლიციის მხრიდან წამების გამოყენების საკითხში, უფლებადამცველი ჯგუფები აცხადებენ, რომ ხელისუფლების მხრიდან სერიოზული ქმედებებს ადგილი არ აქვს.

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი იგივე ანგარიშში წერს, რომ თურქეთის ციხეები ზოგადად შეესაბამება გაეროს სპეციალური მომხსენებლის სტანდარტებს ფიზიკური პირობების, როგორიცაა მაგალითად, ინფრასტრუქტურა და საბაზისო აღჭურვილობა, კუთხით. აღსანიშნავი გამონაკლისია გადატვირთულობა, რომელიც თავის მხრივ, იწვევს პრობლემებს პატიმართა სათანადო ჯანდაცვის უზრუნველყოფის კუთხით. ანგარიშში ნათქვამია, რომ 2019 წელს ხელისუფლებამ მოიძია დაფინანსება დამატებითი საპატიმროებისთვის.

ციხეების გადატვირთულობა სერიოზული პრობლემაა. თურქეთის რესპუბლიკის იუსტიციის სამინისტროს მონაცემებით, ქვეყნის 353 საპატიმრო 218 950 პატიმარზეა გათვლილი, პატიმართა რაოდენობა კი 286 ათასია. ოფიციალური სტატისტიკის არ არსებობის პირობებში, დამკვირვებლები ვარაუდობენ, რომ გასული წლის განმავლობაში 3 ათასი პატიმარი სამარტოო საკანში იყო გამწესებული. სამარტოო საკნის გამოყენების პრაქტიკამ იმატა, რაც დამკვირვებლების ვარაუდით, დაკავშირებულია ციხეებში თვითმკვლელობის მზარდ მაჩვენებელთან.

არასრულწლოვანი პატიმრები, იმ შემთხვევაში თუ ცალკე დაწესებულება არაა ხელმისაწვდომი, იმყოფებიან იმავე საპატიმროებში, სადაც სრულწლოვანი პატიმრები, თუმცა განცალკევებულ სექციებში. ნებადართულია ექვს წლამდე ასაკის ბავშვების ყოფნა პატიმარ დედებთან. წინასწარ პატიმრობაში მყოფი პირები იმავე დაწესებულებებში არიან, სადაც მსჯავრდებულები.

ხელისუფლება არ აქვეყნებს მონაცემებს ციხეში არსებული პირობების ან ციხის თანამშრომელბის ქმედებების შედეგად გარდაცვლილი პატიმრების შესახებ. ადგილობრივი მედიის მტკიცებით, იზმირის ციხეში, რვა თვის განმავლობაში 14 პატიმარი გარდაიცვალა. მედიასაშუალების მტკიცებით, არსებულმა გადატვირთულობამ და სათანადო ჰიგიენისა და საკვების ნაკლებობამ ეპიდემიის გავრცელება გამოიწვია, რის გამოც კარანტინის დაწესება გახდა აუცილებელი.

ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები ამტკიცებენ, რომ პატიმრები ხშირად განინდიან სასმელი წყლის, სათანადო გათბობის, ვენტილაციის, განათების, საკვებისა და ჯანდაცვის სერვისების ნაკლებობას. იგივე პრობლემების შესახებ 2019 წლის სექტემბერში პარლამენტის დაკავებულთა და მსჯავრდებულთა უფლებების დაცვის კომიტეტის წევრმაც განაცხადა.

2019 წლის სექტემბერში იუსტიციის სამინისტრომ პარლამენტისადმი მოხსენებაში განაცხადა, რომ 1300-ზე მეტი სამედიცინო მუშაკი ემსახურებოდა 286 ათას პატიმარს; მათ შორის იყო 6 ექიმი, 65 სტომატოლოგი და 805 ფსოქოლოგი. უფლებადამცველი ასოციაციები სერიოზულ შეშფოთებას გამოთქვამდნენ ციხის ექიმების ნაკლებობის გამო. ადამიანის უფლებათა ასოციაციის ინფორმაციით, 2019 წლის დეკემბერში 1334 პატიმარი იყო ავად ქვეყნის ციხეებში და მათგან 457 მძიმე მდგომარეობაში.

უფლებადამცველი ორგანიზაციები ამტკიცებენ, რომ ექიმები, მათ მიმართ შემდგომი რეპრესიების შიშის გამო, ხელს არ აწერენ სამედიცონო დოკუმენტაციას, რომელიც პატიმრების სავარაუდო წამებას ასახავს. შედეგად, პატიმრები ვერ ახერხებენ მათ მიმართ სავარაუდო წამების დამადასტურებელი სამდიცინო დოკუმენტაციის მოპოვებას. მთავარ პროკურატურას აქვს ფართო დისკრეცია, განსაკუთრებით ანტიტერორიტული კანომდებლობით, რომ პირები, ვისაც მიიჩნევენ საზოგადოების უსაფრთხოებისთვის საფრთხის მატარებლად, განამწესონ წინასწარ პატიმრობაში, მიუხედავად სამედიცინო დოკუმენტებით დადასტურებული სერიოზული ავადმყოფობისა.

ხელისუფლებამ რიგ შემთხვევებში, არაადამიანური და ღირსების შემლახავი მოპყრობის სარწმუნო ბრალდებების შემთხვევებში, დაიწყო გამოძიება, თუმცა არ გაუსაჯაროვებია გამოძიების შედეგები ან ინფორმაცია დამნაშავეთა პასუხისგებაში მიცემის შესახებ. მთავრობა არ ასაჯაროვებს ინფორმაციას ციხეში სავარაუდო ძალადობის შესახებ. ზოგიერთი უფლებადამცველი ორგანზიაცია ამტკიცებს, რომ პატიმრებს ხშირად თვითნებურად უკრძალავენ ოჯახის წევრებთან და ადვოკატებთან შეხვედრას.

მთავრობა ნებას რთავს ზოგიერთ დამკვირვებელს, მათ შორის პარლამენტარებს, მოინახულონ საპატიმრო დაწესებულებები. მთავრობა ციხეების მონიტორინგის ნებას არ რთავს არასამთავრობო ორგანიზაციებს.[1]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Freedom House“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, ხელისუფლების მხრიდან წამების გამოყენება კვლავ რჩება აქტუალურ საკითხად. უსაფრთხოების სამსახურის თანამშრომლები წამებას და სხვა არაადამიანურ მოპყრობას იყენებენ კონკრეტული პროფილის პირების მიმართ, ესენი არიან გიულენის მოძრაობის წევრები, ქურთები და მემარცხენეები. პროკურატურა მსგავს ბრალდებებს არ იძიებს.[2]

საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა დამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში თურქეთის შესახებ წერს, რომ 2016 წლის სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ გაზრდილი იყო ბრალდებები წამებისა და სხვა არაადამიანური მოპყრობის შესახებ; თუმცა, ბოლო ოთხი წლის განმავლობაში პირველად, აღნიშნული მიმართულებით, თურქეთში პროგრესი შეინიშნება. მსგავსი მოპყრობის ობიექტები არიან ქურთები, მემარცხენეები და ფეთჰულა გიულენის მიმდევრები.

ევროსაბჭოს წამების პრევენციის კომიტეტმა, სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, ორი ვიზიტი განახორციელა თურქეთში, მათ შორის უკანასკნელი 2019 წლის მაისში, თუმცა თურქეთის ხელისუფლებამ კომიტეტს ანგარიშის გამოქვეყნების ნებართვა არცერთ შემთვევაში არ მისცა.[3]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2019 – Turkey, 11 March 2020

 (accessed on 31 March 2020)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2020 – Turkey, 4 March 2020

 (accessed on 31 March 2020)

[3] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Turkey, 14 January 2020

 (accessed on 31 March 2020)

რუსეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული ვითარება. იანვარი, 2020

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში რუსეთის ფედერაციის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციით აკრძალულია წამება და ძალადობა აღიარებითი ჩვენების მისაღებად, ბევრი სანდო წყარო ამტკიცებს, რომ სამართალდამცველები მსგავს ქმედებებში ჩართულნი არიან და ხელისუფლება მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში აგებინებს პასუხს დამნაშავეებს.

პოლიციელების მხრიდან დაკავებულებზე ფიზიკური ძალადობის შესახებ სისტემატურად ვრცელდება ინფორმაცია და მსგავს ქმედებებს ძირითადად ადგილი აქვს დაკავების პირველ დღეებში წინასწარი დაკავების იზოლატორებში. ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები და ყოფილი პოლიციები აცხადებენ, რომ ძირითადად გამოიყენება ელექტროშოკი, მხუთავი აირი, გაჭიმვა ან ხდება ზეწოლა სახსრებსა და მყესებზე, რადგან ასეთი მეთოდი ნაკლებად ტოვებს ხილულ კვალს. აღნიშნული სახის პრობლემა განსაკუთრებით აქტიურად დგას ჩრდილოეთ კავკასიაში.

მრავლად ვრცელდება ინფორმაცია უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის მხრიდან წამების გამოყენების შესახებ ახალგაზრდა ანარქისტი და ანტიფაშისტი აქტივისტების წინააღმდეგ, რომელთაც ედავებიან სხვადასხვა სახის ტერორისტულ და ექსტრემისტულ შემთხვევებში ჩართულობას. აღიარებითი ჩვენების მისაღებად, სავარაუდოდ, წამება (ცემა და ელექტროშოკი) გამოიყენეს აქამდე უცნობი ორგანიზაციების „ქსელის“ და „ახალი დიდების“ წევრების წინააღმდეგ.

მრავლად ვრცელდება ინფორმაცია ეჭვმიტანილებზე ზეწოლის მიზნით, მათი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში 30 დღით ან მეტი ვადით დაკავების და მათი დასჯის მეთოდად ფსიქიატრიულ დაწესებაში გამწესების შესახებ.

ციხეებსა და დაკავების ცენტრებში არსებული პირობები განსხვავებულია, მაგრამ ხშირად მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიშია. გადატვირთულობა, ბადრაგისა და პატიმრების მხრიდან ძალადობა, ჯანდაცვაზე შეზღუდული წვდომა, საკვების დეფიციტი და არასათანადო სანიტარული მდგომარეობა გავრცელებულია ციხეებში, კოლონიებსა და სხვა დაკავების დაწესებულებებში.

ციხეების გადატვირთულობა კვლავ სერიოზული პრობლემაა. მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის სამართლის კოდექსი მოითხოვს ქალთა და მამაკაცთა, არასრულწლოვანთა და ზრდასრულთა, წინასწარ პატიმრობაში მყოფთა და მსჯავრდებულთა განცალკევებას სხვადასხვა ბლოკებში, ყველა საპატიმრო დაწესებულება არ იცავს აღნიშნულ წესს. არასამთავრობო ორგანიზაცია სასჯელაღსრულების საერთაშორისო რეფორმა ამტკიცებს, რომ ქალთა საპატიმრო დაწესებულებებში, ზოგადად, უკეთესი პირობებია, ვიდრე მამაკაცთა ციხეებში, თუმცა ქალთა საპატიმროებშიც პირობები სტანდარტზე დაბალია.

ბადრაგის მხრიდან ფიზიკური ძალადობა სისტემურია. მედია საშუალებამ „ნოვაია გაზეტა“ 2018 წლის 20 ივლისს გამოაქვეყნა ვიდეო, რომელიც არასამთავრობო ორგანიზაცია „საჯარო ვერდიქტმა“ გაავრცელა. ვიდეოში ჩანს, 2017 წლის ივნისში, იაროსლავის ოლქის ციხეში „IK-1“ 17 ბადრაგი როგორ აწამებს პატიმარ ევგენი მაკაროვს. მინიმუმ 11 თანამშრომელი და ასევე, გამომძიებელი, რომელმაც სათანადო რეაგირება არ მოახდინა საჩივარზე, ასევე 5 პატიმარი დააპატიმრეს მაკაროვის წინააღმდეგ ძალადობის გამო. 24 ივლისს მაკაროვის ადვოკატმა ირინა ბირიუკოვამ, მას შემდეგ რაც სიკვდილის მუქარები მიიღო, ქვეყანა დატოვა, თუმცა მოგვიანებით ის სამშობლოში დაბრუნდა. ვიდეოს გამოქვეყნების დროს, მაკაროვი გადაყვანილი იყო იაროსლავი ოლქის ციხეში „IK-8“, სადაც, მისი მტკიცებით, მას ციხის პერსონალი სხვადასხვა მიზეზების გამო მძიმედ ცემდა. 19 სექტემბერს საგამოძიებო კომიტეტმა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ მაკაროვის „IK-8“ ციხეში ცემის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო. 1-ელ ოქტომბერს მაკაროვი ციხიდან გაათავისუფლეს. მაკაროვის საქმეს ფართო გამოხმაურება მოჰყვა და ბევრ მსგავს ფაქტთან დაკავშირებით (პატიმრების წამება) ციხის პერსონალის წინააღმდეგ სისხლის სამართლებრივი დევნა დაიწყო.

პატიმრების მხრიდან პატიმრებზე ძალადობა ასევე წარმოადგენს პრობლემას. 2018 წლის 5 ივლისს, მაგალითად, უკრაინელი პატიმარი სამედიცინო დაწესებულებაში ფეხების მოტეხილობითა და სისხლჩაქცევებით გადაიყვანეს. მისი ადვოკატის მტკიცებით, პავლო ჰრიბი როსტოვი დონზეში გადაყვანის დროს პატიმრებმა ცემეს.

გასული წლის განმავლობაში, ასევე, ვრცელდებოდა ინფორმაცია ციხის ადმინისტრაციის მიერ პატიმრების წინააღმდეგ ძალადობის ჩადენისთვის პატიმრების გამოყენების შესახებ. პირველ აგვისტოს, ვლადიმირში, ორი პატიმარი და 6 თანამშრომელი წამებისთვის გაასამართლეს, მას შემდეგ, რაც წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში წამებისთვის განკუთვნილი პალატა აღმოაჩინეს. სასამართლო გადაწყვეტილებაში ნათქვამი იყო, რომ წინასწარი დაკავების იზოლატორში პატიმრებს ამყოფებდნენ ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის გამოსაყენებლად, რათა სხვა პატიმრებს მოეხდინათ თვით-ინკრიმინირება.

გადატვირთულობის დონე, კვების, ვენტილაციის, გათბობისა და სანიტარული სტანდარტები სხვადასხვა დაწესებულებაში სხვადასხვაგვარია, თუმცა, ზოგადად, ცუდია. არასამთავრობო ორგანიზაციები საუბრობენ გადაადგილებისა და ვარჯიშის მინიმალურ შესაძლებლობებზე. სასმელი წყალი ხანდახან ნორმირებულია და საკვების ხარისხი დაბალია. ბევრი პატიმარი დამოკიდებულია ოჯახისგან ან არასამთავრობო სექტორისგან მიწოდებულ საკვებზე. ხარისხიან ჯანდაცვაზე წვდომა კვლავ პრობლემაა.

2017 წლის ანგარიშში „Amnesty International“ წერს, რომ ქვეყნის საპატიმრო ტრანსპორტირების პრაქტიკა „გულაგების ეპოქის მემკვიდრეობაა“. პატიმრები კვირების მანძილზე გადაყავთ ვიწრო მატარებლებით, სადაც არაა ვენტილაცია, ბუნებრივი სინათლე, შეზღუდულია წყალი და საპირფარეშოებზე წვდომა.

არასამთავრობო სექტორი ამტკიცებს, რომ აივ ინფექციის მქონე პატიმრებს არ უწევენ ადექვატურ მკურნალობას.

გავრცელებული ცნობებით, პოლიტიკური ნიშნით დაპატიმრებულებს ამყოფებენ განსაკუთრებით მძიმე საპატიმრო პირობებში და ისინი არიან ისეთი სადამსჯელო ქმედებების ობიექტები, როგორიცაა სამარტოო საკანში ან ფსიქიატრიულ განყოფილებაში გამწესება. 2018 წლის 21 სექტემბერს უკრაინელი პატიმარი ოლექსანდერ კოლჩენკო სამი დღის განმავლობაში სამარტოო საკანში გაამწესეს. მისი ადვოკატის მტკიცებით, აღნიშნული სადამსჯელო ღონისძიება დაკავშირებული იყო პატიმრის თხოვნასთან, რომ იგი უკრაინის კონსულს მოენახულებინა.

მსჯავრდებულებს და წინასწარ პატიმრობაში მყოფ პირებს აქვთ ვიზიტორების მიღება უფლება, თუმცა მათი ეს უფლება სხვადასხვა გარემოებების გამო შეიძლება შეიზღუდოს ციხის ადმინისტრაციის მიერ. კანონით, შედარებით მძიმე სასჯელის მქონე პატიმრებს აქვთ ნაკლები დრო ვიზიტორებისთვის, მოსამართლეს, კონკრეტულ შემთხვევაში, შეუძლია პატიმარს ვიზიტები აუკრძალოს. ციხის ადმინისტრაციამ, ასევე, შეიძლება ვიზიტი არ დაუშვას უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკების მიზეზით.

მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრებს საჩივრების წარდგენის უფლება აქვთ როგორც საჯარო ზედამხედველობის კომისიაში, ასევე ადამიანის უფლებათა ომბუდსმენის ოფისში, ისინი ერიდებიან აღნიშნული უფლების გამოყენებას, რადგან ეშინიათ შემდგომი რეპრესიების. ციხის რეფორმის აქტივისტების მტკიცებით, მხოლოდ ის პატიმრები, ვინც მიიჩნევს, რომ სხვა გზა აღარ აქვთ, რისკავენ საჩივრების დაწერას. საჩივრები, რომლებიც საჯარო ზედამხედველობის კომისიამდე აღწევს, როგორც წესი, ფოკუსირებულია მცირე პირადი ხასიათის თხოვნებზე.

არასამთავრობო სექტორის ინფორმაციით, ბევრი პატიმარი, რომელთაც წამების შესახებ განაცხადეს, მოგვიანებით, ცრუ ბრალდებაში დაადანაშაულეს, რაც ხშირად სასჯელის დამატებით დასრულდა. 2018 წლის 11 იანვარს კიროვის ოლქის საგამოძიებო კომიტეტმა ცრუ ბრალდების მუხლით საქმე აღძრა ერთერთი პატიმრის წინააღმდეგ, რომელიც ამტკიცებდა, რომ იგი აწამეს (ცემა და ელექტროშოკი) საპატიმრო დაწესებულებაში „IK-1“. მედიაში გავრცელებული ინფორმაციით, აღნიშნულ საპატიმროში ეს იყო მეორე შემთხვევა, როდესაც პატიმარმა დაწესებულების წინააღმდეგ წამების გამო საჩივარი შეიტანა.

ხელისუფლება ნებას რთავს საჯარო ზედამხედველობის კომისიის რეგულარულად მოინახულოს საპატიმრო დაწესებულებები და შეამოწმოს იქ არსებული პირობები. ოფიციალური ინფორმაციით, კომისიის 1154 წევრმა ვიზიტები განახორციელა 81 რეგიონში. ადამიანის უფლებათა აქტივისტები აცხადებენ, რომ კომისიის ბევრი წევრი ახლო კავშირშია ხელისუფლებასთან და მათ შორის არიან ისეთებიც, ვინც წარსულში სამართალდამცავ ორგანოებში მუშაობდა.

2018 წლის 19 ივლისს მიღებული კანონის თანახმად, საჯარო ზედამხედველობის კომისიის წევრებს უფლება აქვთ, პატიმრების თანხმობის საფუძველზე, აწარმოონ პატიმრების ფოტო და ვიდეო გადაღება. კომისიის წევრებს, ასევე, უფლება აქვთ აიღონ ჰაერის სინჯები და აწარმოონ სხვა გარემოსდაცვითი ინსპექტირება; ასევე, შეისწავლონ უსაფრთხოების და ფსიქიატრიულ დაწესებულებაზე წვდომის შესაძლებლობები.

ხელისუფლება ნებას რთავს წამების პრევენციის კომიტეტს, მოინახულონ ციხეები, თუმცა არ თანხმდება კომიტეტის მიერ ანგარიშის გამოქვეყნებას. უკანასკნელად კომიტეტმა ანგარიში 2013 წელს გამოაქვეყნა (ვიზიტი განხორციელდა 2012 წელს).[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში რუსეთის შესახებ წერს, რომ პოლიციის მხრიდან ძალის გადამეტება ფართოდაა გავრცელებული და სამართალდამცველები იყენებენ ელექტროშოკს და გაჭიმვას, რადგან ასეთი მეთოდი ნაკლებად ტოვებს ხილულ კვალს. ციხეები გადატვირთულია და დგას სანიტარიის პრობლემა; პატიმრებს არ აქვთ სათანადო წვდომა ჯანდაცვაზე და ბადრაგის მხრიდან შევიწროვების ობიექტები არიან. 2018 წლის აგვისტოში მედიაში გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანს, ბადრაგი ორგანიზებულად როგორ ცემს პატიმარს იაროსლავლის ციხეში. ხელისუფლებამ, სახალხო გამოძახილის შემდეგ, დააპატიმრა 12 ბადრაგი. გასული წლის დეკემბერში, არასამთავრობო სექტორი კვლავ საუბრობდა ამავე რეგიონის სხვა ციხეში არსებულ სისტემატურ ძალადობაზე.[2]

2018 წლის აგვისტოში მედია საშუალებაში „მედუზა“ გავრცელდა ინფორმაცია 2018 წლის განმავლობაში წამების საჯაროდ გახმაურებული 50-ზე მეტი შემთხვევის შესახებ. დამნაშავეებს შორის იყვნენ პოლიციელები, გამომძიებლები, უსაფრთხოების აგენტები და პენიტენციური სისტემის თანამშრომლები. ხელისუფლებამ მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაზე დაიწყო გამოძიება და მხოლოდ ერთი საქმე მივიდა სასმართლომდე.[3]

უფლებადამცველი ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2020 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში რუსეთის ფედერაციის შესახებ წერს, რომ წამება და სხვა არაადამიანური მოპყრობა კვლავ ფართოდაა გავრცელებული, განსაკუთრებით წინასწარი დაკავების ცენტრებსა და ციხეებში. გრძელდება პროცესი იაროსლავლის ციხის თანამშრომლების წინააღმდეგ, რომელთაც ბრალად ედებათ 2018 წელს პატიმრის ცემა. 2019 წლის აგვისტოში ხელისუფლებამ განაცხადა, რომ გამოიძიებდა პეტერბურგის წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში პატიმრების მიმართ არასათანადო მოპყრობის ფაქტების შესახებ ცნობებს. სექტემბერში სასამართლომ პირველად გამოიტანა გამამტყუნებელი განაჩენი ფედერალური უსაფრთხოების სამსახურის ყოფილი თანამშრომლის წინააღმდეგ, რომელსაც ეჭვმიტანილის წამებაში ადანაშაულებდნენ. მიუხედავად ამისა, ხელისუფლება ხშირად უყურადღებოდ ტოვებს არაადამიანური მოპყრობის ფაქტებს და არ სჯის პასუხისმგებელ პირებს.[4]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Russia, 13 March 2019

 (accessed on 21 June 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Russia, 4 February 2019

 (accessed on 21 June 2019)

[3] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Russia, 17 January 2019

 (accessed on 21 June 2019)

[4] HRW – Human Rights Watch: World Report 2020 – Russia, 14 January 2020

 (accessed on 20 January 2020)

სერბეთი. სასამართლო; საპატიმროები; ლგბტი; აივ-შიდსი. ოქტომბერი, 2019

სერბეთი კონსტიტუციური, მრავალპარტიული, საპარლამენტო დემოკრატიაა. ქვეყანაში ბოლო საპარლამენტო და საპრეზიდენტო არჩევნები 2016 და 2017 წლებში ჩატარდა. საერთაშორისო დამკვირვებლების მიერ არჩევნები შეფასდა როგორც ძირითადად თავისუფალი. 2017 წელს ქვეყნის პრეზიდენტად ალექსანდარ ვუჩიჩი (სერბეთის პროგრესული პარტია) აირჩიეს. სამოქალაქო ხელისუფლება უსაფრთხოების ძალების ეფექტურ კონტროლს ახორციელებს. ადამიანის უფლებათა დარღვევები ქვეყანაში მოიცავს ისეთ საკითხებს, როგორიცაა კორუფცია მთავრობაში, ძალადობა ჟურნალისტების და ლგბტი თემის მიმართ.[1]

საპატიმრო პირობები – ბევრი ციხე და დაკავების ცენტრი არ შეესაბამება საერთაშორისო სტანდარტებს. საპატიმრო პირობები მძიმეა, რაც გამოწვეულია გადატვირთულობით და არასათანადო ჯანდაცვით. იუსტიციის სამინისტროს მონაცემებით, საპატიმრო დაწესებულებების ტევადობა 9800-მდე გაიზარდა, თუმცა პატიმართა რაოდენობა 2018 წელს 10600 იყო. ხელისუფლება სათანადოდ იძიებს სავარაუდო არასათანადო მოპყრობის ფაქტებს. საპატიმრო დაწესებულებებში, კანონის შესაბამისად, დაიშვებიან დამოუკიდებელი დამკვირვებლები. 2018 წელს ბელგრადის რაიონული ციხე და სპეციალური საპატიმრო ჰოსპიტალი სრულად იქნა რეაბილიტირებული.[2]

წამების პრევენციის კომიტეტის ბოლო ვიზიტი სერბეთში 2017 წელს შედგა და ძირითადად ფოკუსირებული იყო წინასწარ პატიმრობაში მყოფ პირებზე. კომიტეტის შეფასებით, ყველა იმ წინასწარი პატიმრობის დაწესებულებაში, სადაც ვიზიტი განხორციელდა, პატიმრები არ უჩივიან არასათანადო ფიზიკურ მოპყრობას. კომიტეტი აღნიშნულს დადებითად აფასებს. ისევე როგორც 2015 წლის ვიზიტისას, 2017 წელსაც კომიტეტი აღნიშნავს, რომ ჯანდაცვის სამინისტრო კვლავ არ ახორციელებს ციხეებში ჯანდაცვის სერვისების ფუნქციონირების სრულ ინსპექტირებას. ასევე, არ შეინიშნება განვითარება ციხეებში ჯანდაცვაზე პასუხისმგებლობის ჯანდაცვის სამინისტროზე გადაცემის კუთხით. სამედიცინო პერსონალის კუთხით ვითარება დამაკმაყოფილებელია. ზოგადად, ყველა ახალი პატიმარი 24 საათის განმავლობაში გადის სამედიცინო შემოწმებას, რაც გულისხმობს ვიზუალურ დათვალიერებას, ანამნეზს და ძირითად გასაუბრებას. თუმცა, წინასწარ პატიმრობაში მყოფ პირთა უმრავლესობა აღნიშნავს, რომ სამედიცინო შემოწმება მხოლოდ გასაუბრებით შემოიფარგლება. „B“, „C“ ჰეპატიტისა და „HIV“ ტესტის ჩატარება გათვალისწინებულია ყველა ახალი პატიმრისთვის და იმ დაწესებულებებში, რომელიც კომიტეტმა მოინახულა, აღნიშნული ტესტი ძირითადად ტარდება.[3]

სასამართლო სისტემის დამოუკიდებლობა – სერბეთის კონსტიტუცია ადგენს სასამართლოს დამოუკიდებლობას, თუმცა სისტემა მოწყვლადია კორუფციისა და პოლიტიკური გავლენის მიმართ. წყაროები აღნიშნავენ, რომ მიუხედავად გარკვეული წინსვლისა, პოლიტიკური გავლენა სასამართლოზე მაინც რჩება შეშფოთების საგნად. ამჟამინდელი საკონსტიტუციო და საკანონმდებლო ნორმები კვლავ ტოვებს სივრცეს სასამართლო ხელისუფლებაზე პოლიტიკური გავლენის შესანარჩუნებლად. აღნიშნული საკითხი ევროკავშირის სტრუქტურების მიერ მომზადებულ სხვადასხვა ანგარიშში შეშფოთების საგანს წარმოადგენს.[4] სასამართლოს დამოუკიდებლობაზე პოლიტიკური ზეგავლენის ინსტრუმენტს მოსამართლეთა დანიშვნა წარმოადგენს და ბევრი მოსამართლე განიცდის გარე წნეხს. პოლიტიკოსები რეგულარულად საუბრობენ სასამართლო საქმეებზე, მათ შორის განიხილავენ მიმდინარე საქმეებსა და ძიებას მედიის საშუალებით.[5]

ლგბტი თემის უფლებები – მიუხედავად იმისა, რომ კანონმდებლობით აკრძალულია დისკრიმინაცია სექსუალური ორიენტაციისა და გენდერული კუთვნილების კუთხით, საკანონმდებლო ბაზა კონკრეტულად არ განსაზღვრავს სფეროებს, სადაც დისკრიმინაცია აკრძალულია; თუმცა, ზოგადად, მიიჩნევა, რომ საუბარია განსახლებაზე, დასაქმებაზე, მოქალაქეობის შესახებ კანონზე, ჯანდაცვასა და სახელმწიფო სერვისებზე წვდომაზე. ხელისუფლება ეფექტურად არ აღასრულებს აღნიშნულ კანონმდებლობას და ძალადობა და დისკრიმინაცია ლგბტი თემის მიმართ სერიოზული პრობლემაა. ტრანსგენდერ პირებს არ აქვთ უფლება განაახლონ პირადობის დამადასტურებელი დოკუმენტი და მიუთითონ გენდერული კუთვნილება, ვიდრე არ გაიკეთებენ სქესის შეცვლის ოპერაციას. ადგილობრივი ორგანიზაციების ინფორმაციით, ქვეყანაში 500 ათასამდე ლგბტი პირია. წყაროები საუბრობენ ხალხში ცნობიერების ამაღლებისკენ მიმართული ძალისხმევის ნაკლებობაზე. ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების ცნობით, ლგბტი თემის დისკრიმინაცია გრძელდება. 2018 წლის 16 სექტემბერს, ბელგრადში ზედიზედ მეხუთედ გაიმართა „ღირსების მარში“, რომელმაც სერიოზული ექსცესებისა და ინციდენტების გარეშე ჩაიარა.[6] 2017 წელს სერბეთის პრემიერი პირველად გახდა ღიად ლგბტი თემის წარმომადგენელი ქალი ანა ბრნაბიჩი. კრიტიკოსების მტკიცებით, მისი დანიშვნა იყო ფორმალური ჩვენება იმისა, რომ თითქოს ქვეყანა ღიაა ლგბტი თემის მიმართ, თუმცა ამას არ მოჰყოლია სისტემური ძალისხმევა და თემისთვის მნიშვნელოვანი პოლიტიკის გატარება. ლგბტი პირები კვლავ აწყდებიან სიძულვილის ენას, მუქარებს და ფიზიკურ ძალადობასაც; დამნაშავეები კი იშვიათად ისჯებიან. მიუხედავად ამისა, წყაროები აღნიშნავენ, რომ მთავრობამ ლგბტი პირების უფლებების დაცვისკენ მიმართული რიგი ნაბიჯები გადადგა. გასულ წელს გამართულ „ღირსების მარშს“ დაესწრო პრემიერი ბრნაბიჩი.[7] ადგილობრივი ლგბტი უფლებების დამცველი ორგანიზაციის „DA SE ZNA!“ ინფორმაციით, გასული წლის იანვარი-აგვისტოს პერიოდში ლგბტი თემის წინააღმდეგ 9 ინციდენტს ჰქონდა ადგილი, მათ შორის 4 ფიზიკური იერიში და 5 მუქარისა და დაშინების ფაქტი იყო.[8]

აივ ინფექცია/შიდსი – სამთავრობო ოფიციალური პირებისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების ცნობით, სერბეთში აივ ინფექცია/შიდსით დაავადებულ პირთა მიმართ საგრძნობი ცრურწმენები არსებობს საჯარო ცხოვრების ყველა ასპექტში, მათ შორის დასაქმების, განსახლების და საჯარო სერვისებზე წვდომის კუთხით. სერბეთის მოსახლეობის 92%-ს აივ ინფექცია/შიდსით დაავადებულ პირთა მიმართ დისკრიმინაციული განწყობა აქვს. აივ ინფექცია/შიდსით დაავადებული პირების უმრავლესობა ცდილობს არ გაამჟღავნოს საკუთარი ჯანმრთელობის მდგომარეობა და მხოლოდ ნახევარი უმხელს დაავადების არსებობის შესახებ ოჯახის წევრებს. მთავრობამ დაამტკიცა აივ ინფექცია/შიდსის პრევენციისა და კონტროლის 2018-2025 წლების სტრატეგია, რომელიც აივ ინფექცია/შიდსით დაავადებულ პირთა უფლებებისა და დისკრიმინაციისგან დაცვისკენაა მიმართული.[9]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[2] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[3] CoE-CPT – Council of Europe – European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment: Report to the Government of Serbia on the visit to Serbia carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) from 31 May to 7 June 2017 [CPT/Inf (2018) 21], 21 June 2018

 (accessed on 15 October 2019)

[4] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[5] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Serbia, 4 February 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[6] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[7] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Serbia, 4 February 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[8] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Serbia/Kosovo, 17 January 2019

 (accessed on 15 October 2019)

[9] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Serbia, 13 March 2019

 (accessed on 15 October 2019)

სამხრეთ კორეა. სამართლიანი სასამართლო; საპატიმრო პირობები. სექტემბერი, 2019

სამართლიან სასამართლოზე ხელმისაწვდომობა – ა.შ.შ სახელმწიფო დეპარტამენტი სამხრეთ კორეის რესპუბლიკაში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის  შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ “კანონის შესაბამისად, ქვეყანაში არსებობს დამოუკიდებელი სასამართლო სისტემა და, ზოგადად, ქვეყნის მთავრობა პატივს სცემს სასამართლოს დამოუკიდებლობასა და მიუკერძოებლობას. კონსტიტუციის თანახმად, ყველა ადამიანს გააჩნია წვდომა სამართლიან და საჯარო სასამართლო პროცესზე, ხოლო დამოუკიდებელი სასამართლო სისტემაც, თავის მხრივ, ზოგადად, აღასრულებდა აღნიშნულ უფლებას. სისხლის სამართლის საქმეებში ბრალდებული პირების მიმართ მოქმედებს უდანაშაულობის პრეზუმფცია; მათ შეუძლიათ გამოიყენონ დუმილის უფლება; ჰყავდათ უფლებადამცველი და კომუნიკაცია იქონიონ მასთან ( მათ შორის – საჯარო ფინანსების ხარჯზე); დაესწრონ სასამართლო პროცესს; გამოიყენონ გასაჩივრების უფლება და ა.შ.“[1]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House სამხრეთ კორეის რესპუბლიკაში სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ „ზოგადად, მიიჩნევა, რომ სასამართლო ხელისუფლება არის დამოუკიდებელი…. ჯერჯერობით, ქვეყანაში არ არსებობს არ არის ნაფიც მსაჯულთა ინსტიტუტი, თუმცა 2008 წლიდან  მსგავსი, მსაჯულთა ჟიურის საკონსულტაციო სისტემა მოქმედებს და მოსამართლეები მეტწილად პატივს სცემენ აღნიშნული ინსტიტუტის გადაწყვეტილებებს. ჩვეულებრივ, სამართალწარმოება და სასამართლოს მიერ გამოტანილი გადაწყვეტილებები მიიჩნეოდა, როგორც სამართლიანი, თუმცა, ზოგჯერ მოსამართლეების მიმართ ისმოდა ბრალდებები, რომ ისინი ეროვნული უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ სასამართლო საქმეებში ბრალდებულ პირთა მიმართ მიკერძოებულებნი იყვნენ და არ უზრუნველყოფდნენ მათ წვდომას ობიექტურ და მიუკერძოებელ სასამართლო პროცესზე“.

კანონის უზენაესობის და სამართლიანის სასამართლოს კუთხით კორეის რესპუბლიკაში არსებულ სიტუაციას ორგანიზაცია მაქსიმალური 16 ქულიდან 12-ით აფასებს, რაც საკმაოდ მაღალი მაჩვენებელია.[2]

საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები – ა.შ.შ სახელმწიფო დეპარტამენტი სამხრეთ კორეის რესპუბლიკაში ადამიანის უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის  შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ყოველწლიურ ანგარიშში წერდა, რომ  „არ ფიქსირდებოდა გავრცელებული ცნობები საპატიმრო დაწესებულებებსა და დაკავების ცენტრებში არსებული გაუსაძლისი ფიზიკური პირობების შესახებ. ამას გარდა, ასევე არ ვრცელდებოდა არანაირი ცნობა საპატიმრო დაწესებულებებში პატიმართა მიმართ ძალადობის ან სხვა ტიპის მსგავსი უფლებადარღვევების შესახებ.

იუსტიციის სამინისტროს ცნობით, პატიმრებისთვის  ხელმისაწვდომია რამდენიმე ტიპის ბერკეტი, რათა აღიდგინონ დარღვეული უფლებები. მაგალითად მათ   შეუძლიათ შუამდგომლობით მიმართონ უშუალოდ მინისტრს, შეიტანონ საჩივარი სამინისტროში არსებული „ადამიანის უფლებების დარღვევის ცენტრში“ ცხელი ხაზის მეშვეობით, მიმართონ ანტიკორუფციისა და სამოქალაქო უფლებების კომისიას, კორეის აუდიტისა და ინსპექციის საბჭოს, ადმინისტრაციულ საგანაჩენო კომისიას და ა.შ. მაგალითად, ივნისის თვის მდგომარეობით, პატიმრებმა იუსტიციის მინისტრის სახე;ზე  შეიტანეს 32 შუამდგომლობა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებასთან დაკავშირებიტ. აქედან, გამოძიება დასრულდა 28 შემთხვევაში, ხოლო ოთხი საქმე, სექტემბრის მდგომარეობით, კვლავ გამოძიების სტადიაზე იყო. არცერთი გამოძიება არ მიუთითებს უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაზე.

არ ვრცელდებოდა არანაირი ცნობები საპატიმრო დაწესებულებებში სამონიტორინგო ჯგგუფების დაშვებასთან დაკავშირებით არსებული პრობლემების შესახებ. დამოუკიდებელ „კორეის ეროვნულ ადამიანის უფლებათა კომისიას“ გააჩნდა სრული წვდომა, გამოეკვლია ადამიანის უფლებათა დარღვევის შემთხვევები ყველა საპატიმრო თუ გამოსასწორებელ დაწესებულებაში.“[3]

საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაცია Freedom House სამხრეთ კორეის რესპუბლიკაში სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა კუთხით არსებული მდგომარეობის შესახებ 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში წერდა, რომ სამხრეთი კორეის საპატიმრო დაწესებულებებში ციხის ბადრაგის მხრიდან უფლებამოსილების გადამეტების ან სხვა ტიპის უფლებადარღვევების შემთხვევები საკმაოდ იშვიათია, ხოლო ზოგადად, ციხეებში არსებული პირობები სრულად თავსებადია საერთაშორისო სტანდარტებთან.[4]

[1] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2018 – Republic of Korea; available at

[accessed 23 September 2019]

[2] Freedom House – Freedom in the World 2019 – South Korea; available at

[accessed 23 September 2019]

[3] United States Department of State – Country Report on Human Rights Practices 2018 – Republic of Korea; available at

[accessed 23 September 2019]

[4] Freedom House – Freedom in the World 2019 – South Korea; available at

[accessed 23 September 2019]

რუსეთი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული ვითარება. ივნისი, 2019

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში რუსეთის ფედერაციის შესახებ წერს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციით აკრძალულია წამება და ძალადობა აღიარებითი ჩვენების მისაღებად, ბევრი სანდო წყარო ამტკიცებს, რომ სამართალდამცველები მსგავს ქმედებებში ჩართულნი არიან და ხელისუფლება მხოლოდ ცალკეულ შემთხვევებში აგებინებს პასუხს დამნაშავეებს.

პოლიციელების მხრიდან დაკავებულებზე ფიზიკური ძალადობის შესახებ სისტემატურად ვრცელდება ინფორმაცია და მსგავს ქმედებებს ძირითადად ადგილი აქვს დაკავების პირველ დღეებში წინასწარი დაკავების იზოლატორებში. ადამიანის უფლებათა დამცველი ჯგუფები და ყოფილი პოლიციები აცხადებენ, რომ ძირითადად გამოიყენება ელექტროშოკი, მხუთავი აირი, გაჭიმვა ან ხდება ზეწოლა სახსრებსა და მყესებზე, რადგან ასეთი მეთოდი ნაკლებად ტოვებს ხილულ კვალს. აღნიშნული სახის პრობლემა განსაკუთრებით აქტიურად დგას ჩრდილოეთ კავკასიაში.

მრავლად ვრცელდება ინფორმაცია უსაფრთხოების ფედერალური სამსახურის მხრიდან წამების გამოყენების შესახებ ახალგაზრდა ანარქისტი და ანტიფაშისტი აქტივისტების წინააღმდეგ, რომელთაც ედავებიან სხვადასხვა სახის ტერორისტულ და ექსტრემისტულ შემთხვევებში ჩართულობას. აღიარებითი ჩვენების მისაღებად, სავარაუდოდ, წამება (ცემა და ელექტროშოკი) გამოიყენეს აქამდე უცნობი ორგანიზაციების „ქსელის“ და „ახალი დიდების“ წევრების წინააღმდეგ.

მრავლად ვრცელდება ინფორმაცია ეჭვმიტანილებზე ზეწოლის მიზნით, მათი ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში 30 დღით ან მეტი ვადით დაკავების და მათი დასჯის მეთოდად ფსიქიატრიულ დაწესებაში გამწესების შესახებ.

ციხეებსა და დაკავების ცენტრებში არსებული პირობები განსხვავებულია, მაგრამ ხშირად მძიმე და სიცოცხლისთვის საშიშია. გადატვირთულობა, ბადრაგისა და პატიმრების მხრიდან ძალადობა, ჯანდაცვაზე შეზღუდული წვდომა, საკვების დეფიციტი და არასათანადო სანიტარული მდგომარეობა გავრცელებულია ციხეებში, კოლონიებსა და სხვა დაკავების დაწესებულებებში.

ციხეების გადატვირთულობა კვლავ სერიოზული პრობლემაა. მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის სამართლის კოდექსი მოითხოვს ქალთა და მამაკაცთა, არასრულწლოვანთა და ზრდასრულთა, წინასწარ პატიმრობაში მყოფთა და მსჯავრდებულთა განცალკევებას სხვადასხვა ბლოკებში, ყველა საპატიმრო დაწესებულება არ იცავს აღნიშნულ წესს. არასამთავრობო ორგანიზაცია სასჯელაღსრულების საერთაშორისო რეფორმა ამტკიცებს, რომ ქალთა საპატიმრო დაწესებულებებში, ზოგადად, უკეთესი პირობებია, ვიდრე მამაკაცთა ციხეებში, თუმცა ქალთა საპატიმროებშიც პირობები სტანდარტზე დაბალია.

ბადრაგის მხრიდან ფიზიკური ძალადობა სისტემურია. მედია საშუალებამ „ნოვაია გაზეტა“ 2018 წლის 20 ივლისს გამოაქვეყნა ვიდეო, რომელიც არასამთავრობო ორგანიზაცია „საჯარო ვერდიქტმა“ გაავრცელა. ვიდეოში ჩანს, 2017 წლის ივნისში, იაროსლავის ოლქის ციხეში „IK-1“ 17 ბადრაგი როგორ აწამებს პატიმარ ევგენი მაკაროვს. მინიმუმ 11 თანამშრომელი და ასევე, გამომძიებელი, რომელმაც სათანადო რეაგირება არ მოახდინა საჩივარზე, ასევე 5 პატიმარი დააპატიმრეს მაკაროვის წინააღმდეგ ძალადობის გამო. 24 ივლისს მაკაროვის ადვოკატმა ირინა ბირიუკოვამ, მას შემდეგ რაც სიკვდილის მუქარები მიიღო, ქვეყანა დატოვა, თუმცა მოგვიანებით ის სამშობლოში დაბრუნდა. ვიდეოს გამოქვეყნების დროს, მაკაროვი გადაყვანილი იყო იაროსლავი ოლქის ციხეში „IK-8“, სადაც, მისი მტკიცებით, მას ციხის პერსონალი სხვადასხვა მიზეზების გამო მძიმედ ცემდა. 19 სექტემბერს საგამოძიებო კომიტეტმა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ მაკაროვის „IK-8“ ციხეში ცემის ფაქტზე გამოძიება დაიწყო. 1-ელ ოქტომბერს მაკაროვი ციხიდან გაათავისუფლეს. მაკაროვის საქმეს ფართო გამოხმაურება მოჰყვა და ბევრ მსგავს ფაქტთან დაკავშირებით (პატიმრების წამება) ციხის პერსონალის წინააღმდეგ სისხლის სამართლებრივი დევნა დაიწყო.

პატიმრების მხრიდან პატიმრებზე ძალადობა ასევე წარმოადგენს პრობლემას. 2018 წლის 5 ივლისს, მაგალითად, უკრაინელი პატიმარი სამედიცინო დაწესებულებაში ფეხების მოტეხილობითა და სისხლჩაქცევებით გადაიყვანეს. მისი ადვოკატის მტკიცებით, პავლო ჰრიბი როსტოვი დონზეში გადაყვანის დროს პატიმრებმა ცემეს.

გასული წლის განმავლობაში, ასევე, ვრცელდებოდა ინფორმაცია ციხის ადმინისტრაციის მიერ პატიმრების წინააღმდეგ ძალადობის ჩადენისთვის პატიმრების გამოყენების შესახებ. პირველ აგვისტოს, ვლადიმირში, ორი პატიმარი და 6 თანამშრომელი წამებისთვის გაასამართლეს, მას შემდეგ, რაც წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში წამებისთვის განკუთვნილი პალატა აღმოაჩინეს. სასამართლო გადაწყვეტილებაში ნათქვამი იყო, რომ წინასწარი დაკავების იზოლატორში პატიმრებს ამყოფებდნენ ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობის გამოსაყენებლად, რათა სხვა პატიმრებს მოეხდინათ თვით-ინკრიმინირება.

გადატვირთულობის დონე, კვების, ვენტილაციის, გათბობისა და სანიტარული სტანდარტები სხვადასხვა დაწესებულებაში სხვადასხვაგვარია, თუმცა, ზოგადად, ცუდია. არასამთავრობო ორგანიზაციები საუბრობენ გადაადგილებისა და ვარჯიშის მინიმალურ შესაძლებლობებზე. სასმელი წყალი ხანდახან ნორმირებულია და საკვების ხარისხი დაბალია. ბევრი პატიმარი დამოკიდებულია ოჯახისგან ან არასამთავრობო სექტორისგან მიწოდებულ საკვებზე. ხარისხიან ჯანდაცვაზე წვდომა კვლავ პრობლემაა.

2017 წლის ანგარიშში „Amnesty International“ წერს, რომ ქვეყნის საპატიმრო ტრანსპორტირების პრაქტიკა „გულაგების ეპოქის მემკვიდრეობაა“. პატიმრები კვირების მანძილზე გადაყავთ ვიწრო მატარებლებით, სადაც არაა ვენტილაცია, ბუნებრივი სინათლე, შეზღუდულია წყალი და საპირფარეშოებზე წვდომა.

არასამთავრობო სექტორი ამტკიცებს, რომ აივ ინფექციის მქონე პატიმრებს არ უწევენ ადექვატურ მკურნალობას.

გავრცელებული ცნობებით, პოლიტიკური ნიშნით დაპატიმრებულებს ამყოფებენ განსაკუთრებით მძიმე საპატიმრო პირობებში და ისინი არიან ისეთი სადამსჯელო ქმედებების ობიექტები, როგორიცაა სამარტოო საკანში ან ფსიქიატრიულ განყოფილებაში გამწესება. 2018 წლის 21 სექტემბერს უკრაინელი პატიმარი ოლექსანდერ კოლჩენკო სამი დღის განმავლობაში სამარტოო საკანში გაამწესეს. მისი ადვოკატის მტკიცებით, აღნიშნული სადამსჯელო ღონისძიება დაკავშირებული იყო პატიმრის თხოვნასთან, რომ იგი უკრაინის კონსულს მოენახულებინა.

მსჯავრდებულებს და წინასწარ პატიმრობაში მყოფ პირებს აქვთ ვიზიტორების მიღება უფლება, თუმცა მათი ეს უფლება სხვადასხვა გარემოებების გამო შეიძლება შეიზღუდოს ციხის ადმინისტრაციის მიერ. კანონით, შედარებით მძიმე სასჯელის მქონე პატიმრებს აქვთ ნაკლები დრო ვიზიტორებისთვის, მოსამართლეს, კონკრეტულ შემთხვევაში, შეუძლია პატიმარს ვიზიტები აუკრძალოს. ციხის ადმინისტრაციამ, ასევე, შეიძლება ვიზიტი არ დაუშვას უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული რისკების მიზეზით.

მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრებს საჩივრების წარდგენის უფლება აქვთ როგორც საჯარო ზედამხედველობის კომისიაში, ასევე ადამიანის უფლებათა ომბუდსმენის ოფისში, ისინი ერიდებიან აღნიშნული უფლების გამოყენებას, რადგან ეშინიათ შემდგომი რეპრესიების. ციხის რეფორმის აქტივისტების მტკიცებით, მხოლოდ ის პატიმრები, ვინც მიიჩნევს, რომ სხვა გზა აღარ აქვთ, რისკავენ საჩივრების დაწერას. საჩივრები, რომლებიც საჯარო ზედამხედველობის კომისიამდე აღწევს, როგორც წესი, ფოკუსირებულია მცირე პირადი ხასიათის თხოვნებზე.

არასამთავრობო სექტორის ინფორმაციით, ბევრი პატიმარი, რომელთაც წამების შესახებ განაცხადეს, მოგვიანებით, ცრუ ბრალდებაში დაადანაშაულეს, რაც ხშირად სასჯელის დამატებით დასრულდა. 2018 წლის 11 იანვარს კიროვის ოლქის საგამოძიებო კომიტეტმა ცრუ ბრალდების მუხლით საქმე აღძრა ერთერთი პატიმრის წინააღმდეგ, რომელიც ამტკიცებდა, რომ იგი აწამეს (ცემა და ელექტროშოკი) საპატიმრო დაწესებულებაში „IK-1“. მედიაში გავრცელებული ინფორმაციით, აღნიშნულ საპატიმროში ეს იყო მეორე შემთხვევა, როდესაც პატიმარმა დაწესებულების წინააღმდეგ წამების გამო საჩივარი შეიტანა.

ხელისუფლება ნებას რთავს საჯარო ზედამხედველობის კომისიის რეგულარულად მოინახულოს საპატიმრო დაწესებულებები და შეამოწმოს იქ არსებული პირობები. ოფიციალური ინფორმაციით, კომისიის 1154 წევრმა ვიზიტები განახორციელა 81 რეგიონში. ადამიანის უფლებათა აქტივისტები აცხადებენ, რომ კომისიის ბევრი წევრი ახლო კავშირშია ხელისუფლებასთან და მათ შორის არიან ისეთებიც, ვინც წარსულში სამართალდამცავ ორგანოებში მუშაობდა.

2018 წლის 19 ივლისს მიღებული კანონის თანახმად, საჯარო ზედამხედველობის კომისიის წევრებს უფლება აქვთ, პატიმრების თანხმობის საფუძველზე, აწარმოონ პატიმრების ფოტო და ვიდეო გადაღება. კომისიის წევრებს, ასევე, უფლება აქვთ აიღონ ჰაერის სინჯები და აწარმოონ სხვა გარემოსდაცვითი ინსპექტირება; ასევე, შეისწავლონ უსაფრთხოების და ფსიქიატრიულ დაწესებულებაზე წვდომის შესაძლებლობები.

ხელისუფლება ნებას რთავს წამების პრევენციის კომიტეტს, მოინახულონ ციხეები, თუმცა არ თანხმდება კომიტეტის მიერ ანგარიშის გამოქვეყნებას. უკანასკნელად კომიტეტმა ანგარიში 2013 წელს გამოაქვეყნა (ვიზიტი განხორციელდა 2012 წელს).[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში რუსეთის შესახებ წერს, რომ პოლიციის მხრიდან ძალის გადამეტება ფართოდაა გავრცელებული და სამართალდამცველები იყენებენ ელექტროშოკს და გაჭიმვას, რადგან ასეთი მეთოდი ნაკლებად ტოვებს ხილულ კვალს. ციხეები გადატვირთულია და დგას სანიტარიის პრობლემა; პატიმრებს არ აქვთ სათანადო წვდომა ჯანდაცვაზე და ბადრაგის მხრიდან შევიწროვების ობიექტები არიან. 2018 წლის აგვისტოში მედიაში გავრცელდა ვიდეო, სადაც ჩანს, ბადრაგი ორგანიზებულად როგორ ცემს პატიმარს იაროსლავლის ციხეში. ხელისუფლებამ, სახალხო გამოძახილის შემდეგ, დააპატიმრა 12 ბადრაგი. გასული წლის დეკემბერში, არასამთავრობო სექტორი კვლავ საუბრობდა ამავე რეგიონის სხვა ციხეში არსებულ სისტემატურ ძალადობაზე.[2]

2018 წლის აგვისტოში მედია საშუალებაში „მედუზა“ გავრცელდა ინფორმაცია 2018 წლის განმავლობაში წამების საჯაროდ გახმაურებული 50-ზე მეტი შემთხვევის შესახებ. დამნაშავეებს შორის იყვნენ პოლიციელები, გამომძიებლები, უსაფრთხოების აგენტები და პენიტენციური სისტემის თანამშრომლები. ხელისუფლებამ მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაზე დაიწყო გამოძიება და მხოლოდ ერთი საქმე მივიდა სასმართლომდე.[3]

[1] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Russia, 13 March 2019

 (accessed on 21 June 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Russia, 4 February 2019

 (accessed on 21 June 2019)

[3] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Russia, 17 January 2019

 (accessed on 21 June 2019)

აზერბაიჯანი. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები. ივნისი, 2019

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Human Rights Watch“ 2019 წლის ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ 2018 წლის ივლისში ევროსაბჭოს წამების და არაადამიანური მოპყრობის ან დასჯის პრევენციის კომიტეტმა გამოაქვეყნა აზერბაიჯანში 2004-2017 წლებში განხორციელებული ექვსი ვიზიტის ანგარიში. კომიტეტის განცხადებით, წამება და სხვა არაადამიანური მოპყრობა პოლიციის და სხვა სამართალდამცავი სტრუქტურების მხრიდან და აღნიშნული ქმედებებისთვის დაუსჯელობა კვლავ სისტემური და ენდემური ხასიათის მატარებელია. დაკავებულებს ხშირად უზღუდავენ მათთვის სასურველ ადვოკატზე წვდომას.

„Human Rights Watch“ წერს, რომ 2018 წლის თებერვალში, ელგიზ სადიგლი – ცნობილი გაქცეული აქტივისტის ძმა, გაიტაცეს და იზოლირებული ჰყავდათ პოლიციის განყოფილებაში ოთხი დღის განმავლობაში. მისი მტკიცებით, პოლიცია მას სცემდა და მის წინააღმდეგ იყენებდა ელექტროშოკს; პოლიციის აღნიშნულ ქმედებას სადიგლი მისი ძმის აქტივობებს უკავშირებს. ამის შემდეგ ელგიზ სადიგლის დაუმორჩილებლობის ბრალდებით 30-დღიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. ხელისუფლებას არ ჩაუტარებია ეფექტური გამოძიება სადიგლის მიერ წამების შესახებ გაკეთებული ბრალდებების თაობაზე.

წინსვლა არ ყოფილა, ასევე, 2017 წელს ბლოგერი მეჰმან გალანდაროვის საეჭვო ვითარებაში გარდაცვალების გამოძიების პროცესში. იგი საპატიმროში ჩამომხრჩვალი იპოვეს და სწრაფად დამარხეს მოწმეების გარეშე.[1]

საერთაშორისო ორგანიზაცია „Freedom House“ 2019 წლის ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ კვლავ ვრცელდება ინფორმაციები აღიარების მიზნით წამების გამოყენების შესახებ. საპატიმრო დაწესებულებებში არსებული პირობები სტანდარტზე დაბალია; სამედიცინო ზრუნვა, ზოგადად, არა ადექვატურია და ციხეები გადატვირთულია. 2018 წლის მაისში მთავრობამ შეიწყალა კონსერვატიული შიიტური ჯგუფის „მუსლიმთა გაერთიანებული მოძრაობა“ 17-დან 7 წევრი, რომელთაც მთავრობის გადაგდების მცდელობაში ედებოდათ ბრალი. ჯგუფის ზოგიერთი წევრი ციხეში აწამეს.[2]

აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი 2019 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში აზერბაიჯანის შესახებ წერს, რომ კონსტიტუციითა და სისხლის სამართლის კოდექსით წამება აკრძალულია და ასეთი ქმედებისთვის სასჯელი 10 წლამდე პატიმრობაა გათვალისწინებული. მიუხედავად ამისა, წამების და სხვა ძალადობის შესახებ სარწმუნო ცნობები მაინც ვრცელდება. ყველაზე მეტი არასათანადო მოპყრობის ფაქტი პოლიციის დაკავების იზოლატორებში ხდება, სადაც აღიარებითი ჩვენების მისაღებად ძალას იყენებენ. ასევე, ვრცელდებოდა ინფორმაციები ციხეებში წამების ფაქტების შესახებ.

მაღალი რეპუტაციის მქონე ორგანიზაციის, რომელიც ციხეების მონიტორინგით არის დაკავებული, ინფორმაციით, ციხეებში არსებული პირობები ხანდახან მძიმე და პოტენციურად სიცოცხლისთვის საშიშია, რაც გამოწვეულია გადატვირთულობით, არა სათანადო კვებით, გათბობის და ვენტილაციის ნაკლებობით და ცუდი სამედიცინო დახმარებით. დაკავებულები, ასევე, ჩივიან წინასწარი დაკავების ცენტრებში არსებული არა ადამიანური პირობების გამო. მათი მტკიცებით, ასეთი ტიპის დაწესებულებებში არის ვენტილაციის და სათანადო სანიტარული პირობების ნაკლებობა.

ქალები და კაცები წინასწარი დაკავების პერიოდში ერთად არიან წინასწარი დაკავების დაწესებულებაში, სხვადასხვა ბლოკში და მსჯავრის დადების შემთხვევაში, ქალების მოთავსება ხდება ცალკე ციხეებში. ადგილობრივი არასამთავრობო ორგანიზაციების თქმით, ქალი პატიმრები უკეთეს პირობებში არიან, ვიდრე მამაკაცი პატიმრები. ქალთა ციხეების მონიტორინგი უფრო ხშირად ხდება და მათ აქვთ უფრო დიდი წვდომა სწავლებსა და სხვა აქტივობებზე; თუმცა, ქალთა ციხეებში ჯერ კიდევ ბევრი ისეთი პრობლემაა, რომელთაც მამაკაცთა ციხეებშიც აქვს ადგილი. აზერბაიჯანის იუსტიციის სამინისტროს ინფორმაციით 2018 წლის განმავლობა 5 სამ წლამდე ბავშვი ცხოვრობდა საპატიმრო დაწესებულებაში თავიანთ პატიმარ დედებთან ერთად. არასრულწლოვანი დამნაშავეები შეიძლება არასრულწლოვანთა საპატიმრო დაწესებულებაში იყვნენ 20 წლის ასაკის მიღწევამდე.

ხელისუფლება განაგრძობს ახალი საპატიმრო დაწესებულებების მშენებლობას. საბჭოთა დროინდელი დაწესებულებები, რომელთა გამოყენება ახლაც ხდება, ვერ აკმაყოფილებს საერთაშორისო სტანდარტებს. ყველაზე ცუდი პირობები გობუსტანის ციხეში, #3 და #14 ციხეებსა და ტუბერკულოზის სამკურნალო პენიტენციურ ცენტრშია.

ადამიანის უფლებათა დამცველი აქტივისტების მტკიცებით, ბადრაგი ხანდახან ცემით ან სამარტოო საკანში გამწესებით სჯის პატიმრებს. ადგილობრივი და საერთაშორისო დამკვირვებლების მტკიცებით, ყველაზე ცუდი პირობები გობუსტანის მკაცრი რეჟიმის ციხეშია.

დროდადრო პატიმრები აცხადებენ, რომ მათ არ აქვთ ფიზიკური აქტივობის საკმარისი შესაძლებლობა . ისინი ასევე აცხადებენ სივიწროვის, გადატვირთულობის, არა ადექვატური ვენტილაციის, ცუდი სანიტარული პირობები, საჭმელად უვარგისი საკვების და არასათანადო სამედიცინო ზრუნვის შესახებ. ოპოზიციური პარტიის „სახალხო ფრონტი“ მრჩეველს მაჰამმად იბრაჰიმს დროულად არ გაუკეთეს ქირურგიული ოპერაცია თვალზე, რამაც მისი მხედველობის სამუდამოდ დაზიანება გამოიწვია. 2018 წლის 19 სექტემბერს, როდესაც მომდევნო დღეს მას საპატიმრო დაწესებულება უნდა დაეტოვებინა, ბრალი დასდეს დანის უკანონო ტარებაში და კიდევ ექვსი თვით დატოვეს ციხეში. აღნიშნული პარტიის კიდევ ერთი წევრი ელნურ ფარაჯოვი, მისი ციხიდან გამოშვების შემდეგ მალევე, სიმსივნით გარდაიცვალა. მისი ოჯახის მტკიცებით, ფარაჯოვს სათანადოდ არ უმკურნალეს პატიმრობაში ყოფნის დროს.

ყოფილი პატიმრები და დაპატიმრებული აქტივისტების ოჯახის წევრები აცხადებენ, რომ პატიმრებს ხშირად უწევთ ქრთამის გადახდა იმისთვის, რომ შეხვდნენ ოჯახის წევრებს, უყურონ ტელევიზორს, გამოიყენონ საპირფარეშო და საშხაპე ოთახები და მიიღონ საკვები საპატიმრო დაწესებულების გარედან. მიუხედავად იმისა, რომ კანონი უფლებას აძლევს პატიმრებს დღიურად გამოყოფილ რაციონზე დამატებით მიიღონ საკვები, ხშირად ციხის ადმინისტრაცია პატიმრებს ოჯახებისგან საკვების მიღებას უზღუდავს. ზოგიერთ ციხესა და დაკავების ცენტრებში არ არის სასმელი წყალი.

მიუხედავად იმისა, რომ პატიმრების უმეტესობის თქმით, მათ ცენზურის გარეშე შეუძლიათ საჩივრები შეიტანონ სასამართლოსა და ომბუდსმენის ოფისში, ციხის ადმინისტრაცია რეგულარულად კითხულობს პატიმრების კორესპონდენციას, აკვირდება შეხვედრებს ადვოკატებსა და კლიენტებს შორის და ზოგიერთ ადვოკატს უკრძალავს დოკუმენტაციის დაკავების დაწესებულებაში შეტანას ან იქიდან გამოტანას. მიუხედავად იმისა, რომ ომბუდსმენის ოფისის განცხადებით, ისინი რეგულარულად ახორციელებენ ციხეების მონიტორინგს და გამოძიებას პატიმრების საჩივრებზე, აქტივისტები ამტკიცებენ, რომ ომბუდსმენის ოფისის არასაკმარისად აქტიურია პატიმრების საჩივრებზე რეაგირების მხრივ და ვერ იძიებს პატიმრების საჩივრებს წამების და ძალადობის თაობაზე; როგორც ეს იყო მუსლიმთა ერთიანი მოძრაობის თავმჯდომარის აბბას ჰუსეინოვის და „N!DA“ აქტივისტის ილკინ რუსტამზადეს შემთხვევაში.

ციხის ადმინისტრაცია ზღუდავს ადვოკატისა და ოჯახის წევრების ვიზიტებს, განსაკუთრებით იმ პატიმრებისთვის, რომლებიც ფართოდ არიან მიჩნეულნი პოლიტიკური მიზეზებით დაპატიმრებულად.

მთავრობა ნებას რთავს ზოგიერთ საერთაშორისო და ადგილობრივ ორგანიზაციას, მოინახულოს საპატიმრო დაწესებულებები. ხელისუფლება, როგორც წესი, ნებას რთავს წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტს მოინახულოს სამხედრო და პოლიტიკური მოტივებით დაპატიმრებული ხალხი, რომლებიც საპატიმროში მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტთან დაკავშირებით არიან დაპატიმრებულები; მათ ასევე უშვებენ იუსტიციის სამინისტროს, შინაგან საქმეთა სამინისტროს და სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის დაქვემდებარებაში მოქმედი ციხეების პატიმრებთან. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი რეგულარულად ახორციელებს ვიზიტებს რათა დაიცვას პატიმართა უფლებები საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის პრინციპების შესაბამისად და რეგულარულად ეხმარება პატიმრებსა და მათი ოჯახის წევრებს კონტაქტის დამყარებასა და შენარჩუნებაში.

მთავრობისა და ადამიანის უფლებათა დამცველი საზოგადოების ციხეების მონიტორინგის ერთობლივი ჯგუფი, რომელის საჯარო კომიტეტის სახელითაა ცნობილი, სარგებლობს უფლებით, წინასწარი შეტყობინების გარეშე, მოინახულოს ციხეები. რიგ შემთხვევებში, მიუხედავად ამისა, სხვა ჯგუფები, რომლებიც წინასწარ ატყობინებდნენ ვიზიტის თაობაზე, აწყდებოდნენ რიგ სირთულეებს.

2018 წლის 18 ივლისს, წამების პრევენციის კომიტეტმა თავის ანგარიშში აღნიშნა, რომ საპრეზიდენტო აღმასრულებელმა ბრძანებამ გარკვეულწილად გააუმჯობესა არსებული სიტუაცია, ძირითად, ციხეებში გადატვირთულობის შემცირების მიმართულებით. თუმცა, კომიტეტი ასევე აღნიშნავდა, რომ წინასწარი დაკავების დაწესებულებებში მოქმედი სტანდარტი პატიმრების საცხოვრებელი ფართის შესახებ, ჯერ კიდევ არ შეესაბამებოდა საერთაშორისო მინიმალურ სტანდარტს; განსაკუთრებით, შუვალანსა და განჯაში.[3]

[1] HRW – Human Rights Watch: World Report 2019 – Azerbaijan, 17 January 2019

 (accessed on 11 June 2019)

[2] Freedom House: Freedom in the World 2019 – Azerbaijan, 4 February 2019

 (accessed on 11 June 2019)

[3] USDOS – US Department of State: Country Report on Human Rights Practices 2018 – Azerbaijan, 13 March 2019

 (accessed on 11 June 2019)